Muhaddislerin İlmî Yaklaşımlardaki Sorunlara Sünnetten Çözüm Getirmeleri –Sünenü’d-Dârimî Mukaddimesi Örneği–

Year 2024, Volume: 22 Issue: 1, 7 - 33, 30.06.2024

Aynur Uraler

Abstract

Hicrî III. asrın büyük muhaddislerinden Dârimî (ö. 255/869), Sünen adlı eserine genişçe bir mukaddime yazmıştır. Mukaddime Bölümü’nde, ahkâm dışındaki konulara temas etmiş, nü-büvvet konusunu, sünnetin konumunu, fetva vermede dikkat edilecek hususları ve ilme dair meseleleri merfû, mevkuf ve maktu hadîslerle işlemiştir. Dârimî’nin, kitabının muhtevası dı-şındaki mevzulara yer vermesi aslında diğer muhaddislerin de uyguladığı bir yöntemdir. Şöyle ki muhaddisler, amelî açıdan çözülmesi gereken bir mesele olduğunda sünnetle çözme yoluna gitmişlerdir, naslara aykırı fikrî akımlar çıktığında sünnetten deliller getirerek yanlı-şı tashîh etmişlerdir, ilmî usûllerden uzaklaşıldığında da yine sünnetle yol göstermişlerdir. Olumsuz yaklaşımlara dikkat çekmek için müstakil eserler kaleme almışlar ya da eserlerinde bölümler, başlıklar oluşturarak konunun önemi göstermişler ve sünnetin gözardı edilmiş esas ve uygulamalarını hatırlatmışlardır. Mukaddime’deki konulara bakıldığında Dârimî, kendi döneminde nübüvvet tasavvurunda ve sünnetin konumunu takdir etmekte kusurlar görmüş olmalıdır. Fetva verirken usûlden uzaklaşıldığı ve ilim adamlarının tutumlarının da arzu edilen çizgide olmadığı anlaşılmaktadır. Şunu da ifade etmek gerekir ki Mukaddime’deki mevzular doğrudan ilim adamlarını ve ilim yolunda ilerleyenleri ilgilendirmekte, meselelerin çözümü için onlara yol göstermektedir. Bu yazıda, Dârimî’nin Mukaddimesi’nin muhtevası anlatılacak ve muhteva değerlendirmesinde bulunulacaktır. Dârimî’nin bahsi geçen mevzu-lardaki bakış açısı tespit edilmeye çalışılacaktır. Dârimî’nin sünneti merkeze alan yaklaşımını daha iyi değerlendirebilmek için nübüvvete dair mevzular tetkik dışı bırakılmıştır. Yazının bir başka hedefi, Dârimî örneğinden hareketle muhaddislerin ilmî usûller gösterdiğini ortaya koymaktır. Zira Mukaddime’de sünnetin, her konuda esas alınması gerektiğine dikkat çekil-miş, sünnetin konumuna, önemine, sünnete duyulan ihtiyaca yer verilmiştir. Sünnetin ilmî yöntemler belirlemede de rehber olduğu, hadîslerden deliller getirilerek gösterilmiştir. Özel-likle nasları doğru anlamada ilmî usûllere uymanın, anlama faaliyetinde öncelikle âyetlere ve hadîslere müracaat etmenin önemi üzerinde durulmuştur. Yazıdaki değerlendirmeler sırasında, genellikle Dârimî’nin Mukaddime’deki sıralamasına riayet edilmiş ve birbirine ya-kın mevzular olsa da hiçbir bâb, yazının dışında bırakılmamıştır.

Keywords

Dârimî , Mukaddime , sünnet , fetva , rey , ilmî usûl.

References

• Ahmed b. Hanbel, Ahmed b. Muhammed b. Hanbel. Müsned, I-VI, Beyrut, ts.
• Akyüz, Ali. “İmam Buhârî’nin Yabancı Tesirlere Karşı Tavrı ve Bunun Eserlerine Yansıması”, Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi, sy. 11, s. 161-176, İstanbul, 2003.
• Aydemir, Selahattin. İmam Dârimî, İstanbul, 2023.
• Aydın, Arafat. Dârimî’nin Peygamber Anlayışı (Sünen’inin Mukaddimesi Çerçevesinde), (yayınlanmamış yüksek lisans tezi, 2008), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Aydınlı, Abdullah. “Dârimî” DİA, VIII, 494-495.
• Aydınlı, Abdullah. “es-Sünen” DİA, XXXVIII, 142-143.
• Aydınlı, Abdullah. Sünen-i Dârimî (Tercüme edenin girişi), I-VI, İstanbul, 1994.
• el-Beğavî, el-Hüseyn b. Mes’ûd el-Ferra. Şerhu’s-Sünne, I-XVI, Dımaşk, 1390-1400/1970-1980.
• Buhârî, Muhammed b. İsmail. el-Câmiu’s-sahîh, I-VIII, (İstanbul, 1315’den ofset.)
• Dârimî, Abdullah b. Abdurrahman. Sünen, I-II, Dımaşk 1412/1991.
• Ebû Dâvûd. Süleyman b. Eş’as. Sünen, I-II, Mısır, 1371/1952.
• İbn Hibbân, Muhammed b. Hibbân. es-Sikât, I-IX, Haydarâbad, 1393/1974.
• Kiraz, Zafer. Hadis Tarihinde Mukaddime Geleneği (Sünen-i Dârimî Örneği), (yayınlanmamış yüksek lisans tezi, 2014), Harran Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Özşenel, Mehmet. İlk Dönem Hadis-Rey Tartışmaları Şeybânî Örneği, İstanbul, 2022.
• Sarı, Dursun. Maveraünnehir Bölgesinde Hadis Çalışmaları (Hicri İlk Üç Asır), (yayınlanmamış doktora tezi, 2019), Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
• Sehâvî, Muhammed b. Abdurrahman. Fethu’l-muğîs Şerhu Elfiyeti’l-hadîs, I-III, Lübnan, 1403.
• Şahyar, Ayşe Esra. Sahîh-i Buhârî: Kitap Adları ve Muhteva Tahlili, İstanbul, 2023.
• Uraler, Aynur. Sünnete Uymanın Önündeki Engeller, İstanbul, 2017.
• Uraler, Aynur. Sahâbe Uygulaması Olarak Sünnete Bağlılık, İstanbul, 2021.
• Uraler, Aynur. “Buhârî’nin el-Câmiu’s-sahih’i Bağlamında İlim Ehlinin Evsafına Dair Bazı Mülahazalar”, Hadis Tetkikleri Dergisi, XIX, 1, s. 7-28, İstanbul, 2021.
• Uysal, Şule Yüksel. “İlim Bölümleri Üzerinden Dârimî ve Buhârî’nin İlim Anlayışını Okumak”, Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, sy. 54, Haziran, s. 25-48, 2023.
• Yıldırım, Ahmet. Dârimî, Ankara, 2023.
• Yorulmaz, Nilüfer Kalkan. Doğuda Râvî ve İsnâd (Hicrî İlk Üç Asırda Semerkant), İstanbul, 2023.
• Zehebî, Muhammed b. Ahmed, Siyeru A’lâmi’n-nübelâ, I-XXV, Beyrut, 1405.