“WHY THE CORMORANT?”: ENTOMOLOGICAL AND PHYTOPATHOLOGICAL HISTORY OF THE OLIVE TREE IN TURKEY

Yıl 2025, Cilt: 11 Sayı: 22, 73 - 113, 30.06.2025

Nurullah Kırkpınar

Öz

This article focuses on the entomological (entomology) and phytopathological (plant diseases) history of pests that are frequently encountered in olive fields in Turkey and negatively affect the quality of tonnes of olive production each year. The struggle within the perspective of agricultural modernisation is revealed and the effects of disasters on society are examined. In this respect, this study has an entomological and phytopathological value as well as a historical one. Although pests/diseases were initially seen as an entomological and phytopathological problem in olive groves, they have become a social, economic and political issue due to Turkey's foreign trade, food industry and rural development goals. The agricultural struggle paved the way for technical advances, scientific innovations and legal regulations in olive cultivation. In this framework, institutes and maintenance organisations were established in the 1930s in the fields of olive cultivation and agricultural control. This study goes beyond the human-centred perspective and aims to explain the historical process through the relationship of partnership and interdependence between the olive and the society/state. It focuses on the pests and diseases that damaged olives during the period 1923-1960 and examines their effects on society in the light of the determined struggle carried out within the framework of agricultural modernisation efforts and the disasters encountered. These elements constitute the main topics of the article.

Anahtar Kelimeler

Entomology and Phytopathology , History of Agriculture , Olive Diseases , Agricultural Modernization

Proje Numarası

Hayır

“BAŞKA YAZACAK ŞEY Mİ YOK?”: TÜRKİYE’DE ZEYTİNİN ENTOMOLOJİK VE FİTOPATOLOJİK TARİHİ

Öz

Bu makale, Türkiye’deki zeytin alanlarında sıklıkla karşılaşılan ve her yıl tonlarca zeytin üretiminin kalitesini olumsuz yönde etkileyen zararlıların entomolojik (böcek bilimi) ve fitopatolojik (bitki hastalıkları) tarihine odaklanmaktadır. Tarımsal modernleşme perspektifi çerçevesinde verilen mücadele ortaya konulmakta ve felâketlerin toplum üzerindeki etkileri incelenmektedir. Bu açıdan söz konusu çalışmanın tarihsel olduğu kadar entomolojik ve fitopatolojik bir değeri de bulunmaktadır. Haşere/hastalıklar başlangıçta zeytinliklerde entomolojik ve fitopatolojik bir sorun olarak görülse de Türkiye'nin dış ticareti, gıda endüstrisi ve kırsal kalkınma hedefleri dolayısıyla sosyal, ekonomik ve politik bir mesele haline gelmiştir. Yürütülen tarımsal mücadele, zeytin yetiştiriciliğinde teknik ilerlemeler, bilimsel yenilikler ve yasal düzenlemelere zemin hazırlamıştır. Bu çerçevede, 1930’larda zeytincilik ve zirai mücadele konularında enstitü ve bakım teşkilatları oluşturulmuştur. Bu çalışma insan merkezli bakış açısının ötesine geçerek tarihsel süreci, zeytin ile toplum/devlet arasındaki ortaklık ve karşılıklı bağımlılık ilişkisi üzerinden açıklamayı amaçlamaktadır. Dönemsel olarak 1923–1960 sürecindeki zeytine zarar veren haşere ve hastalıklara odaklanmakta olup, tarımsal modernleşme çabaları çerçevesinde yürütülen kararlı mücadele ve karşılaşılan felâketler ışığında toplum üzerindeki etkilerini incelemektedir. Söz konusu unsurlar, makalenin temel konu başlıklarını teşkil etmektedir.

Anahtar Kelimeler

Entomoloji ve Fitopatoloji , Tarım Tarihi , Zeytin Hastalıkları , Tarımsal Modernizasyon

Etik Beyan

Hayır

Destekleyen Kurum

Hayır

Proje Numarası

Hayır

Teşekkür

Hayır

Kaynakça

• T.C. Devlet Arşivleri Başkanlığı Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi (BCA), Ankara. BCA, 30-18-1-2/22−52-6;
• BCA, 30-18-1-2/121-88-11;
• BCA 30-18-1-2/181-86-8;
• BCA, 30-18-1-2/115-83-2;
• BCA, 30-18-1-2/ 112-92-5;
• BCA, 30-10-0-0/201-372-15;
• BCA, 30-18-1-1/ 13-22-18;
• BCA, 30-18-1-2/66-52-18;
• BCA, 30-1-0-0/81-511-7;
• BCA, 30-18-1-2/154-86-20.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Zabıt Ceridesi, Ankara. TBMM ZC, D 6, C 18, T 2, 26.06.1941.
• TBMM ZC, D 7, C 10, T 1, 22.05.1944.
• TBMM ZC, D IX, C 28, T 4, 18.02.1954.
• Türkiye Büyük Millet Meclisi (TBMM) Tutanak Dergisi, Ankara. TBMM TD, D IX, C 11, T 2, B 19, 19.12.1951.
• TBMM TD, D IX, C 13, T 2, B 50, 28.02.1952.
• İstatistik Genel Müdürlüğü (İGM), 1959 İstatistik Yıllığı, Ankara 1959.
• Devlet İstatistik Enstitüsü (DİE), Tarım İstatistikleri Özeti 1942-1963, Ankara, 1964.
• Birinci Köy ve Ziraat Kalkınma Kongresi, Seri B, Takım 10, Ankara: 1938.
• Ziraat Vekâleti 1955 Mali Yılı Çalışmaları, Ankara: T.C Ziraat Vekâleti Neşriyatı, 1956.
• Ziraat Vekâleti Çalışmaları: 1950-1957, Ankara: T.C Ziraat Vekâleti Neşriyatı, 1957.
• Ziraat Vekâleti Faaliyetleri: 1959, Ankara: T.C Ziraat Vekâleti Neşriyatı, 1960.
• Zirai İstatistik Özetleri: 1941-1962, Ankara: Devlet İstatistik Enstitüsü Yay., 1963.
• Kemal Akman, “Zeytin Güvesi (Prays oleaellus)ne Karşı Yeni Mücadele Metodu Üzerinde Araştırmalar”, Tomurcuk, Y 6, C 6, S 72, (Aralık), 8-9.
• Cemal Aksoy, “İzmir Bölgesinde 1954 Yılında Yapılan Mücadele İşleri”, Tomurcuk, Y 4, C 4, S 41, (Mayıs), 10-11.
• Süleyman Aksu, “Haberler”, Zeytin Meslek Dergisi, C 4, 41-42.
• Süleyman Aksu, “Zeytin Bibliyografisi”, Zeytin Meslek Dergisi, C 8, 33-34.
• Bekir Alkan, “Bitki Koruma Problemlerimize Kısa Bir Bakış”, Ziraat Dergisi 19/176-177, (Aralık-Ocak), 54.
• Bekir Alkan, Türkiye Ziraatında Bitki Korumanın Kısa Tarihçesi Ekonomik Önemi, Organizasyonları ve Sorunları, Ankara: Zirai Mücadele ve Zirai Karantina Genel Müdürlüğü Yay., 1968.
• Zeytin Hastalık ve Zararlıları İle Mücadele, Ankara: T.C. Gıda Tarım ve Hayvancılık Bakanlığı Yay., 2016.
• Reşat Aysu, “Dacus Oleae Rossi (Zeytin Sineği) -I”, Tomurcuk, Y 6, C 6, S 63, (Mart), 15-17.
• Reşat Aysu, “Prays Oleaellus Hb. (Fabr.) Zeytin Güvesinde Yeni Mücadele Metotlarının Araştırılması”, Tomurcuk, Y 6, C 6, S 68, (Ağustos), 4-5.
• Reşat Aysu, “Zeytin Sineği -I”, Tomurcuk, Y 6, C 6, S 6, (Mart), 15-19.
• Reşat Aysu, “Zeytin Sineği -III“, Tomurcuk, Y 6, C 6, S 67, (Temmuz), 13.
• Reşat Aysu-Kemal Akman, “Zeytin Sineğine (Dacus oleae) Karşı Mücadele Metotları Üzerinde Araştırmalar”, Tomurcuk, Y 7, C 7, S 76, (Nisan), 8-9.
• T. Azeri, “Research on Olive Leaf Spot, Olive Knot and Verticillium Wilt of Olive in Turkey”. EPPO Bulletin, C 23, S 3, (Eylül), 437–440.
• Ferruh Barlas, Zeytinliklerde Sinek ve Güve Kullanılan Aletler, Bursa: Bursa Koza T.S.K. Birliği, 1937.
• Zeytinliklerde Bakım İşleri (Kanun ve Nizamnamesi), Bursa: Bursa Emek Basımevi, 1940.
• Sadık Bilgin, “Zeytin Ağaçlarında Halkalı Leke (Cycloconium oleaginum, Cast.) Hastalığı ve Mücadele Denemeleri”, Tomurcuk, Y 2, C 2, S 18, (Haziran), 8-9.
• Ergun Bozkurt, “Başlangıcından Aristo Dönemine Kadar İnsan ve Böcek İlişkilerine Kısa Bir Bakış”, Türk Entomoloji Dergisi, 13 (1), 1989, 44-45.
• Muzaffer Çakıllar, “Zeytinlerde Leucaspis Riccae Targ.)”, Tomurcuk, Y 1, C 1, S 11, (Kasım), 18-19.
• M. Çolakoğlu, Balıkesir İli Zeytinlerinin Çeşit ve Bileşim Özellikleri ile Zeytinyağı İşletmelerinin Kuruluş ve İşleyişi ve Elde Edilen Zeytin Yağın ve Küspeleri Üzerinde Araştırmalar, Ankara: Ankara Üniversitesi Ziraat Fakültesi Yay., 1954.
• Hamdi Dikmen-Ragıp Ziya Mağden, Zeytincilik Tekniği, Ankara: T.C. Ziraat Vekâleti Neşriyatı, 1939.
• Necati Gökmen, “İznik Kazası Zeytinliklerinde Tahribat Yapan Hylesinus Oleiperde Fabricius Haşeresi Hakkında”, Tomurcuk, Y 6, C 6, S 67, (Temmuz), 5.
• Nihat İyriboz, Zeytin Hastalıkları, Ankara: T.C. Ziraat Vekâleti Neşriyatı, 1938.
• Nihat İyriboz, “Zeytin Hastalıkları”, Tarım-Ziraat Gazetesi, Y 1, S 9, (Nisan), 152-154.
• İbrahim Karaca, Türkiye’de Fitopatoloji Tarihi, İzmir: Ege Üniversitesi Basımevi, 1992.
• Metin Kaya, Ege Bölgesinin Önemli Zeytin Sahalarında Zeytin Ağaçlarının Tali Zararlıları, Tanınmaları, Zarar Şekilleri ve Popülasyon Yoğunlukları Üzerinde İncelemeler, Ankara: İzmir Bölge Zirai Mücadele Araştırma Enstitüsü Yayınları, 1979.
• Nazım Kılıç, “İspanya’da Zeytin Sineği ile Mücadele Usulü”, Türkiye Ziraat Mecmuası, S 33, 30.
• Türkiye’de Zirai Eğitimin Tarihçesi ve Kurumsallaşması (1923-1963), 1. Baskı, Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yay., 2024.
• H. N. Miller, “Development of the Leaf Spot Fungus in the Olive Leaf”, Phytopathology, C 39, 403–410.
• Nedim Ökmen, “Ziraatta Büyük Gelişmeler”, Hâkimiyet, (8 Şubat), 2.
• Mehmet Özeren, “Kara Koşnil (Saissetia Oleae)”, Koruma, Y 1, C 1, S 6, (Kasım), 22-23.
• Mehmet Özeren, Bursa’da Zeytin Güvesi Çiçek Devresine Karşı Uçakla Mücadele”, Koruma, Y 1, C 1, S 3, (Ağustos), 8-9.
• Mehmet Özeren, “Zeytin Sineği (Docus Oleae)”, Koruma, Y 2, C 2, S 9, 27-28.
• Recep Rıfat, Zeytin Sineği Raporu, İstanbul: Hamid Matbaası, 1928.
• Coşkun Saydam, “Türkiye’nin İlk Bitki Hekimi ve Ülkemizde Modern Bitki Korumanın Kurucusu: Süreyya Özek”, Tarım, Orman ve Köyişleri Bakanlığı Dergisi 50, (Nisan), 36.
• Süreli Yayınlar Ant, Cumhuriyet, Hâkimiyet, İktisadi Yürüyüş, Koruma, Son Posta, T.C. Tarım Bakanlığı Dergisi, Tarım-Ziraat Gazetesi, Tomurcuk, Türk Ekonomisi, Türkiye Ziraat Gazetesi, Türkiye Ziraat Mecmuası, Ulus, Yeni Ant, Zeytin Meslek Dergisi, Ziraat Dergisi.