Bir Nispetin Tashihi: el-Bağdâdî’nin Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf’a Atfettiği Mârifetullahın Zarûrîliği Görüşü Üzerine Bir İnceleme

Abstract

Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf kelâm tarihinde rasyonel teoloji taraftarları arasında zikredilen önemli bir figürdür. Kelâm sistemini de bu çerçevede geliştirerek insanın akıl yürütme (nazar) ile ilk edinmesi gereken bilginin Tanrı’nın varlığına ve tevhîde dair bilgiler olduğunu öne sürmüştür. Bu bağlamda geliştirdiği hudûs delilini de nazar faaliyetinin içeriğini oluşturacak şekilde tasarlamış ve Tanrı’nın varlığının bu delille rasyonel şekilde ispatlanabileceğini savunmuştur. Bu iddia zımnen Tanrı’ya dair bilginin nazar-istidlâl ile elde edilebileceği görüşünü içerir. Bir başka ifadeyle insanın mârifetullahı biliş tarzı nazarîdir. Ebü’l-Hüzeyl, kelâm epistemolojisine ilişkin bu görüşlerini salt entelektüel bir seviyede tutmakla yetinmeyerek insanın mükellef olma yönüyle de irtibatlandırır ve kulun üzerine ilk vâcip olan eylemin Tanrı’ya ilişkin bilgiyi nazar yöntemiyle edinmek olduğunu iddia eder. Böylece insanın, buluğ çağına erdiğinde dine ilişkin kurduğu ilk irtibatı Tanrı’ya dair bilgi olarak vazeder. Ancak el-Allâf’ın günümüze ulaşan herhangi bir eseri olmadığından bu görüşleri ikincil kaynaklardan öğrenilebilmektedir. Bu bağlamda kaynak olma niteliğini haiz Bağdâdî’nin (öl. 429/1037-38) eserlerinde Allâf’a -Muʿtezilî müelliflerin hiçbirinin nispet etmediği- Tanrı’ya ilişkin bilginin zarûrîliği görüşü nispet edilir. Bağdâdî’nin bu görüşünü denetlemek amacıyla Allâf’ın mezhebine müntesip düşünürlerin eserleri tetkik edildiğinde mârifetullahın zarûrîliği fikrinin ona nispet edilmediği, aksine mârifetullahın nazarî olduğuna ilişkin pek çok veri olduğu görülür. İki istisna dışında Türkçe ve yabancı dildeki pek çok modern araştırmacı, Bağdâdî’nin bu nispetini esas alarak el-Allâf’ın kelâm sistemiyle çelişkisini dikkate almaksızın Tanrı’ya ilişkin bilginin zarûrîliği görüşünü ona atfetmiştir. Bu makalede Bağdâdî tarafından Ebü’l-Hüzeyl Allâf’a atfedilen mârifetullahın zarûrîliği görüşünün hatalı bir nispet olduğu temellendirilmeye çalışılmıştır. Bu amaca matuf olarak üç sorunun cevabı aranmıştır: (i) Allâf’ın rasyonel teoloji anlayışının yanı sıra başka teorilerinin mârifetullahın zarûrîliği görüşü ile çelişki arz edip etmediği. (ii) Muʿtezile’ye mensup müelliflerin konu bağlamında Allâf’a atfettiği görüşün tespiti. (iii) Bağdâdî’nin Allâf’a bu görüşü nispet etmesinin muhtemel sebeplerinin neler olduğu. İlk soru bağlamında el-Bağdâdî’nin nispetinin el-Allâf’ın yalnızca rasyonel teoloji anlayışı ile değil, mârifetullah ve mükellef olma teorisi ile de çelişki arz ettiği müşâhede edilmektedir. Çünkü bireyin bir eylemle sorumlu olması o eylemin insanî kudretin sınırlarına dahil olmasını gerektirir. Ancak Tanrı’ya dair bilginin zarûrî olduğu kabul edildiği takdirde bu bilgi kategorik olarak insanın kudreti dışına çıkarılmaktadır. Allâf’ın bireyi fiile yönlendiren hâtır bağlamında söyledikleri incelendiğinde aynı durumla karşılaşılır. Mârifetullahın zarûrîliği ile çelişkili olan bir diğer konu ruʾyetullaha ilişkin ayetlerin tefsiri bağlamında Allâf’ın söylediklerinde bulunur. Allâf, Musa peygamberin talebini, kendisinde nazarî bir tarzda bulunan mârifetullahın, zarûrî bilgi statüsüne yükseltilme isteği olarak yorumlar. Onun bu tefsiri mârifetullahın zarûrîliği teorisi ile uyuşmazlık içerisindedir. Cevap aranan ikinci soru çerçevesinde yapılan çapraz okumalar Mu‘tezilî geleneğin Bağdâdî’den farklılaştığını ortaya koymaktadır. Nitekim bu kaynaklar Bağdâdî’nin aksine Allâf’ın Tanrı’ya ilişkin bilgiyi nazarî telakki ettiği konusunda birleşmektedir. Bu incelemenin neticesinde Allâf’a yapılan bu nispetin doktriner ve tarihsel boyutta sağlam temellere sahip olmadığı müşâhede edilmektedir. Bağdâdî’nin Allâf’a bu görüşü nispet etmesinin muhtemel iki sebebi vardır: (i) Mezhep taassubundan kaynaklı olarak Allâf’ı mantıksal bir tutarsızlık içerisinde gösterme isteği. (ii) Bağdâdî’nin Allâf’ın delilin bilinmesi durumunda nazara ihtiyaç duyulmaksızın medlûle ilişkin bilgiye ulaşılacağı görüşünden hareketle mârifetullahı zarûrî olarak kabul ettiği neticesini çıkarması. Her iki ihtimalde de Bağdâdî’nin Allâf’a bu görüşü nispet etmesi yöntemsel bakımdan hatalı ve onun sistemi açısından temelsizdir. Mu‘tezilî yazarların eserlerinde geçen bilgiler Bağdâdî’nin nispetinin hatalı olduğunu doğrulamaktadır. Ayrıca bilginin insan kudretinden hareketle yapılan kesbî-zarûrî ayrımı açısından Allâf’ın mârifetullahı zarûrî kategorisinde görmesi bu bilgiyi teklifin dışına çıkardığı anlamına gelecektir ki onun kelâm anlayışında kul bu bilgiyle mükelleftir. Dolayısıyla süreç kesbî ise bilginin de kesbî olması gerekir. Akıl yürütmenin olup olmadığından hareketle yapılan nazarî-zarûrî bilgi ayrımı açısından da zarûrî görmesi söz konusu değildir. Zira o mârifetullaha nazar ile ulaşılacağını savunur.

Keywords

• Kelâm
• Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf
• el-Bağdâdî
• Mârifetullah
• Zarûrî Bilgi
• Nazarî Bilgi

Correction of a Misattribution: An Analysis of the View on Divine Knowledge as 'Necessary Knowledge' Ascribed to Abū al-Hudhayl by al-Baghdādī

Abstract

Al-ʾAllāf argued that knowledge of God (maʿrifatullāh) is speculative (naẓarī) and attainable through the argument from contingency (dalīl al-ḥudūth). Accordingly, he integrated this epistemology into his theory of moral obligation (taklīf), asserting that the first duty of a mature individual is to acquire this knowledge via rational speculation (naẓar). However, since no works of al-ʾAllāf have survived, his views are known only through secondary sources. In this regard, the works of al-Baghdādī (d. 429/1037-38) -a source of considerable significance- attribute the view that knowledge of God is "necessary" (ḍarūrī) to al-ʾAllāf, a position that openly contradicts rational theology and is not ascribed to him by any Muʾtazilī authors. When the works of thinkers belonging to al-ʾAllāf’s own sect are examined to verify al-Baghdādī’s claim, it becomes evident that the view of the necessity of maʿrifatullāh is not attributed to him; on the contrary, there is abundant data indicating that he considered it to be speculative (naẓarī). With two exceptions, numerous modern researchers, both in Turkish and other languages, have relied on al-Baghdādī’s attribution, ascribing the view of the necessity of maʾrifatullāh to al-ʾAllāf without considering its contradiction with his theological system. This article attempts to substantiate that the view of the necessity of maʿrifatullāh attributed to Abū al-Hudhayl al-ʾAllāf by al-Baghdādī is an erroneous attribution. On that basis, this study seeks to answer three questions: (i) Do other theories of al-ʾAllāf, alongside his rational theology, contradict the view of the necessity of maʿrifatullāh? (ii) What is the view attributed to al-ʾAllāf by Muʾtazilī authors in this context? (iii) What are the probable reasons for al-Baghdādī’s attribution of this view to al-ʾAllāf? In this context, it is first observed that al-Baghdādī’s attribution contradicts not only al-ʾAllāf’s rational theology but also his theory of obligation (taklīf) regarding maʾrifatullāh. For an individual to be held responsible for an action, that action must be within the limits of human capacity. If maʿrifatullāh were necessary, there would be no need for an impulse to direct the human to acquire this knowledge. Consequently, a contradiction exists between the theory of khāṭir and the view of the necessity of maʿrifatullāh. Another issue contradictory to the necessity of maʿrifatullāh is found in al-ʾAllāf’s interpretation of verses regarding the vision (ru’yatullāh). al-ʾAllāf interprets the request of the Prophet Moses as a desire for the knowledge of God, which he possessed in a speculative mode, to be elevated to the status of necessary knowledge. This interpretation is incompatible with the theory of the necessity of maʿrifatullāh; for if this knowledge were already necessary, why would Moses request it be raised to the level of necessity? The most apparent contradiction is found in al-ʾAllāf’s theory of "acts of obedience not intended for God" (ṭāʿāt lā yurādu bihaʾllāh). Sources transmitting this theory clearly state that al-ʾAllāf accepted that some people do not possess knowledge of God. It is impossible for a thinker adopting these views to regard maʿrifatullāh as categorical necessary knowledge. Regarding the second question, when the view attributed to al-ʾAllāf by al-Baghdādī is subjected to a cross-reading with the works of other Muʿtazilī authors, it is apparent that other sources diverge from al-Baghdādī and attribute the view of the speculative nature of ma'rifatullāh to al-ʾAllāf. As a result of this examination, this study argues that this attribution possesses no solid foundation in either doctrinal or historical dimensions. There are two probable reasons for al-Baghdādī’s attribution of this view to al-ʾAllāf: (i) A desire, stemming from sectarian bias, to portray al-ʾAllāf as logically inconsistent. (ii) al-Baghdādī’s deduction that al-ʾAllāf accepted maʿrifatullāh as necessary, based on al-ʾAllāf’s view that knowledge of the signified (madlūl) is attained without the need for speculation once the proof (dalīl) is known. In either case, al-Baghdādī’s attribution of this view to al-‘Allāf is methodologically erroneous and groundless regarding his system.

Keywords

• Kalām
• Abū al-Hudhayl al-ʿAllāf
• al-Baghdādī
• Knowledge of God
• Necessary Knowledge (al-ʾIlm al-Ḍarūrī)
• Theoretical Knowledge (al-ʾIlm al-Naẓarī)

References

1. Abrahamov, Binyamin. Islamic Theology: Traditionalism and Rationalism. Edinburgh: Edinburgh University Press, 1998.
2. Ahres, Talat. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf el-Mu’tezilî: Ârâuhu’l-kelâmiyye ve’l-felsefiyye. Beyrut: Dâru Hadar, 1994.
3. Âmidî, Seyfeddin. Ebkâru’l-efkâr. thk. Ahmet Muhammed Mehdî. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâiki’l-Kavmiyye, 2004.
4. Ardoğan, Recep. İmanda Aklın Rolü. Ankara: İlahiyat Yayınları, 2019.
5. Ardoğan, Recep. “Kelamcılara göre Zarûrîlik ya da Nazarîlik Yönüyle Marifetullah”. Marife 5/1 (2005). 173-193. https://doi.org/10.5281/zenodo.3343557
6. Bağdâdî, Abdulkâhir. el-Fark beyne’l-fırak. thk. Lecnetü İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 1977.
7. Bağdâdî, Abdulkâhir. el-Milel ve’n-nihal. thk. Albert Nasrî. Beyrut: Dâr’ul-Meşrık, 1992.
8. Bağdâdî, Abdulkâhir. Usûlü’l-imân. thk. İbrahim Muhammed Ramazan. Beyrut: Dâr ve Mektebetü’l-Hilâl, 2003.

9. Bağdâdî, Abdulkâhir. el-Esmâ ve’s-sıfât. thk. Enes Muhammed Adnan eş-Şerfâvî. 3 Cilt. Şam: Dâru’t-Takva, 2020.
10. Bağdâdî, Abdulkâhir. ’Iyâru’n-nazar fi ilmi’l-cedel. thk. Ahmet Muhammed Arrûbî. Kuveyt: Esfâr li Neşri Nefîsi’l-Kütüb ve’r-Resâili’l-İlmiyye, 2023
11. Bâkillânî, Ebu Bekir. et-Takrîb ve’l-İrşâd. thk. Abdülhamit b. Ali Ebû Züneyd. 3 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1998.
12. Belhî, Ebû’l-Kasım. “Kitâbü’l-Makâlât”. Kitâbü’l-Makâlât ve meahu uyûnu’l-mesâil ve’l-cevâbât. thk. Hüseyin Hansu vd. İstanbul: KURAMER, 2018.
13. Benevich, Fedor. “Knowledge as a Mental State in Muʿtazilite Kalām”. Oriens 20/2 (2022), 1-36. https://doi.org/10.1163/18778372-12340016
14. Buhârî, Abdülaziz. Keşfü’l-esrâr şerhu Usûli’l-Pezdevî. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İslâmî, ts.
15. Câhız, Ebu Osman Amr b. Bahr. “Kitâbü’l-Kıyân”. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Kahire: Mektebetü’l-Hanca, 1964.
16. Câhız, Ebû Osman Amr b. Bahr. “el-Mesâil ve’l-cevâbât fi’l-marife”. Resâilü’l-Câhız. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Beyrut: Mektebetü’l-Hanca, 1964.
17. Cüveynî, Ebu’l-Meâlî. el-Burhan fi usuli’l-fıkıh. thk. Salah b. Muhammed İbn ’Avîza. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütüp el- İlmiyye, 1997.
18. Çaçur, Muğdat. Ebu’l-Hüzeyl el-Allâf’a Göre Zât-Sifat İlişkisi. Van: Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
19. Daiber, Hans. Islamic Thought in the Dialogue of Cultures: A Historical and Bibliographical Survey. Leiden, Boston: Brill, 2012.
20. Davidson, Herbert. Proofs for Eternity, Creation and the Existence of God in Medieval Islamic and Jewish Philosophy. New York-Oxford: Oxford University Press, 1987.
21. Duğaym, Semih. Mevsûatu mustalahâti ilmi’l-kelami’l-İslâmî. Beyrut: Mektebetü Lübnan Nâşirûn, 1998.
22. Ekber, Nâşî. el-Evsat fi’l-makâlât. thk. Ali Rıza İmânî. Kum: Merkezü Ebhâsi’l-Edyân ve’l-Mezâhib, 2007.
23. Elkaisy-Friemunth, Maha. God and Humans in Islamic thought : ʾAbd al-Jabbar, Ibn Sina and al-Ghazali. Londra- New York: Routledge, 2006.
24. Ess, Joseph Van. “Early Islamic Theologians on the Existence of God”. Islam and the Medieval West: Aspects of Intercultural Relations. ed. Khalil Semaan. New York: State University of New York Press, 1980.
25. Eş’arî, Ebu’l-Hasen. Makâlâtü’l-İslamiyyîn. thk. Helmut Ritter. Wiesbaden Almanya: Dâru Franz Baermann Steiner, 1980.
26. Frede, Dorothea-Lee, Mi-Kyoung. “Plato’s Ethics: An Overview”. The Stanford Encyclopedia of Philosophy. ed. Edward N. Zalta-Uri Nodelman. Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2023. https://plato.stanford.edu/archives/win2023/entries/plato-ethics/
27. GhaneaBassiri, Kambiz. A Window on Islam in Buyid Society: Justice and Its Epistemological Foundation in the Religious Thought of 'Abd al-Jabbar, Ibn al-Baqillani, and Miskawayh. Massachusetts: Harvard Üniversitesi, Study of Religion, Doktora Tezi, 2003.
28. Ġurâbî, Ali Mustafa. Ebü’l-Hüzeyl el-Allâf. Mısır: Matbaatu Hicâzî, 1949.
29. Güdekli, Hayrettin Nebi. Kelâmın Teşekkülü. İstanbul: Klasik Yayınları, 2024.
30. Hâbis, Ahmet b. Yahya. Kitâbü’l-îzâh şerhu’l-Misbâh. thk. Hasan b. Yahya Yûsufî. Sana: Dâru’l-Hikmeti’l-Yemâniyye, 2000.
31. Hâkim el-Cüşemî, Ebû Saîd. ’Uyûnu’l-mesâil fi’l-usûl. thk. Ramazan Yıldırım. Kahire: Dâru’l-İhsân, 2018.
32. Hanefî, Hasan. Mine’l-akîde ile’s-sevre. 5 Cilt. Kahire: Mektebetü Medbûlî, ts.
33. Harman, Vezir. “Abdulkâhir el-Bağdâdî’nin Bilgi Teorisi”. Namık Kemal Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/2 (2017), 195-203. https://doi.org/DOI:10.47424/tasavvur
34. Hasan, Abdullah. Münâzarât. Mehr: Dâru’l-Mustafa li İhyai’t-Türâs, 1994.
35. Hayyât, Ebû’l-Hüseyin. Kitâbü’l-İntisâr ve’r-red alâ İbni’r-Râvendî’l-mülhid. thk. Henrik Samuel Nyberg. Beyrut: Mektebetü’d-Dâri’l-Arabiyye li’l-Kitâb, 1993.
36. Hımsî, Sedîdüddîn. el-Munkız mine’t-taklîd. thk. Müessesetü’n-Neşri’l-İslamî. 2 Cilt. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l- İslamî, 1412.
37. Isfahânî, Şemseddîn. Beyânü’l-muhtasar şerhu Muhtasaru İbni’l-Hâcib. thk. Muhammed Muzhir Bekâ. Suudi Arabistan: Dâru’l-Medenî, 1986.
38. İbn Ebî Usaybia, Ebu’l-Abbas. Uyûnu’l-enbâ’ fi tabakâti’l-etıbbâ’. thk. Nizâr Rıza. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayat, ts.
39. İbn Hazm, Ebû Muhammed. el-Fasl fi’l-milel ve’l-ehvâ ve’n-nihal. thk. Ahmet Şemseddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l- İlmiyye, 2014.
40. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed. el-Mecmû fi’l-muhît bi’t-teklîf. thk. el-Eb Jean Yusuf Houben el-Yesui. 3 Cilt. Beyrut: Imprimerie Catholique, 1965.
41. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed. el-Mecmû fi’l-muhît bi’t-teklîf. thk. el-Eb Jean Yusuf Houben el-Yesui-Daniel Gimaret. 3 Cilt. Beyrut: Dâr’ul-Meşrık, 1986.
42. İbn Metteveyh, Ebû Muhammed. Kitab al-Majmu’ fi’l-Muhît bi-l-Taklîf (Paraphrase du Muhit du Qadî Abd al- Jabbâr. thk. Jan Peters. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1986.
43. İbn Teymiyye, Takiyyüddin. Der’u teâruzi’l-akl ve’n-nakl. thk. Muhammed Reşâd Sâlim. 10 Cilt. Riyad: Câmiatü’l- İmam Muhammed b. Suud el-İslamiyye, 1991.
44. İbn Teymiyye, Takiyyüddin. et-Tis’îniyyet. thk. Muhammed b. İbrahim Aclânî. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Mektebetü’l- Maarif, 1999.
45. İbn Teymiyye, Takiyyüddin. Minhâcü’s-sünneti’n-nebeviyye fi nakzi kelami’ş-şiati’l-Kaderiyye. thk. Muhammed Reşad Sâlim. 9 Cilt. Suudi Arabistan: Câmiatü’l-İmam Muhammed b. Suud el-İslamiyye, 1986.
46. İbnü’l-Melâhimî, Mahmut. Kitâbü’l-fâik fi usûli’d-dîn. thk. Faysal Bedir Avn. Kahire: Matbaatü Dâru’l-Kütüb ve’l- Vesâiki’l-Kavmiyye, 2010.
47. İbnü’l-Melâhimî, Ruknüddin. Kitâbü’l-mu’temed fi usûli’d-dîn. thk. Wilferd Madelung. Tahran: Miras-e Maktoob, 2012.
48. İbnü’l-Murtazâ, Ahmet b. Yahya. el-Münye ve’l-emel. thk. Ali Sâmi en-Neşşâr-İsâmüddîn Muhammed. İskenderiye: Dâru’l-Matbuâti’l-Câmi’iyye, 1972.
49. İbnü’l-Vezîr, Muhammed. el-Avâsım ve’l-kavâsım fi zeb an sünneti Ebi’l-Kâsım. thk. Şuayb Arnavut. 9 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1994.
50. İbrahim, Mohd Radhi. The Epistemological Foundation of Knowing God According to al-Qadi al-Jabbar. Edinburgh: Edinburgh Üniversitesi, Department of Islamic and Middle Eastern Studies, Doktora Tezi, 2009.
51. Îcî, Adudüddin. Kitâbü’l-mevâkıf. thk. Abdurrahman Umeyra. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 1997.
52. Jackson, Sherman. On The Boundairies of Theological Tolerance in Islam: Abû Hâmid al-Ghazali’s Faysal al- Tafriqa Bayna al-Islam wa al-Zandaka. New York: Oxford University Press, 2002.
53. Kâdî Abdülcebbar. el-Muğnî fi ebvâbi’t-tevhîd ve’l-adl. ed. Taha Hüseyin-İbrahim Medkûr. thk. Mahmut Muhammed Kâsım. Kahire: eş-Şeriketü’l-Mısriyye, 1960.
54. Kıftî, Cemalettin. İhbâru’l-ulema bi-ahbâri’l-hukemâ. thk. İbrahim Şemseddin. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2005.
55. Madelung, Wilferd-Walker, Paul. An Ismaili Heresiography: The “Bab al-shaytan” From Abû Tammâm’s Kitab al- Shajara. Leiden-Boston-Köln: Brill, 1998.
56. Mahlûf, Ahmet Kûştî Abdurrahim. Hucciyyetü’d-delîli’n-naklî beyne’l-Mu’tezile ve’l-Eşâ’ira. Kahire: Külliyetü Dâri’l- Ulûm, ts.
57. Makrîzî, Ebu Muhammed. el-Mevâiz ve’l-i’tibâr bi zikri’l-hıtat ve’l-âsâr. thk. Halil el-Mansûr. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l- Kütübi’l-İlmiyye, 1998.
58. Marlow, Louise. Counsel for Kings: Wisdom and Politics in Tenth-Century Iran: The Nasihat Al-Muluk of Pseudo- Mawardi: Contexts and Themes. 2 Cilt. Edinburgh: Edinburgh University Press, 2016.
59. McCulloch, Gary. Documentary Research: In Education, History and the Social Sciences. Londra-New York: Routledge, 2005.
60. Mcdermott, Martin. The Theology of al-Shaikh al-Mufîd. Beyrut: Dar al-Machreq Editeurs, 1978.
61. Medâis, Muhammed b. Yahya. el-Kâşifü’l-emîn an cevâhiri’l-i̇kdü’s-semîn. thk. Mektebetü Ehli’l-Beyt. 2 Cilt. Yemen: Mektebetü Ehli’l-Beyt, 2019.
62. Mikdâd, el-Fâdıl. İrşâdü’t-tâlibîn ilâ nehci’l-müsterşidîn. thk. Mehdî er-Recâî. Kum: Menşûrât-ı Mektebetü Ayetullah, 1984.
63. Schmidtke, Sabine (ed). An Anonymous Commentary on Kitab al-Tadhkira by Ibn Mattawayh. Tahran: Iranian Institute of Philosophy, 2006.
64. Müeyyed-Billâh, Yahyâ b. Hamza. et-Temhîd fi şerhi Meâlimi’l-adl ve’t-tevhîd. thk. Hişam Hanefi Seyyid. 2 Cilt. Mektebetü’s-Sekâfeti’d-Dîniyye, 2008.
65. Nader, Albert. Le Systéme Philosophique Des Mu’tazila. Paris: Les Lettres Orientales, 1956.
66. Nasrânî, Ebu’l-Fezâil. Muktetafât mine’l-Kitâbi’l-evsat fi’l-makâlât li’n-Nâşî el-Ekber. thk. Josef Van Ess. Beyrut: Orient Institut, 1971.
67. Necrânî, Takiyyüddin. el-Kâmil fi’l-istiksâ fi mâ belağanâ min kelâmi’l-kudemâ. thk. es-Seyyid Muhammed eş- Şâhid. Kahire: Lecnetü İhyâi’t-Türâs, 1999.
68. Peters, Johannes Reinier Theodorus Maria. God’s Created Speech: A Study in The Speculative Theology of The Mu’tazilî Qadî al-Qudât Abû aI-Hasan ’Abd al-Jabbar bn Ahmad al-Hamadânî. Leiden: Brill, 1976.
69. Râzî, Fahreddîn. el-Erbaîn fi usûli’d-dîn. thk. Ahmet Hicâzî es-Sekka. Kahire: Mektebetü’l-Külliyyâti’l-Ezheriyye, 1986.
70. Râzî, Fahreddîn. el-Metâlibü’l-âliye mine’l-ilmi’l-ilâhî. thk. Ahmet Hicâzî es-Sekka. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1987.
71. Râzî, Fahreddîn. er-Riyâzü’l-mûnika fi ârâi ehli’l-i̇lm. thk. Esad Cum’a. Kayravân: Merkezü’n-Neşri’l-Câmi’i, 2004.
72. Reinhart, Kevin. Before Revelation: The Boundaries of Muslim Moral Thought. New York: State University of New York Press, 1995.
73. Sübhânî, Ayetullah. Buhûs fi’l-milel ve’n-nihal. Kum: Müessesetü’n-Neşri’l-İslamî, 1992.
74. Şaşa, Mehmet. Kelam ve Tasavvuf Açısından Marifetullah. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2017.
75. Şâtıbî, İbrahim b. Musa. el-İ’tisâm. thk. Muhammed b. Abdurrahman eş-Şakîr vd. 3 Cilt. Suudi Arabistan: Dâru İbni’l-Cevzî, 2008.
76. Şehristânî, Abdülkerim. el-Milel ve’n-nihal. thk. Abdülaziz Muhammed el-Vekîl. 2 Cilt. Kahire: Müessesetü’l-Halebî, 1967.
77. Şerefî, Ahmet b. Muhammed b. Salâh. Şerhu’l-Esâsi’l-kebîr. thk. Ahmet Ataullah Ârif. Sana: Dâru’l-Hikmeti’l- Yemâniyye, 1990.
78. Şimşek, Özkan. Geç Dönem Mu’tezile Kelamında Yöntem. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
79. Van Ess, Josef. Theology and Society in the Second and Third Centuries of the Hijra. çev. Gwendolin Goldbloom. 4 Cilt. Leiden-Boston: Brill, 2018.