Adil Geçiş, Kökeni, Evrimi ve Temel İlkeleri: İklim Adaleti Perspektifinden Bir Değerlendirme

Adil geçiş, düşük karbonlu ekonomilere geçişin yalnızca teknik ve ekonomik değil, aynı zamanda toplumsal ve etik boyutlarını da kapsayan bir kavramdır. Bu derleme, adil geçişin tarihsel kökenlerini, temel ilkelerini, uluslararası politika çerçevelerini ve Türkiye’deki güncel tartışmaları iklim adaleti ve halk sağlığı perspektifinden değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Kavram, ilk olarak 1970’lerde send ikaların çevre politikalarının işçiler üzerindeki olumsuz etkilerine karşı adil çözümler üretme talebinden doğmuş, zamanla iklim adaleti, toplumsal eşitlik ve çevresel sürdürülebilirlik eksenlerinde genişlemiştir. Uluslararası literatürde adil geçişin kurumsallaşması, Uluslararası Çalışma Örgütü’nün kılavuz ilkeleri ve Paris Anlaşması ile mümkün olmuş; ancak uygulamalar çoğunlukla istihdam ve ekonomik uyum politikaları çerçevesinde sınırlı kalmıştır. Oysa kavramın özü, eşitlik, katılım, tazmin-telafi ve tanıma adaletini merkeze alarak geçiş süreçlerini kapsayıcı ve adalet temelli hale getirmektir. Türkiye’de adil geçiş tartışmaları görece yenidir ve özellikle Avrupa Yeşil Mutabakatı’na uyum bağlamında görünürlük kazanmıştır. Resmî belgelerde kavram çoğunlukla yukarıdan aşağıya, teknokratik bir yaklaşımla ele alınmakta; sendikalar, sivil toplum ve sağlık örgütlerinin katılımı sınırlı kalmaktadır. Buna karşılık, akademik çalışmalar ve sivil toplum girişimleri geçişin yalnızca enerji ve çevre politikalarıyla sınırlı tutulamayacağını; iş hukuku, sosyal koruma, toplumsal cinsiyet eşitliği ve halk sağlığı boyutlarının da süreçte yer alması gerektiğini ortaya koymaktadır. Özellikle kömürden çıkış tartışmaları, geçişin istihdam kayıplarının ötesinde sağlık hakkı ihlalleri, çevresel maruziyetler ve yerel toplulukların yaşam koşullarıyla doğrudan ilişkili olduğunu göstermektedir. Sonuç olarak, Türkiye’de adil geçişin başarıya ulaşabilmesi çevresel hedeflerin yanı sıra halk sağlığını ve toplumsal eşitliği de gözeten kapsayıcı politikalarla mümkündür. Karar alma süreçlerinde emek hareketleri, yerel topluluklar ve sağlık örgütlerinin etkin katılımı sağlanmalı; istihdam kayıpları sosyal politikalarla telafi edilmeli ve sağlık etkileri sistematik biçimde değerlendirilerek geçiş planlarına entegre edilmelidir. Böylece adil geçiş, teknik bir strateji olmanın ötesinde, toplum sağlığını ve adaletini önceleyen bir dönüşüm vizyonu olarak hayata geçirilebilir.