Sancaktan Kazaya, Kazadan Sancağa: Tanzimat Sonrası İdari Düzenlemeler Bağlamında Safranbolu'nun Sancak Merkezi Statüsünün Yeniden Tesisi

Safranbolu, Osmanlı Devleti'nde 1831 yılında yapılan ilk nüfus sayımı kayıtlarına göre yaklaşık 16.500 Müslüman nüfusu barındıran büyük bir yerleşim yeri olmasının yanında önemli ticaret merkezlerinden de biriydi. 1839 Tanzimat Fermanı ile siyasal, sosyal, ekonomik ve idari alanlarda devletin bütün kurumlarında köklü değişiklikler yapılarak Batı medeniyetine dâhil olunmaya çalışılmış, bu çalışmalar devletin resmî politikası hâline gelmiştir. Yapılan idari değişiklikler çerçevesinde Viranşehir sancağı 13 Mart 1864 tarihinde kazaya dönüştürülmüştür. Ancak özellikle idari alanda yapılan düzenlemeler, bölgeleri yerinde inceleyerek birbirleriyle olan uzaklık‑yakınlık açısından ilişkileri veya bölge halklarının ihtiyaçları gözetilerek yapılmadığından bazı bölgelerde problemlere yol açmıştır. Viranşehir sancağının lağvedilerek sancak merkezi konumundaki Safranbolu'nun müdürlüğe dönüştürülmesi de idari yapılanmayı işlevsiz hâle dönüştürmüş, bu durum halkın birçok açıdan sıkıntıya düşmesine neden olmuş, bölgede yaşayanlar resmî işlerinin takibi için Kastamonu'ya, ticari işlerinin takibi içinse Bolu'ya gidip gelmek zorunda kalmışlardır. Bu çalışmada Viranşehir ahalisinin yaşadığı sıkıntılı durumlardan kurtulmak için verdiği mücadele ve özellikle Safranbolu'nun yeniden sancak merkezine dönüşmesi süreci arşiv belgeleri üzerinden incelenmiştir.

Safranbolu was a large settlement, hosting approximately 16,500 Muslim inhabitants according to the first official Ottoman census conducted in 1831, in addition to being one of the important trade centers. With the Tanzimat Edict of 1839, fundamental changes were attempted across all state institutions in political, social, economic, and administrative spheres in an effort to integrate into Western civilization, and these efforts became the official state policy. Within the framework of the administrative changes made, the district (sancak) of Viranşehir was converted into a sub‑district (kaza) on March 13, 1864. However, the regulations, especially in the administrative domain, were not carried out by locally examining the regions, considering their relations in terms of distance, or taking into account the needs of the local populations, which led to problems in some areas. The abolition of the Viranşehir district and the subsequent reduction of Safranbolu, which had been its district center, to a mere directorate (müdürlük) rendered the administrative structure dysfunctional. This situation caused distress to the local population in many respects, forcing the residents of the region to travel to Kastamonu to manage their official affairs and to Bolu for their commercial dealings. This study examines the struggle of the people of Viranşehir to overcome these difficult circumstances, particularly the process of Safranbolu's return to a district center (sancak merkezi), through archival documents.