One Treatise, Three Authors: The Problem of the Authorship of a Treatise Among ʿAlī Qushjī, Ibn Kemāl and Kirmastī in the Ottoman Tradition of ʿIlm al-Bayān

Abstract

This study addresses the problem of attribution concerning the treatise known as Risāla fī al-Istiʿāra, which was composed on the ʿilm al-Bayān, a field occupying a central position within the classical sciences of balāgha (rhetoric), and it offers a comprehensive evaluation aimed at identifying the true author of the work in question. The treatise under examination has been attributed, in manuscript copies, catalogue records, and modern academic literature, to two prominent fifteenth-century scholars of the Ottoman intellectual tradition, namely ʿAlī Qūshjī and Ibn Kemāl. Over time, these attributions have been largely accepted in the literature without sufficient critical scrutiny. However, this study argues that the attributions in question do not rest on sufficiently sound scholarly grounds and advances the thesis that the true author of the treatise is Yusuf al-Kirmastī, supporting this claim through a multi-faceted and systematic analysis. The primary aim of the study is to evaluate the attribution of the Risāla fī al-istiʿāra to the aforementioned scholars and to present, with various arguments, the claim of its authorship by al-Kirmastī. In addition, the study seeks to develop a critical approach to the problem of attribution, which is frequently encountered in the classical scholarly tradition, and to draw attention to the criteria by which authorship should be assessed, particularly within the balāgha literature. In this context, the study does not confine itself merely to identifying the author of a single treatise; it also emphasizes the decisive role of text-based analysis in attribution studies. This research adopts a qualitative approach and is designed as a document analysis conducted within the framework of historical and comparative methods. The data collection process is based on the systematic examination of textual data obtained from manuscript copies, catalog records, and modern academic literature. Accordingly, the joint consideration of external (khārijī) and internal (dākhilī) constitutes the core methodology of the study. It is demonstrated that these attributions largely rest on manuscript miscellany (majmūʿāt) lacking explicit authorial statements, problematic or uncritical catalogue entries, or indirect assumptions adopted from earlier studies. The analysis thus reveals that the ascription of the treatise to ʿAlī Qūshjī and Ibn Kemāl is unconvincing in terms of both historical continuity and internal textual coherence. By contrast, the evidence supporting the attribution of the treatise to Yusuf al-Kirmastī constitutes the core of the study and is subjected to detailed examination. Within the scope of external evidence, particular attention is paid to the number of manuscript copies explicitly attributing the work to Kirmastī, the chronological distribution of these manuscripts, the position of the treatise within manuscript compilations, its transmission alongside other works known to be authored by Kirmastī, and the emergence of a commentary (sharḥ) tradition surrounding the text. Especially significant are the authorial attributions found in early manuscripts, as well as scribal notes and marginalia, which collectively attest to the continuity and widespread acceptance of the Kirmastī attribution. Internal evidence is analyzed through a close examination of the language and style of the treatise, its conceptual preferences, its thematic organization, and its methodological orientation within the science of bayān. The manner in which the issues of bayān are addressed, the way conceptual relations are established, the methods of definition and exemplification, and the author’s explicit emphasis on originality are comparatively analyzed alongside Kirmastī’s authenticated works. This comparison reveals strong parallels in both style and method. Further more, aspects of the treatise that diverge from the established rhetorical approaches of ʿAlī Qūshjī and Ibn Kemāl are identified, further demonstrating that the attribution of the work to these two scholars is also problematic on the basis of internal textual evidence. In conclusion, this study demonstrates that questioning entrenched assumptions regarding authorship in the classical balāgha tradition is a scholarly necessity. It further shows that external indicators such as catalogue records alone are insufficient for establishing authorship, and that a text-based approach grounded in systematic textual criticism (naqd al-nuṣūṣ) is indispensable. The findings indicate that the attribution of the treatise to Yusuf al-Kirmastī rests on substantially stronger historical and textual foundations, thereby making a significant contribution to the re-evaluation of authorship relations within the Ottoman-era rhetorical literature.

Keywords

• Arabic Language and Rhetoric
• ʿIlm al-Bayān
• Istiʿārah
• Ottoman
• ʿAlī Qushjī
• Ibn Kemāl
• Kirmastī
• Authorship Attribution.

Supporting Institution

This article was supported by TÜBİTAK within the scope of project no. 122K849.

Thanks

I would like to thank Associate Professor Musa ALAK for his contributions to the discovery of evidence regarding the attribution of the work to Yusuf al-Kirmastī.

Bir Risâle Üç Müellif: Osmanlı Beyân İlmi Geleneğinde Ali Kuşçu, İbn Kemal ve Kirmastî Arasında Bir Risâlenin Aidiyet Sorunu

Abstract

Bu çalışma, klasik belâgat ilimleri içerisinde merkezî bir konuma sahip olan beyân ilmine dair kaleme alınmış Risâle fi’l-isti‘âre adıyla bilinen risâlenin müellifine ilişkin nispet meselesini ele almakta ve söz konusu eserin gerçek müellifinin tespitine yönelik kapsamlı bir değerlendirme sunmaktadır. İncelenen risâle, yazma nüshalarda, katalog kayıtlarında ve modern akademik literatürde XV. yüzyıl Osmanlı ilim geleneğinin iki önemli âlimi, Ali Kuşçu ve İbn Kemal’e, nispet edilmiş; bu nispetler zamanla literatürde büyük ölçüde sorgulanmadan kabul görmüştür. Ancak bu çalışmada, söz konusu nispetlerin ilmî açıdan yeterli temellere dayanmadığı ileri sürülmüş ve risâlenin asıl müellifinin Yusuf el-Kirmastî olduğu tezi, çok yönlü ve sistematik bir analizle savunulmuştur. Çalışmanın temel amacı, istiâre risâlesinin yukarıda zikredilen âlimlere nispetini değerlendirmek ve Kirmastî’ye aidiyet iddiasını çeşitli argümanlar eşliğinde ortaya koymaktır. Buna ilaveten genel olarak klasik ilim geleneğinde yaygın biçimde karşılaşılan nispet problemlerine eleştirel bir yaklaşım geliştirmek ve özellikle belâgat literatüründe eser aidiyetlerinin hangi ölçütler üzerinden değerlendirilmesi gerektiğine dikkat çekmek de çalışmanın hedeflerindendir. Bu bağlamda çalışmada, yalnızca bir risâlenin müellifi tespit edilmekle yetinilmeyecek, aynı zamanda metne dayalı incelemenin nispet çalışmalarındaki belirleyici rolü de vurgulanacaktır. Bu çalışma, nitel araştırma yaklaşımına dayanan; tarihsel ve karşılaştırmalı inceleme yöntemleri çerçevesinde yürütülen bir doküman analizi çalışmasıdır ve veri toplama aracı olarak yazma eser nüshaları, katalog kayıtları ile modern akademik literatürden elde edilen metinsel verilerin sistematik incelenmesine dayanmaktadır. Bu doğrultuda, değerlendirmede haricî ve dâhilî delillerin birlikte dikkate alınması, çalışmanın temel yöntemini oluşturmaktadır. Buna göre çalışmanın ilk bölümünde, risâlenin Ali Kuşçu ve İbn Kemal’e nispet edilmesine kaynaklık eden yazma nüshalar, katalog kayıtları ve modern akademik çalışmalardaki değerlendirmeler ayrıntılı biçimde ele alınmıştır. Bu nispetlerin çoğunlukla müellif adı bulunmayan mecmualara, katalog kayıtlarına veya önceki araştırmalarda yapılan dolaylı kabullere dayandığı gösterilmiştir. Ayrıca, söz konusu nispetlerin metnin içeriği, üslubu ve belâgat anlayışıyla yeterince ilişkilendirilmediği; bu nedenle metodolojik açıdan zayıf kaldığı tespit edilmiştir. Yapılan değerlendirmeler, Ali Kuşçu ve İbn Kemal’e yapılan nispetlerin hem tarihsel süreklilik hem de metin içi tutarlılık bakımından ikna edici olmadığını göstermektedir. Buna karşılık, risâlenin Yusuf el-Kirmastî’ye aidiyetini destekleyen deliller, çalışmanın merkezinde yer almakta ve ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Haricî deliller kapsamında, risâlenin Kirmastî adına açık nispet kayıtları içeren nüshalarının sayısı ve bu nüshaların kronolojik dağılımı, eserin yer aldığı mecmualar içerisindeki konumu, Kirmastî’ye ait olduğu bilinen diğer risâlelerle birlikte istinsah edilmiş olması ve metin etrafında şekillenen şerh geleneği gibi unsurlar ele alınmıştır. Özellikle erken tarihli nüshalarda yer alan müellif kayıtları, müstensih notları ve kenar açıklamaları, Kirmastî nispetinin sürekliliğini ve yaygınlığını göstermesi bakımından belirleyici deliller olarak değerlendirilmiştir. Dâhilî deliller bağlamında ise risâlenin dil ve üslup özellikleri, kavramsal tercihler, konu tertibi ve belâgat ilimleri içerisindeki metodolojik yaklaşımı ayrıntılı biçimde incelenmiştir. Risâlede beyân ilminin meselelerinin ele alınış tarzı, kavramlar arasındaki ilişkilerin kurulma biçimi, tanım ve örneklendirme yöntemi ile müellifin özgünlük iddiası, Kirmastî’nin diğer eserleriyle karşılaştırmalı olarak analiz edilmiştir. Bu karşılaştırma sonucunda gerek üslup gerekse yöntem açısından güçlü paralellikler tespit edilmiştir. Bunun yanında risâlenin içerik ve yaklaşım bakımından Ali Kuşçu ve İbn Kemal’in bilinen belâgat anlayışlarıyla örtüşmeyen yönleri de açık biçimde ortaya konularak, bu iki isme yapılan nispetlerin metin içi veriler açısından da sorunlu olduğu gösterilmiştir. Sonuç olarak bu çalışma, klasik belâgat literatüründe yerleşik hâle gelmiş müellif kabullerinin sorgulanmasının ilmî bir zorunluluk olduğunu ve bir eserin nispeti konusunda katalog kayıtları gibi haricî unsurların tek başına yeterli olmadığını, bunun yanında metne dayalı bir yöntemin ve metin tenkidi metodunun zorunlu olduğu gerçeğini ortaya koymaktadır. Elde edilen bulgular, incelenen risâlenin Yusuf el-Kirmastî’ye nispetinin hem tarihsel hem de metinsel açıdan daha güçlü temellere dayandığını göstermekte; böylece Osmanlı dönemi belâgat literatürünün nispet meselelerinin yeniden değerlendirilmesine önemli bir katkı sunmaktadır.

Keywords

• Arap Dili ve Belagatı
• Beyân ilmi
• İstiâre
• Osmanlı
• Ali Kuşçu
• İbn Kemal
• Kirmastî
• Aidiyet Sorunu.

Supporting Institution

Bu makale TÜBİTAK tarafından 122K849 no'lu proje kapsamında desteklenmiştir.

Thanks

Eserin Yusuf el-Kirmastî’ye aidiyetine ilişkin bulguların keşfi konusundaki katkılarından dolayı Doç. Dr. Musa ALAK’a teşekkür ederim.

References

1. Agah, Mustafa-Aktaş, Sahip. “Yusuf b. Hüseyin el-Kirmastî’nin Hayatı ve Eserleri”, Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12 (2018), 211-250. https://dergipark.org.tr/tr/pub/buifd/article/506994
2. Aktaş, Sahip. Yûsuf b. Hüseyin el-Kirmâstî’nin Hayatı, Eserleri ve el-Muntehab Adlı Eserinin Tahkik ve Tahlili. Bingöl: Bingöl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2019.
3. Ali Kuşçu mine’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Denizli, 373, 1a-7a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/234607
4. Alpyağıl, Recep. “Ali Kuşçu'ya (ö. 879/1474) Nispet Edilen “Risâle Fi'l-İstiâre” Kemalpaşazâde'ye (ö. 940/1534) Ait Olabilir mi?”. Academia. Erişim 4 Mayıs 2025, https://www.academia.edu/129183360/Ali_Kuşçuya_ö_879_1474_Nispet_Edilen_RİSÂLE_FİL_İSTİÂRE_Kemalpaşa zâdeye_ö_940_1534_Ait_OLABİLİR_Mİ
5. Ammâr, Leyla Ali. el-Muhtâr fî ilmi’l-meânî ve’l-beyân li-Yusuf b. Hüseyin el-Kirmastî. Libya: Câmiatü’l-Merkib, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
6. Antâkî, Mahmud. Metnun fi’l-alâka. İstanbul: Rodos Fethi Paşa Vakfı Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, Rodos Hafız Ahmed Ağa Kütüphanesi, 1705, 121b-134a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/663047
7. Antâkî, Mahmud. Metnun fi’l-alâka. Konya: Konya Yusuf Ağa Kütüphanesi, Yusuf Ağa Kütüphanesi, 7238/2, 10b-15b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/121576
8. Aşkan, Timur. Yusuf b. Hüseyin el-Kirmastî ve Usûlü’l-Istılâhâti’l-Beyâniyye Adlı Eseri”, Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası (Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler) - XVI. Yüzyıl. ed. Ekrem Demirli vd. İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2017, 127-150.

9. Aydın, Cengiz: “Ali Kuşçu”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 2/408-410. İstanbul: TDV Yayınları, 1989.
10. Ayvalı, İsmail. Şerhu’r-Risâle fi’l-mecâz ve’l-isti‘âre. Ankara: Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar Koleksiyonu, 1970/2, 20b-42b. https://dijital-kutuphane.mkutup.gov.tr/tr/manuscripts/catalog/details/333760?SearchType=1
11. Ayvalı, İsmail. Şerhu’r-Risâle fi’l-mecâz ve’l-isti‘âre. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 2951/2, 11a-31a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/39262
12. Badlah, Abdulkader. Yusuf B. Hüseyin el-Kirmastî'nin Mutavvel Haşiyesi Tahkik ve Tahlil. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
13. Barrî, Jabr İbrahim. “Risâle fî beyâni’l-hakikati ve’l-mecâz li-bni Kemâl Paşa Dirâse ve Tahkîk”. Mecelletü Câmiati’l- Hüseyn b. Talal li’l-Buhûs 4/2 (2018), 303-331. https://journal.ahu.edu.jo/PreviousIssuesInner.aspx?ID=22
14. Benli, Mehmet Sami. Yusuf el-Kirmastî Hayatı ve et-Tebyîn fi’l-Meânî ve’l-Beyân’ı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1996.
15. Burdurlu Ömer Efendi. Dürrü’l-erkâm bi-hediyyeti’s-sadri’l-a’zam. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 2888, 1b-86b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/546903
16. Can, Ayhan. “‘Alâka Metninin Nispet Problemi”. Hitit İlahiyat Dergisi 23/1 (2024), 475-491. https://doi.org/10.14395/hid.1413600
17. Elhüseyin, Yasin. Tahkiku’l-Kısmi’s-Sani Min Muhtasari’l-Haşiye ‘Ala’l-Mutavvel Li’l-Kirmastî. Bingöl: Bingöl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2023.
18. Huang, Baixiang vd., “Authorship Attribution in the Era of LLMs: Problems, Methodologies, and Challenges”, ACM SIGKDD Explorations Newsletter 26 (2025), 21-43. https://arxiv.org/pdf/2408.08946
19. İbn Kemal, Risâle fî ilmi’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi, 2041/32, 166b-185a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/210546
20. İbn Kemal, Risâle fî tahkîki’l-hakîka ve’l-mecâz ve’l-kinâye ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye, 186/15, 81b-82a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/265450
21. İbn Kemal. Risâle fî tahkîki’l-kinâye ve’l-isti‘âre. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 5999/41, 140b-142a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/569621
22. İbn Kemal. Risâle fî tahkîki’l-kinâye ve’l-isti‘âre. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 8046/10, 49b-51a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/571673
23. İbn Kemal. Risâletü’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Mehmed Nuri Efendi, 189/28, 105b-106b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/305672
24. İbn Kemal. Risâle fî taḥḳîḳi’l-kinâye ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Pertev Paşa, 653/14, 96b-98a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/319996
25. İbn Kemal. Risâle fî taḥḳîḳi’l-kinâye ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hacı Beşir Ağa, 656/38, 161b- 162b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/250383
26. İbn Kemal. Risâle fî taḥḳîḳi’l-kinâye ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kasidecizâde, 656/3, 77b-78b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/292295
27. İbrahim, Muhammed. İsti’âre Risâleleri ve Kemâl Paşa-zâde’nin Risâle-i İsti’âriyyesi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
28. İşi, Ayşe-Çemrek, Fatih-Yıldız, Zeki. “İstatistikten Edebiyata Bir Köprü: Stilometri Analizi”, Sosyal Bilimler Dergisi 4/15 (2013), 271-281. https://dergipark.org.tr/tr/pub/usaksosbil/article/232621
29. İşleme, Akın. “Îcî’nin er-Risaletü’l-Vaz‘iyye’sinin İlk Şerhi ve Nispet Sorunu”, İslam Araştırmaları Dergisi 52 (2024), 113- 134. https://doi.org/10.26570/isad.1453635
30. Kaplan, İlyas. “Kirmastî’nin el-Vecîz Adlı Kitabı ve Tahlili”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/1 (2022), 135-146.
31. Kirmastî, Yusuf. et-Tibyân fî Şerhi’-Tebyîn, thk. Fehd b. Muhammed b. Fehd el-‘Ammâr. Cilt 1-2. Cidde: Dâru Tekvîn li’n-Neşri ve’t-Tevzî‘, ts.
32. Kirmastî, Yusuf. el-Muhtâr fi’l-meânî ve’l-beyân. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Nadir Eserler, 6065, 2a-20b. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/AY/nekay06065.pdf
33. Kirmastî, Yusuf. el-Muhtâr fi’l-meânî ve’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 3048/2, 11b-62b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/302052
34. Kirmastî, Yusuf. el-Muhtâr fi’l-meânî ve’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 3755, 1b-48a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/304002
35. Kirmastî, Yusuf. Risâle fî usûli’l-ıstılâhâti’l-beyâniyye. “تحقيق رسالة في أصول الاصطلاحات البيانية ليوسف بن حسين الكرماستي”. thk. Timur Aşkan. İslam Araştırmaları Dergisi 44 (2020), 167-246. https://doi.org/10.26570/isad.754315
36. Kirmastî, Yusuf. Risâle fî usûli’l-ıstılahâti’l-beyâniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi, 1794, 1b- 20a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/209987
37. Kirmastî, Yusuf. Risâle fî usûli’l-ıstılahâti’l-beyâniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2226, 1b- 17a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/330758
38. Kirmastî, Yusuf. Risâle fî usûli’l-ıstılahâti’l-beyâniyye. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 3753, 1b-21b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/303998
39. Kirmastî, Yusuf. Risâle fi’l-isti‘âre. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Nadir Eserler, 6448/13, 103a-110b. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/AY/nekay06448-13.pdf
40. Kirmastî, Yusuf. Risâle fi’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, 989/6, 11b-14a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/635658
41. Kirmastî, Yusuf. Risâletü’l-mecâz ve’l-isti‘âre. İstanbul: İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Diyarbekirli Said Paşa, 550/9, 93a-98b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/706124
42. Köse, Saffet. “Hocazâde Muslihuddin Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 18/207-209. İstanbul: TDV Yayınları, 1998.
43. Kuşçu, Ali. el-Unkûdu’z-zevâhir fî nazmi’l-cevâhir Unkudü’z-zevahir fî’s-sarf. thk. Ahmed Afifi. Kahire: Dârü’l-Kütüb ve’l-Vesaiki’l-Kavmiyye, 2001/1421.
44. Kuşçu, Ali. Risâle fi’l-fenni’s-sânî min ilmi’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 4140/15, 78a-81a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/348520
45. Özalp, Mehmet Sıddık. “Kirmâstî’nin ‘el-Muhtâr fi’l-Me‘ânî ve’l-Beyân’ İsimli Eseri Özelinde el-Muhassinât el- Ma‘neviyye Bedî‘î Üsluplar”. Tasavvur / Tekirdağ İlahiyat Dergisi 10/1 (2024): 69-105. https://doi.org/10.47424/tasavvur.1431606
46. Risâle fi’l-hakîka ve’l-mecâz. Ankara: Milli Kütüphane, Ankara Adnan Ötüken İl Halk Kütüphanesi, 1425, 1b-4b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/584897
47. Risâle fi’l-mecâz ve’l-isti‘âre. Manisa: Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 5736, 1b-6a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/93079
48. Risâle fî beyâni aksâmi’l-mecâz ve envâihî. Diyarbakır: Diyarbakır Kütüphanesi, Diyarbakır İl Halk Kütüphanesi, 730/20, 127b-132b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/422774
49. Risâle fî beyâni aksâmi’l-mecâz. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 5999/29, 104a-108a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/569607
50. Risâle fî beyâni aksâmi’l-mecâz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hamidiye, 186/51, 181a-183b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/265486
51. Risâle fî beyâni’l-hakîka ve’l-mecâz. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Kütüphanesi, 2930-I, 1a-5b. https://yazmaeserler.diyanet.gov.tr/details?id=6236&materialType=YE&query=Ali+Kuşçu
52. Risâle fî beyâni’l-hakika ve’l-mecâz. Riyad: Merkezü Melik Faysal, 125142/2.
53. Risâle fî beyâni’l-hakîkati ve’l-mecâz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphane, Kılıç Ali Paşa, 1028/24, 87b-92a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/295338
54. Risâle fî beyâni’l-isti‘âre. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 3536, 1a-37b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/40220
55. Risâle fi hakki’l-mecâz ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 5373/2, 52a-59a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/244959
56. Risâle fî ulûmi’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Şehid Ali Paşa, 2226/2, 17b-24b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/330759
57. Risâle fî ʿilmi’l-meʿânî ve’l-beyân. Konya: Konya Bölge Yazma Eserler Kütüphanesi, Bölge Yazma Eserler, 4875, 1b- 6b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/74145
58. Risâle fi’l-isti‘âre. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Nadir Eserler, 6860/3, 72b-78a. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/AY/nekay06860-03.pdf
59. Risâle fi’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 3048, 2b-7a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/302051
60. Risâle fi’l-isti‘âre. İzmir: İzmir Milli Kütüphane, 1717/2, 45b-49b.
61. Risâle fi’l-isti‘âre. İzmir: İzmir Milli Kütüphane, 1754/2, 60b-72b.
62. Risâle fi’l-isti‘âre. İzmir: İzmir Milli Kütüphane, 430/3, 7b-13a.
63. Risâle fi’l-isti‘âre. Manisa: Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 2947/13, 130a-138a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/95893
64. Risâle fî’l-meʿânî. Manisa: Manisa Kütüphanesi, Manisa İl Halk Kütüphanesi, 1935/2, 35b-42b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/100620
65. Risâle fi’l-mecâz ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Denizli, 373, 1b-7a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/234607
66. Risâle fi’l-mecâz ve’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Trabzon, 238/13, 72b-77a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/710409
67. Risâle mine’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, 5373/2, 52a-59a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/244959
68. Risâle mine’l-beyân. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Laleli, 3753/2, 22b-29b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/303999
69. Risâletü’l-hakîka ve’l-mecâz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Reşid Efendi, 1005/4, 12b-14b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/635935
70. Risâletü’l-isti‘âre. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 2912/2, 68b-78a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/39183
71. Risâletü’l-isti‘âre. Bursa: Bursa İnebey Kütüphanesi, Ulucami, 3536/4, 31b-37b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/40220
72. Risâletü’l-isti‘âre. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 6022, 1b-11a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/569664
73. Risâletü’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Bağdatlı Vehbi, 1794/2, 20b-27b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/209988
74. Risâletü’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Halet Efendi, 512/5, 58b-63a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/263968
75. Risâletü’l-isti‘âre. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Süleymaniye, 910/11, 130b-136b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/144309
76. Semerkandî, Ebü’l-Kâsım. Ferâidü’l-fevâid li-tahkîki meâni’l-istiârat. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İzmir, 805/17, 216b-218b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/282960
77. Semerkandî, Ebü’l-Kâsım. Ferâidü’l-fevâid li-tahkîki meâni’l-istiârat. Ankara: Milli Kütüphane, Tokat İl Halk Kütüphanesi, 123/52, 282b-284a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/593318
78. Semerkandî, Ebü’l-Kâsım. Ferâidü’l-fevâid li-tahkîki meâni’l-istiârat. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Nadir Eserler, 3889/4, 15a-16b. https://nek.istanbul.edu.tr/ekos/AY/nekay03889-04.pdf
79. Semerkandî, Ebü’l-Kâsım. Ferâidü’l-fevâid li-tahkîki meâni’l-istiârat. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Veliyyüddin Efendi, 1552/10, 46b-47a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/544237
80. Sula, Murat. Trabzon İl Halk Kütüphanesi’ndeki Arap Dili ve Belagatı Alanındaki Yazmalar ve Ali Kuşçu’nun ‘Risâle fi’l-Mecaz ve’l-isti‘âre’sinin Edisyon Kritiği. İzmir: Dokuz Eylül Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
81. Sürücü, Muhammed Salih. Metafor ve Anlam: Belagatte İstiârenin Mahiyeti ve Kinâyeli İstiâre Literatürünün Oluşumu. Konya: Palet Yayınları, 2025.
82. Şerhu’l-Mecâz ve’l-İsti’âre. İstanbul: Beyazıt Kütüphanesi, Beyazıt, 11889/2, 5b-21a. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/564142
83. Şerhu’l-Mecâz ve’l-İsti’âre. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Atatürk Kitaplığı, Belediye Yazmaları, 994, 185b- 202a. https://katalog.ibb.gov.tr/yordam/? p=1&dil=0&alan=tum_txt&tm=&q=kirmasti&demirbas=Bel_Yz_K.000944%2F10_Yz_K.000944/10
84. Şerhu’l-Mecâz ve’l-İsti’âre. İstanbul: Marmara Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Kütüphanesi, 71, 1b-24a.
85. Şerhu’l-Mecâz ve’l-İsti’âre. İstanbul: Millet Kütüphanesi, Feyzullah Efendi, 1862/4, 60a-86b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/160150
86. Terceme-i istiâre ve mecâz. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Yazma Bağışlar, 255/3, 37a-41b. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/341992
87. Ünver, Ahmet Süheyl. Türk Pozitif İlimler Tarihinden Bir Bahis Ali Kuşçu: Hayatı ve Eserleri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Fen Fakültesi, 1948.
88. Yıldız, Musa. “Ali Kuşçu’nun Risâle fi’l-İsti‘âre’si”, İslam Araştırmaları Dergisi 3 (1999), 215-234. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/2306293
89. Yıldız, Musa. Ali Kuşçu ve İstiare Risalesi. Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2020.