Kāfiyajī’s Exegetical Method: An Analysis of the First Part of the Treatise Nuzhat al-Ashāb

Abstract

Muḥammad b. Sulaymān al-Kāfiyajī (d. 879/1474), one of the leading Ottoman–Mamluk scholars of the fifteenth century, was among the most prominent figures of the Ḥanafī scholarly tradition. He became known by the epithet al-Kāfiyajī due to his deep engagement with Ibn al-Ḥājib’s (d. 646/1249) grammatical treatise al-Kāfiyah. A prolific scholar, al-Kāfiyajī authored works in numerous religious and rational sciences, including Arabic language and rhetoric, jurisprudence, philosophy, theology, Qurʾānic exegesis, ḥadīth, dialectics, logic, astronomy and geometry. During the Mamluk period, it is well established that more extensive and systematic studies were undertaken on Qurʾānic sciences and tafsīr methodology compared to earlier periods. These works significantly influenced subsequent exegetical writings. The scholarly activities centered in Cairo and Damascus supported major intellectual developments that shaped the tafsīr tradition. Exegetical works composed in this period adhered both to the classical riwāyah-based tradition and to emerging dirāyah-oriented approaches. In interpreting Qurʾānic verses, mufassirs considered transmitted reports while also advancing analyses grounded in rhetoric, theology, and linguistics, thus further developing a narration–interpretation centered exegetical model. It is known that exegetes adopted specific methodological principles when composing their tafsīrs. The nature of these approaches can be understood either through the examination of their introductions or through the content of their commentaries. As one of the scholars distinguished by their intellectual contributions in Mamluk Egypt, al-Kāfiyajī authored al-Taysīr fī qawāʿid ʿilm al-tafsīr, a work containing substantial information on tafsīr methodology. In this treatise, he examined and evaluated numerous issues related to tafsīr and its methodological foundations. In addition to his work on uṣūl al-tafsīr, al-Kāfiyajī authored several exegetical epistles. One such work, Nuzhat al-Aṣḥāb, has been mentioned in previous studies only by name, and it appears that no detailed study has yet been conducted on this treatise. One of the aims of this study is to present the treatise Nuzhat al-Aṣḥāb to the scholarly community through a meticulous examination of its first section. Another objective is to identify the author’s exegetical style and method, based on his commentary on the final verse of Sūrat Fāṭir. It is a well-established fact that accurate exegesis of the Qurʾān requires adherence to the methodological principles articulated in the discipline of uṣūl al-tafsīr. In this respect, determining whether al-Kāfiyajī applied in practice the principles he set forth in al-Taysīr underscores the importance of this study. The study introduces the structural features of Nuzhat al-Aṣḥāb and provides information on its content. The first section of the treatise offers sufficient insight into the principles adopted by the author in his exegetical practice; therefore, in order to remain within the scope of the study, only this section has been examined and evaluated in detail. The findings reveal that al-Kāfiyajī’s method integrates both riwāyah and dirāyah-based approaches. Moreover, he does not merely transmit reports but also provides critical evaluations of them. He offers detailed explanations regarding the functions and usages of conjunctions, particles, and prepositions, and he conducts extensive analyses of words, phrases, and syntactic structures. The question–answer method he frequently employs contributes to the depth of his exegetical analysis and stands out as a characteristic feature of his interpretive style. The study presents a comparative evaluation of al-Taysīr fī qawāʿid ʿilm al-tafsīr and Nuzhat al-Aṣḥāb from the perspective of tafsīr methodology. Al-Taysīr represents the theoretical foundations and methodological principles of tafsīr, whereas Nuzhat al-Aṣḥāb illustrates the practical application of these principles in exegesis. Taken together, the two works demonstrate that al-Kāfiyajī’s exegetical thought is not limited to theoretical principles alone but manifests as a comprehensive methodology centered on language, narration, and reasoning. This study employs the document analysis method, one of the qualitative research techniques. Although producing a critical edition (taḥqīq) of the treatise was not the aim, the fundamental principles of textual verification were observed in order to ensure an accurate understanding and analysis of the author’s text. It is expected that by examining the first part of Nuzhat al-Aṣḥāb in detail and demonstrating how al-Kāfiyajī applied the methodological principles articulated in al-Taysīr to the interpretation of a Qurʾānic verse, this study will contribute meaningfully to the scholarly literature.

Keywords

• Tafsīr
• Kāfiyaji
• Nuzhat al-aṣḥāb
• Sūrat Fāṭir
• Verse exegesis
• al-Taysīr
• Methodology

Kâfiyeci’nin Yorum Metodu: Nüzhetü’l-ashâb Risalesinin Birinci Kısmı Özelinde Bir Tahlil

Abstract

15. yüzyıl Osmanlı-Memlüklü âlimlerinden Muhammed b. Süleyman el-Kâfiyeci (öl. 879/1474), Hanefî ulemanın önde gelen isimlerinden biridir. İbnü’l-Hâcib’in (öl. 646/1249) el-Kâfiye eseriyle meşguliyetinden dolayı “Kâfiyeci” lakabıyla şöhret bulmuştur. Arap dili, belâgat, fıkıh, felsefe, kelam, tefsir, hadis, cedel, mantık, astronomi, geometri gibi pek çok dinî ve aklî ilimde velûd bir âlimdir. Memlükler döneminde önceki dönemlere nazaran Kur’ân ilimleri ve tefsir usûlüne dair kapsamlı çalışmaların yapıldığı bilinmektedir. Bu eserler sonraki dönemlerde kaleme alınan eserlere katkı sağlamıştır. Kahire ve Şam merkezli yapılan ilmî faaliyetler, tefsir geleneğine de yön veren önemli çalışmaların yapılmasına destek olmuştur. Bu dönemde yazılan tefsir eserlerinde hem klasik rivayet geleneğine bağlı kalınmış hem de dirayet temelli bir yaklaşım benimsenmiştir. Kur’ân âyetlerinin yorumlanmasında ilgili rivayetler dikkate alınarak; zaten var olan belâgata, kelâma ve dile yönelik analizlerle rivayet-yorum merkezli tefsir anlayışı benimsenmiş ve daha ileri noktalara taşınmaya çalışılmıştır. Müfessirlerin tefsirlerini kaleme alırken belli usûl ve metotları esas aldıkları bilinmektedir. Bu yaklaşımlarının mahiyeti ise ya tefsirlerinin içeriği incelenirken ya da tefsir mukaddimelerinde bizatihi yaptıkları açıklamalardan anlaşılmaktadır. Memlükler döneminde Mısır’da ilmî faaliyetleriyle temayüz eden âlimlerden biri olarak Kâfiyeci’nin de tefsir alanında yazdığı et-Teysîr fî kavâidi ilmi’t-tefsir eseri usûle dair önemli bilgiler içermektedir. Kendisi bu eserinde tefsir ve usûlüne dair birçok konuyu incelemiş, değerlendirmelerde bulunmuştur. Müellifin, usûlün yanı sıra Kur’ân tefsirine dair risaleleri de bulunmaktadır. Bu risalelerden biri olan Nüzhetü’l-ashâb eserini, birinci kısmını incelemek suretiyle ilim ehlinin istifadesine sunmak çalışmanın amaçlarından biridir. Fâtır sûresinin, son âyetinin tefsirinin yapıldığı bu risaleden yola çıkarak müellifin tefsire dair üslûp ve metodunu tespit etmeye çalışmak bir başka hedefi içermektedir. Doğru tefsirin yapılabilmesi için tefsir usûlünde ortaya konan kaidelerin önem arz ettiği müsellem bir hakikattir. Bu minvalde Kâfiyeci’nin usûl eserinde ortaya koyduğu esasları, tefsir yaparken uygulayıp uygulamadığının tespiti çalışmanın önemini ortaya koymaktadır. Çalışmada Nüzhetü’l-ashâb risalesinin özellikleri tanıtılmış, içeriği hakkında bilgi verilmiştir. Risalenin birinci kısmı müellifin tefsir yaparken benimsediği esaslar hakkında yeterli düzeyde bilgi vermektedir. Bu sebeple çalışmanın sınırlarını aşmamak için sadece ilk kısmı detaylı incelenmiş ve değerlendirmelerde bulunulmuştur. Kâfiyeci’nin tefsir metodunda hem rivayet hem dirayet esaslı yorumların ön plana çıktığı görülmüştür. Açıklamalarını ilgili âyetler, hadisler, Arap şiiri ve kullanımları üzerinden desteklediği bununla birlikte sadece rivayetleri vermekle yetinmeyip bunlara dair değerlendirmelerde bulunduğu tespit edilmiştir. Kur’ân’ın anlaşılmasında Arap diline vukufiyetin önemli olduğunu düşünmesi sebebiyle yorumladığı âyetin tefsirinde dilsel tahlillere ağırlık verdiği anlaşılmaktadır. Bu manada bağlaç, edat, harf-i cerlerin işlevlerine ve kullanım alanlarına dair detaylı açıklamalarda bulunmuştur. Aynı şekilde kelime tahlilleri, terkip ve cümle yapılarına dair analizlerinin yoğunlukta olduğu anlaşılmaktadır. Tüm bu konulara yönelik meseleleri ele alırken âyeti derinlemesine analiz etmesine katkı sağlayan soru-cevap üslûbu tefsir metodunda ön plana çıkan özelliktir. Çalışmada et-Teysîr fî kavâidi ilmi’t-tefsîr ile Nüzhetü’l-ashâb eserlerine yönelik usûl ve tefsir açısından karşılaştırmalı değerlendirmeler yer almaktadır. et-Teysîr, tefsir ilminin teorik temellerini, esaslarını ve metodolojik ilkelerini ortaya koyan bir usûl kitabıdır. Nüzhetü’l-ashâb ise bu ilkelerin pratikte nasıl uygulandığını gösteren bir tefsir örneğidir. Her iki eserden hareketle Kâfiyeci’nin tefsir anlayışının sadece teorik ilkelerle sınırlı kalmayıp; dil, rivayet ve dirayet merkezli bir metodolojiye dönüştüğü sonucuna ulaşılmıştır. Çalışmada nitel araştırma yöntemlerinden biri olan doküman analizi yöntemi kullanılmıştır. Risalenin tahkiki amaçlanmasa dahi müellifin eserini doğru bir şekilde anlayabilmek ve tahlil edebilmek amacıyla tahkik esas ve kuralları göz önünde bulundurulmuş, buna yönelik yapılan çalışmalardan istifade edilmiştir. Çalışmanın, Nüzhetü’l-ashâb eserinin birinci kısmını detaylı bir şekilde ele alması ve Kâfiyeci’nin et-Teysîr eserinde tefsir usûlüne dair ortaya koyduğu esasları bir âyeti tefsir ederken nasıl pratiğe döktüğünü göstermesi açısından literatüre katkı sağlaması beklenmektedir.

Keywords

• Tefsir
• Kâfiyeci
• Nüzhetü’l-ashâb
• Fâtır sûresi
• Âyet tefsiri
• et-Teysîr
• Metot.

References

1. Ahmed b. Hanbel, Ebû Abdillah Ahmed b. Muhammed b. Hanbel eş-Şeybânî. el-Müsned. nşr. Şuayb el-Arnaût, Adil Mürşid. 50 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1421/2001.
2. Akşit, Eyüp. “Arap Dilinde Mâ Edatı ve İşlevleri”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 4 (2017), 41-59.
3. Aktaş, Osman-Yaqoob, Luay. “Arapçada ‘Mâ’ Edatının Anlam Türleri: Amme Cüzü Örneği”. Eskiyeni 44 (2021), 645-661. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.949558
4. Alûsî, Ebü’s-Senâ Şihâbüddin Mahmud b. Abdillah. Rûhu’l-meʿânî fî tefsîri’l-Kurʾâni’l-ʿazîm ve’s-sebʿi’l-messânî. nşr. Ali Abdilbârî. 16 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
5. Ateş, Avnullah Enes. “Kur’an’da ‘Mâ’ Edatının Farklı Kullanımları ve Yoruma Etkisi”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 2/1 (2018), 26-56. https://doi.org/10.31121/tader.406201
6. Bağdâdî, İsmail Paşa. Hediyyetü’l-ʿârifîn, esmâʾü’l-müʾellifîn ve âsârü’l-musannifîn. 2 Cilt. İstanbul: Milli Eğitim Bakanlığı, 1951.
7. Begavî, Ebû Muhammed el-Ferrâ. Meʿâlimü’t-tenzîl fî tefsîri’l-Kur’ân. nşr. Muhammed Abdullah en-Nemr, Osman Cuma Damiriyye. 8 Cilt. Dârü Tîbe li’n-Neşr ve’t-Tevzî’, 4. Basım, 1417/1997.
8. Beyzâvî, Abdullah b. Ömer. Envârü’t-tenzîl ve esrârü’t-te’vil. thk. Muhammed Abdurrahman. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418.

9. Bidav, Yılmaz. Arap Dilinde Zâid Harfler. Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
10. Bulut, Osman. Kâfiyecî’nin Nüzhetü’l-Ashâb Adlı Eserinin Edisyon Kritiği, Tefsir ve Dil Yönünden İncelenmesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
11. Çalışkan Başer-Hatice Merve. “Sûre-Konu Bağlamının Dikkate Alınmasının Anlam Üzerine Etkisi: en-Neml 27/82 Örnekliğinde ‘Dâbbe’ Konusu Üzerine Bir İnceleme”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 10/2 (2023), 874-896. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1307838
12. Çelebi, İlyas. “Dâbbetü’l-Arz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 393-395. İstanbul: TDV Yayınları, 1993. Çelik, Hüseyin. “Kur’ân’da ‘Dâbbetü’l-Arz’”. Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1/1 (2013), 41-57.
13. Dârimî, Ebû Muhammed Abdullah b. Abdirrahman et-Temîmî. Sünen-i Dârimî. nşr. Hüseyin Selîm Esed ed-Dârânî. 4 Cilt. Dârü’l-Muğnî, 1412/2000.
14. Ebû Dâvûd, Süleyman b. el-Eş‘as b. İshak es-Sicistânî. Sünen-i Ebî Dâvûd. nşr. Muhammed Muhyiddin Abdulhamid. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, ts.
15. Ebû Hayyân el-Endelüsî, Muhammed b. Yusûf. el-Bahrü’l-muhît. 11 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Fikr, 1420/2000. Gökbulut, Hasan. “Kâfiyeci”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 24/154-155. Ankara: TDV Yayınları, 2001.
16. Hâzin, Ali b. Muhammed. Lübâbü’t-teʾvîl fî meʿâni’t-tenzîl. nşr. Muhammed Ali Şahin. 10 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415.
17. Hocaoğlu, Mustafa. “Dabbetü’l-Arz: İnsanın Yeniden Dirilişi”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 13/73 (2020), 1040-1052.
18. İbn Atıyye el-Endelüsî, Ebû Muhammed Abdülhak b. Gâlib. el-Muharrerü’l-vecîz fî tefsîri’l-kitâbi’l-ʿazîz. thk. Abdüsselâm Abdüşşâfî Muhammed. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422.
19. İbn Mâce, Ebû Abdillah Muhammed b. Yezid Mâce el-Kazvînî. Sünen-i İbn Mâce. nşr. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. 2 Cilt. Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
20. İbn Manzûr, Ebü’l-Fazl Cemâlüddîn. Lisânü’l-Arab. 10 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 3. Basım, 1414.
21. İbn Yâiş, Ebü’l-Bekâ. Şerhu’l-Mufassal. 6 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1422/2001.
22. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddin Abdurrahman. Zâdü’l-mesîr fî ilmi’t-tefsir. nşr. Abdürrezzâk el-Mehdî. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 1422.
23. İbnü’l-Enbârî, Ebû Bekir. Şerhu’l-Kasâʾidi’s-sebʿi’t-tıvâli’l-Câhiliyyât. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Dârü’l-Me’ârif, 5. Basım, ts.
24. İbnü’l-İmâd, Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. nşr. Mahmûd el-Arnâûd. 11 Cilt. Beyrut: Dâru İbn Kesir, 1406/1986.
25. İbnü’ş-Şecerî, Ebü’s-Saâdât Ziyâüddîn Hibetullah b. Alî. el-Emâlî. nşr. Mahmûd Muhammed et-Tanâhî. 3 Cilt. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 1413–1991.
26. Kâfiyeci, Muhyiddin Mehmed b. Süleyman. Nüzhetü’l-Ashâb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmirli İsmail Hakkı, 3817, 1b-37b.
27. Kâfiyeci, Muhyiddin Mehmed b. Süleyman. Kitâbu’t-Teysîr fi Kavâidi İlmi’t-Tefsir. çev. İsmail Cerrahoğlu. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1974.
28. Kâfiyeci, Muhyiddin Mehmed b. Süleyman. el-Ğurretü’l-vâdiha fî tefsîri sûrati’l-fâtiha. thk. Merzûk Ali İbrâhim. Suudi Arabistan: Mecelletü’l-Buhûs ve’d-Dirâsâti’l-Kur’âniyye, ts.
29. Âyet ve Hadislerle Açıklamalı Kur’ân-ı Kerîm Meâli. çev. Mehmet Yaşar Kandemir vd. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2011.
30. Kâsımî, Muhammed Cemâlüddin b. Muhammed. Mehâsinü’t-teʾvîl. nşr. Muhammed Bâsil. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1418.
31. Katip Çelebi, Mustafa b. Abdullah. Keşfü’z-zunûn ʿan esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. nşr. Muhammed Şerefettin Yaltkaya, Rifat Bilge. 2 Cilt. İstanbul: Vekâlet-i Ma‘ârif, 1941.
32. Kaya, Eyyüp Said. “Mezhep İlmi: Kafiyeci’nin Fıkıh İçin Yeni Bir Alt-Disiplin Teklifi”. Dîvân Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi 25/50 (2021), 1-44. https://doi.org/10.20519/divan.843029
33. Kaya, Mesut. “Tefsirde Usul Arayışları: Memlükler Döneminde Tefsir Usulü ve Kur’an İlimleri Çalışmaları”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 23/2 (2023), 429-452. https://doi.org/10.33420/marife.1368010
34. Kazvînî, Hâtib. el-Îzâh fî ilmi’l-belâga. nşr. Muhammed Abdülmün‘im Hafâcî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Cîl, 3. Basım, ts.
35. Kurtubî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed. el-Câmiʿ li-ahkâmi’l-Kurʾân. nşr. Ahmed Bedûnî-İbrahim Ettafeyyiş. 20 Cilt. Kahire: Dârü’l-Kütübi’l-Mısriyye, 2. Basım, 1384/1964.
36. Leknevî, Ebü’l-Hasenât Muhammed Abdülhay. el-Fevâidü’l-behiyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. thk. Muhammed Bedreddin Ebû Firâs en-Na‘sânî. Mısır: Matbaatü’s-Saâde, 1324.
37. Marangozoğlu, İzzet. “Kâfiyeci’nin Şerhu’l-İ‘râb ‘an Kavâ‘idi’l-İ‘râb Adlı Eseri Üzerine Bazı Mülâhazalar”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/12 (2020), 171-206. https://doi.org/10.5281/zenodo.3710830
38. Mehmed Tâhir, Bursalı. Osmanlı Müellifleri. ed. A. Fikri Yavuz, İsmail Özen. 3 Cilt. İstanbul: Meral Yayınevi, ts. Merâgî, Ahmed Mustafa. Tefsîrü’l-Merâgî. 30 Cilt. Şeriketü Mektebe ve Matbaʿâtu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 1365/1946.
39. Meydan, Ahmet. “Kâfiyeci ve Şerhu’l-İ‘râb an Kavâidi’l-İ‘râb Adlı Eserinin Tahlili”. RumeliDE Dil ve Edebiyat Araştırmaları Dergisi 25 (2021), 869-891. https://doi.org/10.29000/rumelide.1037518
40. Muhammed Fuâd Abdülbâkî. el-Muʿcemü’l-müfehres li-elfâzi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 6. Basım, 1429/2008.
41. Nahvî, İbn Hişâm. Muğni’l-lebîb ʿan kütübi’l-eʿârîb. nşr. Mâzin el-Mübârek, Muhammed Ali Hamdullah. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 6. Basım, 1985.
42. Nesefî, Ebü’l-Berekât Hâfızüddin Abdullah b. Ahmed. Medârikü’t-tenzîl ve hakâʾiku’t-teʾvîl. nşr. Yusuf Ali Bedevî. 3 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kelimi’t-Tayyib, 1419/1998.
43. Pirinç, Ahmet. Osmanlı Bilginlerinden Muhyiddin el-Kâfiyeci’nin Felsefi Görüşleri. Elazığ: Fırat Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2009.
44. Râzî, Ebû Abdillah Fahrüddin Muhammed b. Ömer b. Hüseyn. Mefâtîhu’l-gayb. 32 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 3. Basım, 1420.
45. Seâlibî, Ebû Zeyd Abdurrahman b. Muhammed. el-Cevâhirü’l-hisân fî tefsîri’l-Kurʾân. thk. Muhammed Ali Muavvaz, Âdil Ahmed. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, 1418.
46. Sehâvî, Muhammed b. Abdurrahman. ed-Dav’ü’l-Lâmiʿ li-ehli’l-karni’t-tâsiʿ. 12 Cilt. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayât, ts.
47. Sekkâkî, Ebû Ya’kub. Miftâhu’l-ʿulûm. nşr. Naîm Zerzûr. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1407/1987. Seymen, Sadık. “et-Teysîr fî kavâi’di ‘ilmi’t-Tefsir Adlı Eseri Bağlamında Kâfiyeci’ye Göre Tefsir Usûlü”. çev. Akif Yıldırım. Mîzânü’l-Hak: İslami İlimler Dergisi 13 (2021), 563-592.
48. Sicistânî, Ebû Hâtim. el-Muʿammerûn ve’l-vasâyâ. nşr. Abdulmunim Âmir. Kahire: Dâru İhyai’l-Kütübi’l-Arabî, 1961.
49. Süyûtî, Celâlüddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. Buğyetü’l-vuʿât fî tabakâti’l-lugaviyyîn ve’n-nühât. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 2 Cilt. Lübnan: el-Mektebetü’l-ʿAsriyye, ts.
50. Süyûtî, Celâlüddin Abdurrahman b. Ebî Bekr. Hüsnü’l-muhâdara fî târîhi Mısır ve’l-Kâhire. nşr. Muhammed Ebü’l-Fazl İbrahim. 2 Cilt. Mısır: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabî, 1387/1967.
51. Şevkânî, Muhammed b. Ali. el-Bedrü’t-tâliʿ bi-mehâsini men baʿde’l-karni’s-sâbiʿ. 2 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, ts.
52. Tala, Murat. “el-Kâfiyeci’nin ‘Nuzhetu’l-Mu‘rib fi’l-Meşrıki ve’l-Mağrib’ Adlı Eserinin Arap Dilindeki Yeri ve Önemi”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 38 (2014), 141-172.
53. Tala, Murat. “Kâfiyecî’nin ‘Nuzhetu’l-ashâb’ ve ‘Remzu’l-esrâr’ Adlı Eserlerinin Tetkiki”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 16/2 (2016), 345-362.
54. Tala, Murat. “Kâfiyeci’nin Eserleri ve Arap Dil Bilimine Katkıları: Tespit, Tasnif ve Değerlendirme”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 24/3 (2020), 1081-1111. https://doi.org/10.18505/cuid.703882.
55. Taşköprizâde, Ahmed b. Mustafa b. Halîl. eş-Şekâʾiku’n-nuʿmâniyye fî ʿulemâʾi’d-Devleti’l-ʿOsmâniyye. Beyrut: Dârü’l-Kitabi’l-Arabî, ts.
56. Temîmî, Takıyyüddîn b. Abdilkâdir. et-Tabakâtü’s-seniyye fî terâcimi’l-Hanefiyye. nşr. Abdulfettâh Muhammed el-Hulv. 4 Cilt. Riyad: Darü’l-Rıfâî, 1983.
57. Tirmizî, Ebû İsa Muhammed b. İsa b. Sevre. Sünenü’t-Tirmizî. nşr. Ahmed Muhammed Şakir vd. 5 Cilt. Mısır: Şeriketü Mektebe ve Matbaʿâtu Mustafa el-Bâbî el-Halebî, 2. Basım, 1395/1975.
58. Ünal, Necdet. “Kur’ân-ı Kerim’de Dâbbe”. Dokuz Eylül İlahiyat Fakültesi Dergisi 31 (2010), 157-190.
59. Vadvâd, Yahya b. Ali. Gurerü’l-Hasâisi’l-Vâdıha ve Gurerü’n-Nakâısi’l-Fâdıla. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1429/2008.
60. Yalnız, Fatma. Tefsir Usulünde Süreklilik ve Etkileşim: Bulkûni, Kafiyeci ve Suyûti Örneği. Çorum: Hitit Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
61. Yalnız, Fatma. “Ulûmu’l-Kur’ân Külliyatı Yazımı Konusunda Süyûtî’nin, Bulkîni’nin ve Kâfiyecî’nin Birbirlerinden Ne Ölçüde Etkilendiklerinin Tespiti”. Gümüşhane Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11/21 (2022), 208-241. https://doi.org/10.53683/gifad.986972
62. Yavuz, Safa. Muhyiddin el-Kafiyeci’nin Nüzhetu’l-İhvân Adlı Eserinin Edisyon Kritiği, Tefsir ve Dil Yönünden İncelenmesi. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
63. Yazıcıoğlu, Mustafa Said. “Fiil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 59-64. İstanbul: TDV Yayınları, 1996. Yediyıldız, Fatih. “Arap Dilinde ‘Lev’ Edatı, İşlevleri ve Kur’ân’daki Kullanımları”. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/2 (2022), 767-794. https://doi.org/10.46353/k7auifd.1161394
64. YEK, Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı. “Yazma Eserler Veritabanı”. Erişim 06 Eylül 2024. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/288952
65. Yıldırım, Akif. Muhâsibî, Kâfiyeci ve Subhî Sâlih Örneğinde Tefsir Usûlü ve İçeriği. İzmir: İzmir Kâtip Çelebi Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
66. Yıldırım, Ömer Ali-Şeker, Kenan. “Muhyiddin el-Kâfiyeci’ye Nispet Edilen Kitâbü’l-Hidâye li-Beyâni’l Hâlk ve’t-tekvîn Adlı Eserin Neşri, Tercüme ve Değerlendirilmesi”. Felsefe Dünyası Dergisi 75 (2022), 87-117.
67. Yılmaz, Okan Kadir. İsam Tahkikli Neşir Kılavuzu. İstanbul: İsam Yayınları, 4. Basım, 2023. Zeccâcî, Ebü’l-Kasım. Mecâlisü’l-ʿulemâʾ. nşr. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Kahire: Mektebetü’l-Hâncî, 2. Basım, 1403/1983.
68. Zemahşerî, Ebü’l-Kâsım Mahmud b. Ömer. el-Keşşâf ʿan hakâʾikı gavâmizi’t-tenzîl ve ʿuyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-teʾvîl. nşr. Mustafa Hüseyin Ahmed. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-Arabî, 3. Basım, 1407/1987.