Saha Deneyimleri Işığında Diyanet Akademisi Eğitimleri: Mezun Din Görevlilerinin Görüşlerine Dayalı Bir Analiz

Abstract

Diyanet İşleri Başkanlığı, hizmet öncesi mesleki eğitimlerle din görevlilerinin mesleki yeterliklerini geliştirmek ve böylece hizmet kalitesini artırmak amacıyla Diyanet Akademisini kurmuştur. Din görevlilerinin sahadaki uygulamalarda karşılaştıkları deneyimler, Akademi eğitimlerinin saha ihtiyaçlarını karşılayıp karşılamadığı sorusunu gündeme getirmektedir. Bu çerçevede Diyanet Akademisinde verilen eğitimlerin, mezunların sahadaki görevlerini yerine getirmeleri açısından ne derece yeterli olduğu; mezunların, Akademide edindikleri bilgi, beceri ve deneyimlerin sahadaki uygulama ve gereksinmelerle ne ölçüde örtüştüğü konularının araştırılması önem arz etmektedir. Ancak literatürde, Diyanet Akademisinden mezun olmamış ve/veya göreve başlamamış aday din görevlilerine yönelik araştırmalar yapılmasına rağmen; Diyanet Akademisinden mezun olup göreve başlayan din görevlilerinin tecrübeleri kapsamında Akademi eğitimlerini inceleyen bir çalışmaya rastlanmamıştır. Literatürdeki bu gereksinimden hareketle bu çalışma, "Diyanet Akademisinin eğitimleri, sahadaki din hizmeti ihtiyaçlarına cevap vermekte midir?" problemi üzerinde kurgulanmıştır. Araştırmanın amacı, din görevlileri perspektifinden Akademi eğitimlerinin, din hizmetlerinin sahadaki ihtiyaç, eksiklik ve uygulamalarına ne ölçüde cevap verdiğini belirlemek; bu doğrultuda Akademinin güçlü ve zayıf yönlerini ortaya koymaktır. Araştırmanın, Akademiyle ilgili ihtiyaç, eksiklik ve beklentilerin ortaya konulmasına; böylece gerçekleştirilecek din hizmeti ve faaliyetlerinin niteliğinin artırılmasına ve din görevlilerinin mesleki yeterliklerinin geliştirilmesine katkı sağlaması beklenmektedir. Araştırma, nitel yöntemlerden durum çalışması desenine göre tasarlanmıştır. Maksimum çeşitlilik örneklemesi yöntemiyle belirlenen araştırmanın çalışma grubunu, Türkiye’nin yedi coğrafi bölgesindeki Diyanet Akademisinden mezun olan ve yedi coğrafi bölgede görev yapan farklı mezuniyet, unvan ve kıdeme sahip 26 imam-hatip ve müezzin-kayyım oluşturmaktadır. Yarı yapılandırılmış görüşme formu aracığıyla katılımcılarla görüşmeler gerçekleştirilmiş; görüşme verileri içerik analizi yöntemi kullanılarak NVIVO 12 programıyla kodlanmış ve temalar inşa edilmiştir. Bu temalar gereklilik, yeterlilik ve uygulanabilirlik olarak belirlenmiştir. Gereklilik temasında, mesleki deneyim kazanma, bilgi edinme, yeterlilik ve özgüven geliştirme, tecrübe paylaşımından yararlanma, bilgi tekrarı yapma, aidiyet, mensubiyet ve sosyalleşmeyi destekleme ile hedef kitleyi tanıma özelliklerini kazandırması nedeniyle Akademi eğitimlerinin gerekli görüldüğü belirlenmiştir. Yeterlilik temasında derslere yönelik hem olumlu hem de olumsuz deneyimlerin öne çıktığı tespit edilmiştir. Bu çerçevede, Kur’an eğitimlerinin kıraat, tecvit ve ezber konularında bilgi ve beceri kazandırdığı; fakat program yoğunluğunun hafız olmayanların nitelikli ezberler yapmasını zorlaştırdığı belirlenmiştir. Staj derslerinde yapılan uygulamaların deneyim kazandırdığı; ancak uygulamaların sayıca ve çeşitlilik açısından az, zaman ve mekânsal olarak sınırlı kaldığı ortaya çıkmıştır. Dini musiki dersinin ses ve makam becerilerini kazandırdığı; bununla birlikte ders saatinin az olduğu ve mevlit okuma becerisini kazandırmada yetersiz kaldığı bulgusuna ulaşılmıştır. Fıkıh dersinin güncel ve uygulamaya dönük bilgi kazandırdığı ama mezhepsel çeşitliliği yeterince yansıtmadığı; hadis ezberlerinin işlevsel olduğu ancak hadis usulü açısından derslerin yetersiz kaldığı; kelam-akaid derslerinin ise modern inanç sorunlarını karşılamada sınırlı kaldığı belirlenmiştir. Manevi danışmanlık dersinin psiko-sosyal destek sağlama ve özel gereksinimli bireylerle olumlu iletişim kurma yönüyle olumlu katkı sağlamakla birlikte, eğitim görevlileri ve müfredatının yetersiz olduğu saptanmıştır. Mevzuat dersinin hak ve sorumluluklar konusunda farkındalık oluşturduğu; ancak müfredatın sahada kullanılmayan içeriklerle yoğunlaştırıldığı tespit edilmiştir. Etkinlik derslerinde kişi tanıtımlarına ilişkin yapılan etkinliklerin rol model sunduğu ve mesleki motivasyonu geliştirdiği; fakat etkinliklerin uzun süreli ve sıklıkla yapılmasının verimliliği düşürdüğü belirlenmiştir. Arapça, formasyon ve diksiyon eğitimlerinin Akademi müfredatında yer alması gerektiğine ilişkin talepler de ileri sürülmüştür. Uygulanabilirlik temasında ise Akademide gerçekleştirilen uygulamalardan namaz, hutbe, vaaz, ezan, kamet gibi cami içi din hizmetlerine yönelik faaliyetlerin sahada sıklıkla kullanılabildiği; hacı ve asker uğurlama ile yağmur duası gibi cami dışı din hizmetlerinin daha az sıklıkta yapıldığı tespit edilmiştir. Sonuç olarak, Akademi eğitimlerinin kazandırdığı bilgi ve becerilerin, din görevlilerinin mesleki yetkinliklerini geliştirdiği ve din hizmetlerindeki verimliliğe olumlu katkı sunduğu; eğitimlere yönelik eksikliklerin ise din görevlilerinin mesleki hizmet kalitesini düşürerek sahada çeşitli sorunların yaşanmasına neden olduğu belirlenmiştir.

Keywords

• Din Eğitimi
• Diyanet İşleri Başkanlığı
• Diyanet Akademisi
• Din Görevlileri
• Mesleki Eğitim

Ethical Statement

Bu araştırma, Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal ve Beşerî Bilimler Araştırmaları Etik Kurulu'nun (Tarih: 28.06.2025, Karar No: 2025/06-21, Sayı: E.7475) etik izniyle hazırlanmıştır.

Diyanet Academy Training Programs in Light of Field Experiences: An Analysis Based on the Views of Graduate Religious Officials

Abstract

The Presidency of Religious Affairs established the Diyanet Academy to enhance the professional competencies of religious officials through pre-service vocational training and thereby improve the quality of religious services. However, the experiences encountered by religious officials in field practice raise the question of whether the Academy’s training adequately meets field needs. In this context, it is important to investigate to what extent the training provided at the Diyanet Academy is sufficient for graduates in fulfilling their field duties and how well the knowledge, skills, and experiences acquired at the Academy align with practical applications and needs in the field. Although the literature includes studies focusing on candidate religious officials who have not yet graduated from the Academy and/or have not started their duties, no study has been identified that examines Academy training based on the experiences of graduates who have begun active service. Addressing this gap, the present study is structured around the problem of whether the Diyanet Academy’s training responds to the needs of religious services in the field. The aim of the study is to determine, from the perspective of religious officials, the extent to which Academy training meets the demand and practical requirements of, field-based religious services, and to identify the strengths and weaknesses of the Academy accordingly. The study is expected to contribute to identifying gaps and expectations related to the Academy, thereby improving the quality of religious services and enhancing the professional competencies of religious officials. The research was designed as a qualitative case study. The study group, determined through maximum variation sampling, consists of 26 imams and muezzins with different educational backgrounds, titles, and seniority levels, who graduated from the Diyanet Academy and are serving across Turkey’s seven geographical regions. Data were collected through semi-structured interviews, and the interview data were analyzed using content analysis with NVIVO 12. Three main themes were identified: necessity, adequacy, and applicability. Under the theme of necessity, Academy training was considered essential due to its contribution to gaining professional experience, acquiring knowledge, developing competence and self-confidence, benefiting from experience sharing, reinforcing prior knowledge, fostering a sense of belonging and socialization, and recognizing target audiences. Within the adequacy theme, both positive and negative experiences related to courses were identified. Qur’an courses were found to enhance recitation, tajwīd, and memorization skills; however, the intensive program made it difficult for non-hāfiẓ students to achieve high-quality memorization. Internship practices provided experience, yet were limited in number, diversity, and in terms of time and setting. Religious music courses contributed to vocal and maqam skills, but limited course hours were insufficient for developing mevlid recitation skills. Fiqh courses offered up-to-date and practice-oriented knowledge but did not adequately reflect sectarian diversity. Hadith memorization was found to be functional, whereas instruction in hadith methodology was insufficient. Kalām and creed courses were limited in addressing contemporary belief-related issues. While the spiritual counseling course positively contributed to providing psychosocial support and communicating with individuals with special needs, both the instructors and curriculum were found to be inadequate. The legislation course raised awareness of rights and responsibilities, yet its curriculum was overloaded with content rarely used in the field. Sessions featuring exemplary figures provided role models and enhanced professional motivation; however, the excessive duration and frequency of such activities reduced their effectiveness. Participants also expressed demands for the inclusion of Arabic, pedagogical formation, and diction training in the Academy curriculum. Under the applicability theme, practices related to mosque-based services -such as prayer leadership, sermons, preaching, the call to prayer, and the iqama- were frequently applicable in the field, whereas non-mosque-based services such as send off payers for pilgrims and soldiers, and rain prayers were practiced less frequently. In conclusion, it was determined that the knowledge and skills acquired through the Academy’s training programs enhanced the professional competencies of religious officials and contributed positively to the efficiency of religious services; whereas deficiencies in these training programs reduced the quality of professional service delivery and led to various problems in the field.

Keywords

• Religious Education
• Presidency of Religious Affairs
• Diyanet Academy
• Religious Officials
• Vocational Training

Ethical Statement

This study was conducted with the ethical approval of the Ethics Committee for Social and Human Sciences Research of Bitlis Eren University (Date: 28 June 2025; Decision No: 2025/06-21; Reference No: E.7475).

References

1. Altaş, Nurullah. “Din Hizmetleri ve Dini Danışmanlık İlişkisi”. Dini Danışmanlık ve Din Hizmetleri. ed. Nurullah Altaş- Mustafa Köylü. 12-35. Ankara: Gündüz Eğitim ve Yayıncılık, 2012.
2. Altın, Muhammed Emin-Kubat, Mehmet. “Din Görevlilerinin İtikâdî Mezheplerin Temel Görüşleri ile İlgili Bilgi Düzeylerinin Farklı Değişkenler Bakımından Değerlendirilmesi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 29/1 (2024), 179-199. https://doi.org/10.58568/firatilahiyat.1442948
3. Bandura, Albert. “Social Cognitive Theory of Mass Communication”. Media Psychology 3/3 (2001), 265-299.
4. Buyrukçu, Ramazan. Din Görevlisinin Mesleğini Temsil Gücü. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2. Basım, 2005.
5. Ceylan, Tuncay. “Eğitim Görevlilerinin Diyanet Akademisine İlişkin Görüşleri”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 18 (2024), 145-187. https://doi.org/10.53112/tudear.1560846
6. Creswell, John W. Araştırma Deseni Nitel, Nicel ve Karma Yöntem Yaklaşımları. çev. Selçuk Beşir Demir. Ankara: Eğiten Kitap Yayınlar, 3. Basım, 2017.
7. Creswell, John W. Nitel Araştırma Yöntemleri Beş Yaklaşıma Göre Nitel Araştırma ve Araştırma Deseni. ed. Mesut Bütün-Selçuk Beşir Demir. Ankara: Siyasal Kitabevi, 4. Basım, 2018.
8. Çanakcı, Ahmet Ali. “Cami Cemaatinin Din Görevlilerine Bakışı: Balıkesir Örneği”. Balıkesir İlahiyat Dergisi 1/2 (2015), 253-282.

9. Çilenti, Kamuran. Eğitim Teknolojisi ve Öğretim. Ankara: Kadıoğlu Matbaası, 6. Basım, 1988.
10. Dam, Hasan-Ertürk, İdris. “Diyanet İşleri Başkanlığı Mesleğe Hazırlık Eğitim Programının İçerik ve Etkililiğinin Değerlendirilmesi”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 48 (2020), 97-137. https://doi.org/10.17120/omuifd.725115
11. Demirel, Özcan. Kurumdan Uygulamaya Eğitimde Program Geliştirme. Ankara: Pegem A Yayıncılık, 10. Basım, 2007.
12. DİB. Aday Din Görevlileri Mesleki Eğitim Programı (Müezzin-Kayyım). Ankara: DİB Diyanet Akademisi Başkanlığı, 2024.
13. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. Aday Din Görevlileri Mesleki Eğitim Programı (4-6 Yaş Kur’an Kursu Öğreticisi). Ankara: DİB Diyanet Akademisi Başkanlığı, 2024.
14. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. Aday Din Görevlileri Mesleki Eğitim Programı (İmam-Hatip). Ankara: DİB Diyanet Akademisi Başkanlığı, 2024.
15. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Diyanet Akademisi Duyurular”. 26 Ocak 2026. Erişim 26 Ocak 2026. https://diyanetakademi.diyanet.gov.tr/Pages/TumHaberler.aspx?TermStoreId=d1c465d3-b48d-4994-a4c4- 24cd73d2f1ae&TermSetId=63e0560d-4ec5-4258-b0b9-6e606e9f6f80&TermId=0a8de7c5-e1ac-480b-9dff- 2b59096ea6f5&UrlSuffix=Duyurular&PageNumber=3
16. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. Diyanet Akademisi Tanıtım Kataloğu. Ankara: DİB Diyanet Akademisi Başkanlığı, 2024.
17. Doğan, Ahmet. “Din Hizmetleri Bağlamında Din Görevlilerinin Almış Olduğu Hizmet İçi Eğitim Üzerine Bir Araştırma”. Toplum Bilimleri Dergisi 7/13 (2013), 251-276.
18. Ertürk, İdris. “Aday İmam-Hatip ve Müezzin-Kayyımlara Göre Diyanet Akademisi Meslekî Eğitim Programının Değerlendirilmesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 24/2 (2024), 751-787. https://doi.org/10.33415/daad.1477156
19. Ertürk, İdris. “Aday Kur’an Kursu Öğreticilerine Göre Diyanet Akademisi Meslekî Eğitim Programının Değerlendirilmesi”. Bilimname 52 (2024), 429-465. https://doi.org/10.28949/bilimname.1486919
20. Gürtaş, Ahmet. “Diyanet İşleri Başkanlığı Eğitim Merkezleri ve Hizmet İçi Eğitim Faaliyetleri”. II. Din Şurası Tebliğ ve Müzakereleri (23-27 Kasım 1998) (ll). 566-571. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2003.
21. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar İlkeler Teknikler. Ankara: Nobel Akademik Yayınları, 33. Basım, 2018.
22. Kaya, Mevlüt-Nazıroğlu, Bayramali. “İlahiyat Fakültesi ve İmam-Hatip Lisesi Son Sınıf Öğrencilerinin Din Görevliliğine İlişkin Mesleki Yeterlilik Algıları (Samsun İli Örneği)”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 34 (2013), 5-36. https://doi.org/10.17120/omuifd.04136
23. Kocaman, Kasım. “Türkiye’de Din Hizmetleri Bağlamında Yüksek Din Öğretiminde Meslekî Uygulama”. Turkish Studies 14/4 (2019), 2525-2545.
24. Kocaman, Kasım-Koyuncu, Mehmet. “İlk Dönem Mezunu Aday Kur’an Kursu Öğreticilerine Göre Diyanet Akademisi”. Mevzu – Sosyal Bilimler Dergisi 11 (2024), 539-590. https://doi.org/10.56720/mevzu.1429639
25. Kocaman, Kasım-Özkaplan, Büşra Nur. “Paydaş Görüşlerine Göre Hafızlık Eğitimi Veren Kur’an Kurslarında PDR Hizmetleri”. Talim 2/7 (2023), 200-226.
26. Korkmaz, Mehmet. “İlahiyat Fakültelerinin Yaygın Din Eğitimi Yeterlikleri: Eğitim-Öğretim Alanı”. Değerler Eğitimi Dergisi 10/24 (2012), 127-146.
27. Köylü, Mustafa. “Din Görevlilerin Mesleki Problemleri”. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/5 (1991), 181-212.
28. Öz, Ayhan-Kaya, Umut. “Aday Din Görevlilerine Göre Akademi Merkezlerinde Verilen Mesleki Eğitimlerin Etki ve Verimliliği”. Erciyes Akademi 4/38 (2024), 975-1004. https://doi.org/10.48070/erciyesakademi.1541067
29. Özdemir, Şuayip. Müftülerin Gözüyle Din Hizmetleri. İstanbul: DEM Yayınları, 2007.
30. Özdemir, Şuayip-Arıcı, İsmail. “Din Görevlilerinin Hazırlayıcı Eğitim Kursuna Yönelik Görüşleri”. Dini Araştırmalar 14/39 (2011), 87-103.
31. Turan, İbrahim. “Din Görevlilerinin Mesleki Yeterlilikleri”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/1 (2013), 47-73.
32. Yıldırım, Ali-Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 6. Basım, 2008.
33. Yıldız, Emre-Çinemre, Semra. “İlk Dönem Mezunu Aday Din Görevlilerinin Gözünden Diyanet Akademisi İmam- Hatip Eğitiminin Değerlendirilmesi”. İslam Medeniyeti Araştırmaları Dergisi 9/2 (2024), 567-601.
34. DMK, Devlet Memurları Kanunu (Kanun No. 657). Resmi Gazete 12056 (23 Temmuz 1965). Erişim 10 Eylül 2024. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=657&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
35. DAMEY, Diyanet Akademisi Mesleki Eğitim Yönetmeliği (Kanun No. 32207). Resmi Gazete 32207 (31 Mayıs 2023). Erişim 28 Eylül 2024. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat?MevzuatNo=40211&MevzuatTur=7&MevzuatTertip=5
36. DİBHİEY, Diyanet İşleri Başkanlığı Hizmet İçi Eğitim Yönetmeliği. Diyanet İşleri Başkanlığı (2012). Erişim 28 Eylül 2024. https://hukukmusavirligi.diyanet.gov.tr/Documents/Diyanet%20%C4%B0%C5%9Fleri%20Ba%C5%9Fkanl%C4%B1%C 4%9F%C4%B1%20Hizmeti%C3%A7i%20E%C4%9Fitim%20Y%C3%B6netmeli%C4%9Fi.pdf
37. DİBKGHK, Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun (Kanun No. 633). Resmi Gazete 12038 (22 Haziran 1965). Erişim 07 Mayıs 2024. https://www.mevzuat.gov.tr/mevzuat? MevzuatNo=633&MevzuatTur=1&MevzuatTertip=5
38. DİBKGHKDMKKHKDK, Diyanet İşleri Başkanlığı Kuruluş ve Görevleri Hakkında Kanun ile Devlet Memurları Kanunu’nda ve 375 Sayılı Kanun Hükmünde Kararnamede Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun (Kanun No. 31788). Resmi Gazete 7383 (24 Mart 2022). Erişim 28 Eylül 2024. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2022/03/20220324-5.htm