‘İltizam Delâleti İlimlerde Kullanılmaz’ Sözü Ne Anlama Gelir? İbn Sînâ’dan Kutbüddîn Râzî’ye Delâlet Nazariyesinin Gelişimi

Abstract

İbn Sînâ’nın delâlet nazariyesine göre bir nesneyi ifade etmek için kullanılan lafzın, o nesnenin hakîkatinin tamamına delâleti mutabakat, bir parçasına delâleti tazammundur. Bazen de zihin, nesnenin hakîkatinin içinde değil onun dışındaki bir konuyla bağlantı kurar. Bu şekilde gereklilikle çağrışımda bulunmaya ise iltizam delâleti denir. Bu üç delâlet türünün her biri Gazzâlî, Ömer b. Sehlân es-Sâvî, Fahreddîn Râzî, Efdalüddîn el-Hûnecî ve Kutbüddîn Râzî gibi önde gelen düşünürler tarafından detaylı bir incelemeye tabi tutulmuştur. Bu düşünürlerin eserlerinde “iltizam delâleti ilimlerde kullanılmaz (delâletü’l-iltizâm mehcûratün fî’l-ulûm)” yahut “muteber değildir” şeklinde vurgulara rastlanır. Oysa iltizam delâleti yalnızca mantıkta değil, fıkıh usulünde hüküm belirlenirken, kelam ilminde çeşitli kanıtlamalarda, belâgatta ise mecâzî anlamların temellendirilmesine kadar geniş bir yelpazede kullanılmıştır. Dolayısıyla bu merkezî konumuna rağmen terk edilmesine yönelik vurgular, izah gerektiren bir problem olarak karşımıza çıkar. İbn Sînâ’dan Kutbüddîn Râzî’ye uzanan süreçte söz konusu problemin nasıl vaz edildiğine ve çözüldüğüne odaklanan bu çalışma, iltizam delâletinin gelişim şeklini ve sınırlarını da göstermeyi hedeflemektedir. İltizam delâletinin muteber olmadığına yönelik vurgu İbn Sînâ ile başlar. O, iltizam delâletinin, kelimenin vaz‘ olunduğu anlamın dışında olan ancak onunla zihinsel bir gereklilik ilişkisi bulunan bir anlamı gösterdiğini belirtmiş ve tanım bahsinde itibar edilmeyeceğini ifade etmiştir. Onun bu sözleri Gazzâlî ve Ömer b. Sehlân es-Sâvî tarafından terk söylemine dönüştürülmüştür. Gazzâlî ve Sâvî, lazımların sonsuzluğunu ve iltizam delâletinin vaz‘a dayalı olmamasını gerekçe göstererek onun tariflerde terk edilmesi gerektiğini iddia etmişlerdir. Ardından Fahreddîn Râzî, iltizam delâletinin muteber olmadığını savunmuş ve bunun yanında iltizam delâletini derinlemesine tahlil ederek meselenin uzantılarını göstermiştir. O, iltizamın vaz‘î olmaması gerekçesini ele alarak onda aklî bir yön bulunduğunu ifade etmiş, ancak bu aklî yönün tazammun delâletinde de bulunması sebebiyle iltizamın terk gerekçesi olamayacağı sonucuna ulaşmıştır. Lazımların sonsuzluğu probleminde ise lazımları açık (beyyin) ve açık olmayan (gayru beyyin) şeklinde tasnif ederek açık lazımların sonlu olacağını düşünmüş, ancak kime göre açık olacağı belirlenemeyeceği için zapt altına alınamayacağını ifade etmiştir. Râzî, iltizamın muteber olmadığını savunsa da onun analizleri sonrakiler açısından bu delâletin kullanımı için gerekçeleri hazırlamıştır. İkisinin de ittifak ettiği görüş iltizamın “o nedir?” sorusunun cevabına kullanılmayacağı, ancak günlük konuşmalarda, belâgatta ve başka alanlarda kullanımının zorunlu olarak devam edeceğidir. Bu çalışmada, söz konusu meşhur ifadenin (delâletü’l-iltizâm mehcûratün fî’l-ulûm), iltizam delâletinin tümüyle ilimlerde kullanılmamasına değil, yalnızca tanım (had) bahsinde ve “o nedir?” sorusunun cevabında kullanılmamasına işaret ettiği iddia edilmiştir. Dolayısıyla bu durumda mantıkçıların “ilimlerde” ifadesiyle kastettiklerinin burhânî ilimler olduğu anlaşılır. Ayrıca makalede Gazzâlî ve Fahreddîn Râzî gibi İbn Sînâ’nın münekkitleri olarak bilinen düşünürlerin, bu meselede kendisini destekledikleri ve onun inşa ettiği teorinin eksik parçalarını tamamlayarak güçlendirdikleri gösterilmiştir. Bu bağlamda bu çalışma, delâlet türlerini betimleyici bir yöntemle inceleyen çalışmalardan ayrılarak tek bir soruyu merkeze almış ve bu bağlamda İbn Sînâ takipçilerinin delâlet teorisini nasıl alımladığını araştırmak ve delâlet ile tanım teorisi arasındaki ilişkiyi analiz etmek suretiyle alandaki boşluğu doldurmayı hedeflemiştir. Makalenin özgün yanı ise odak noktası olarak iltizamın terki meselesinin seçilmesi ve buna yönelik eleştirileri ve cevapları incelemesidir. Bu doğrultuda çalışma boyunca düşünürlerin birer eseriyle sınırlı kalınmamış, diğer eserlerin de dikkate alınması suretiyle düşünüre dair bütüncül bir portre sunulmasına çalışılmıştır. Makalede metin analizi yöntemi kullanılarak delâletin türleri, iltizam delâletinin terk gerekçeleri ve onu sınırlama girişimleri incelenmiş ve İbn Sînâ’dan Kutbüddîn Râzî’ye uzanan tartışmanın izleri sürülmüştür. Böylece “iltizam delâleti ilimlerde kullanılmaz” ifadesinin hiçbir ilimde kullanılmaz şeklinde genellenemeyeceği, bu sözün aslında burhânî ilimlere ve tanım teorisine mahsus sistematik bir tercihi yansıttığı ortaya çıkmıştır.

Keywords

• Mantık
• Delâlet
• İltizam
• İbn Sînâ
• Tanım

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Thanks

Bu çalışmanın hazırlanmasındaki desteklerinden ötürü Eğitime Destek Programları Merkezi (EDEP) İhtisas Programı'na teşekkür ederim. Makalenin oluşum sürecindeki katkıları için Doç. Dr. Harun Kuşlu'ya; çalışmayı inceleyerek değerli görüş ve önerileriyle metne katkı sunan Doç. Dr. Tuba Erkoç Baydar’a şükranlarımı sunarım.

What Does the Phrase ‘Implication Cannot Be Used in the Sciences’ Mean? The Development of the Theory of Implication from Ibn Sina to Qutb al-Din al-Razi

Abstract

According to Ibn Sīnā’s theory of signification, if an utterance used to express an object denotes the entirety of that object’s essence, this is called correspondence (muṭābaqah); if it denotes a part of that essence, it is called containment (taḍammun). Occasionally, the mind establishes a connection not within the essence of the object, but with something external to it. Referring to an object through this association is called signification by implication. Each of these three types of significations has been thoroughly examined by leading thinkers such as al-Ghazālī, ‘Umar b. Sahlān al-Sāwī, Fakhr al-Dīn al-Rāzī, Afḍal al-Dīn al-Khūnajī, and Quṭb al-Dīn al-Rāzī. In the works of each of these thinkers, when discussing signification by implication, one encounters emphases stating that "signification by implication is abandoned in the sciences" (dalālah al-iltizām mahjūrah fī al-‘ulūm) or that it is "not considered authoritative." However, signification by implication has been utilized across a wide spectrum: Not only in logic but also in determining rulings in the principles of uṣūl al-fiqh, in various demonstrations within kalām, and in grounding metaphorical meanings in balāghah. Consequently, despite its central position, the emphases regarding its abandonment emerge as a problem requiring explanation. By focusing on how this problem was formulated and resolved during the period extending from Ibn Sīnā to Quṭb al-Dīn al-Rāzī, this study aims to demonstrate the developmental trajectory and boundaries of signification by implication. The assertion that signification by implication is not authoritative begins with Ibn Sīnā. He stated that signification by implication indicates a meaning extrinsic to that for which the word was imposed (waḍ‘), yet holds a relationship of mental necessity with it; consequently, he maintained that it is disregarded in the context of definitions. These remarks were transformed into a discourse of "abandonment" by al-Ghazālī and al-Sāwī. Citing the infinity of implicates (lawāzim) and the fact that signification by implication is not grounded in linguistic imposition, al-Ghazālī and al-Sāwī argued that it must be excluded from definitions. Regarding the problem of the infinity of implicates, he classified them as "evident" (bayyin) and "non-evident" (ghayr bayyin), positing that evident implicates would be finite. Although al-Rāzī maintained that signification by implication is not authoritative, his analyses provided the justifications for the use of this mode of signification by later scholars. al-Rāzī’s analyses revealed that, as with the others, the fundamental reason for discarding implication is its failure to answer the question "what is it?" (mā huwa), which seeks quiddity. Later in the debate, al-Khūnajī and Quṭb al-Dīn al-Rāzī confronted the criticisms inherited from their predecessors, concluding that this mode of signification should not be abandoned. al-Khūnajī argued that signification by implication is impositional just like the other types, and deemed it possible for implicates to be finite, as is the case with correlative concepts. Supporting this view, Quṭb al-Dīn al-Rāzī emphasized that implicates are not infinite and can be regulated, concluding that the use of signification by implication is permissible provided there is a contextual clue (qarīnah) indicating that it is intended. Both scholars concurred that while implication should not be employed in response to the question "what is it?", its use remains indispensable in ordinary speech, rhetoric, and other domains. This study argues that the dictum "signification by implication is abandoned in the sciences" does not point to the total exclusion of signification by implication in the sciences, but rather indicates its disuse exclusively in the context of definition (ḥadd) and in response to the question 'what is it?’. Consequently, it is understood that what logicians intended by the phrase 'in the sciences' refers specifically to the burhānī sciences. It demonstrates that critics like al-Ghazālī and Fakhr al-Dīn al-Rāzī actually supported and strengthened Ibn Sīnā’s theory on this matter. Distinguishing itself from descriptive studies, this article focuses on the specific issue of the "abandonment of implication" to analyze the reception of the theory of signification and its relationship to definition. By employing textual analysis across multiple works of each thinker—from Ibn Sīnā to Quṭb al-Dīn al-Rāzī—the study traces the debate’s trajectory, justifications, and regulatory attempts. Ultimately, it reveals that the dictum is not a general prohibition across all sciences, but a systematic preference strictly limited to the burhānī sciences and theory of definition.

Keywords

• Logic
• Signification
• Implication
• Ibn Sīnā
• Definition

Ethical Statement

It is declared that scientific and ethical principles were followed during the preparation of this study and that all studies used are stated in the bibliography.

Thanks

I would like to thank the Center for Excellence in Education (EDEP) for their support in the preparation of this study. I extend my gratitude to Assoc. Prof. Dr. Harun Kuşlu for his contributions during the formation process of the article, and to Assoc. Prof. Dr. Tuba Erkoç Baydar for reading the text and offering valuable comments and suggestions.

References

1. Abdünnâfî İffet Efendi. en-Nef’ul-Mu’avvel (Beyân-Bedî’) Telhis ve Mutavvel Tercümesi. ed. İsmet İpek. haz. Mustafa Irmak. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 1. Basım, 2023.
2. Akhisârî, Hasan b. Turhan. Şerhu Semti’l-vusûl ilâ ilmi’l-usûl. thk. Muhammed Mustafa Muhammed Ramazan. Riyad: Daru İbni’l-Cevzî, 1. Basım, 2010.
3. Altunya, Hülya. Farabi’de Dil Felsefesi. Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2003.
4. Altunya, Hülya. “Gelenbevi’nin İsaguci Şerhi İsimli Eseri Üzerine ‘Delâlet ve Tanım Konuları Bağlamında’ Bir İnceleme”. Eskiyeni 41 (2020), 571-598. https://doi.org/10.37697/eskiyeni.751289.
5. Bağdâdî, Ebu’l-Berekât. el-Kitâbu’l-mu’teber fî’l-hikme. 3 Cilt. Isfahan: Menşûrât-i Câmiat-i Isfahân, 2. Basım, 1994.
6. Bakkal, Ali. “Fıkıh Usulünde İşaretin Delâleti”. Bilimname 45 (2021), 337-377. https://doi.org/10.28949/bilimname.952758.
7. Cengiz, Mehdi. Klasik İslam Düşüncesinde Delâlet. Ankara: Kitabe Yayınları, 1. Basım, 2023.
8. Cürcânî, Seyyid Şerif. Tarifat Terimler Sözlüğü. çev. Arif Erkan. İstanbul: Bahar Yayınları, 1997.

9. Çalışkan Ordu, Nurefşan. İbn Sînâcı Delâlet Nazariyesinin Ortaya Çıkışı ve Eleştirisi. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
10. Erdem, Mehmet-Deliçay, Tahsin. “Mantık, Belâgat ve Usûl-ü Fıkıh İlimleri Arasında Ortak Bir Kavram Olarak ‘Delâlet’”. Marife Turkish Journal of Religious Studies 2/1 (2002), 171-180.
11. Fârâbî. “el-İbâre”. el-Mantık inde’l-Fârâbî. thk. Refik el-Acem. 4 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Meşrik, 1985.
12. Fethî, Suveyfî. “Tatbîkâtü ilmü’d-delâle inde’l-arab”. Mecelletü ilmi’l-insâniyye ve ve’t-tabîiyye 3/2 (2022), 75-94. https://doi.org/https://doi.org/10.53796/hnsj326
13. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Mustasfa: İslam Hukukunda Deliller ve Yorum Metodolojisi. çev. Hacı Yunus Apaydın. Kayseri: Rey Yayıncılık, 1994.
14. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. el-Müstasfâ. thk. Ahmed Zeki Hammâd. Riyad: Dâru’l-Meymân, 1987.
15. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Makâsıdu’l Felâsife. thk. Mahmud Bicu. Dımaşk: Matbaatü’s-Sabah, 1. Basım, 2000.
16. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Mihakkü’n-nazar fî ʿilmi’l-mantık. Beyrut: Daru’l Minhâc, 2016.
17. Gazzâlî, Ebû Hâmid Muhammed. Mi’yâru’l İlm İlmin Ölçütü. çev. Ali Durusoy-Hasan Hacak. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2013.
18. Hûnecî, Efdalüddîn. Keşfü’l-esrâr ’an gavâmizi’l-efkâr. çev. Halid El-Rouayheb. Berlin, Tehran: Iranian Institute of Philosophy, Berlin Free University, 2010.
19. Ighbariah, Ahmad. “Signification by Way of Implication (Dalālat l-ʾiltizām): From Logic to Eloquence”. Iyyun: The Jerusalem Philosophical Quarterly 67 (2019), 229-251.
20. İbn Sînâ. el-Mantıku’l-meşrikıyyîn. Gize Mısır: Vekâletü’s-sahâfeti’l-arabiyye, 2021.
21. İbn Sînâ. İşaretler ve Tembihler. İstanbul: Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları, 2011.
22. İbn Sînâ. Kitabu’n-necât. ed. Muhyiddin Sabri el-Kürdi. Mısır: Matbaatü’s Saade, 2. Basım, 1913.
23. İbn Sinâ. Kitâbü’ş-Şifâ: el-Medhal. Kahire: el-Matbaatu’l Emiriyye, 1952.
24. İbn Sina. Kitâbü’ş-şifâ: el-Medhal. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2013.
25. İbn Sînâ. Kitâbü’ş-Şifâ: Metafizik/İlahiyyât. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2004.
26. İbn Sînâ. Kitâbü’ş-şifâ: Yorum Üzerine. ed. Muhittin Macit. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2006.
27. Kâtibî, Ali b. Ömer. Şemsiyye Risalesi: Tahkik Çeviri ve Şerh. thk. Ferruh Özpilavcı. İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017.
28. Kâtibî, Necmeddin. Câmi’u’d-dekâik fî keşfi’l-hakâik. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2022.
29. Kazvînî, Celâlüddîn Muhammed b. Abdirrahman b. Ömer el-Hatîb. Telhîsu’l-Miftâh. thk. Musa Alak. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, 2015.
30. Kazvînî, Hatîb. el-Îzâh fî ulûmi’l-belâga. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2003.
31. Kindî. Kitâbü’l-Kindî ilâ’l-Mu’tasım Billah fî’l-Felsefeti’l-Ulâ. thk. Ahmed Fuad Ehivânî. Kahire: Daru İcyâi’l-Kütübi’l- Arabiyye, 1947.
32. Önder, Şeyma Gülsüm. “Temsilin İki Farklı Yüzü: Tanım ve Unsurları Bağlamında Klasik Delalet Anlayışı ile Modern Semiyozis Kavramının Karşılaştırmalı Analizi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 21/2 (2021), 1083-1114. https://doi.org/https://doi.org//10.33415/daad.955388
33. Özel, Elif. Frege’nin Gönderge Teorisi ile Gelenbevi’nin Delâlet Teorisi Arasında bir Karşılaştırma. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
34. Razi, Fahreddin. el-Mahsûl fî ’ilm-i usûli’l-fıkh. thk. Tâhâ Câbir Feyyâz el-Alvânî. by: Müessesetü’r-risâle, 1418.
35. Râzî, Fahreddin. Şerhu’l-İşârât. thk. Ali Rıza Necefzâde. Tahran: Encümen-i Âsâr ve Mefâhir-i Ferhengî, 2005.
36. Râzî, Kutbüddin. Levâmiu’l-esrâr fî şerhi Metâli’i’l-envâr. thk. Ali Asğar Ca’ferî. Tahran: Dânişgâh-ı Tehrân, 2014.
37. Râzî, Kutbüddin. el-Muhâkemât beyne Şerhayi’l-İşârât ve’t-Tenbîhât. İstanbul: Ragıp Paşa Kütüphanesi, Ragıp Paşa, 1003, 1b-150a.
38. Râzî, Kutbüddin. Şerhu’l-Metâlî’. 2 Cilt. Kum: Menşûrât Zevi’l-Kurbâ, 2012.
39. Râzî, Kutbüddin. Tahrîru’l-kavâidi’l-mantıkiyye fî şerhi’r-risâleti’ş-Şemsiyye. Beyrut: Haşimi Yayınevi, 2. Basım, 2015.
40. Sâvî, Ömer b. Sehlân. el-Besâiru’n-Nasîriyye fî ilmi’l-mantık. thk. Muhammed Abduh. Kahire: Matbaatü’s-Sâvî, 1898.
41. Sâvî, Ömer b. Sehlân. el-Besâiru’n-Nasîriyye fî ilmi’l-mantık. thk. Hasan Merâğî. Tahran: Müessesetü’s-Sâdiki’t- Tıba’a ve’n-Neşr, 2011.
42. Selçuk, Remziye. “İzmirli İsmail Hakkı’dan Hareketle ‘Delâlet’ Üzerine Bir Değerlendirme”. Ekev Akademi Dergisi 75 (2018), 65-74. https://izlik.org/JA83KP22NL
43. Street, Tony. “The Reception of Pointers 1.6 in Thirteenth-Century Logic: On the Expression’s Signification of Meaning”. Philosophy and Language in the Islamic World. 2/101. Boston: De Gruyter, 2021.
44. Şahin, Enver. “Bir Delâlet Türü Olarak İltizâm”. Bozok Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 27/27 (2025), 439-462. https://doi.org/10.51553/bozifder.1652803
45. Tehanevi, Muhammed Ali. Keşşâf-ı Istılâhâti’l Fünûn ve’l Ulûm. Beyrut: Mektebet-i Lübnan Naşirun, 1. Basım, 1996.
46. Tehanevi, Muhammed Ali. Keşşâf-ı Istılâhâti’l Fünûn ve’l Ulûm. Beyrut: Mektebet-i Lübnan Naşirun, 1. Basım, 1996.
47. Tûsî, Nasîrüddin-Râzî, Kutbüddin. Şerhu’l-İşârât. thk. Kerim Feyzi. 3 Cilt. Kum: Matbuat Dini, 2003.
48. Türker, Ömer- Şenel, Kübra (ed.). İslam Dilbilim Geleneğinde Anlam Teorileri. İstanbul: Endülüs Yayınları, 2020.
49. Yılmaz, Fetullah. “Mutabakat, Tazammun ve İltizam Delâletlerinin Kökeni ve Fıkıh Usûlüne Girişi”. Usûl İslam Araştırmaları 26 (2016), 101-136. https://doi.org/10.56361/usul.310497
50. Yurttaş, Tahsin. “Mantık İlminin Belâgata Etkisi”. Aksaray Üniversitesi İslami İlimler Fakültesi Dergisi 9/17 (2022), 81- 105. https://doi.org/10.30523/mutefekkir.1128626