İki Müttefik İki Mütareke: Mondros ve Rethondes Mütarekelerinin Karşılaştırması

Öz

I. Dünya Savaşı’ndan mağlup ayrılan Osmanlı Devleti ve Almanya, Wilson İlkeleri esas alınarak bir barış süreci oluşturulacağı inancıyla anlaşma masasına oturmuşlardı. Ancak işler, iki müttefik devletin istediği gibi gitmemiştir. İmzalamış oldukları Rethondes ve Mondros Mütarekeleri ile Osmanlı ve Almanya toprakları İtilaf Devletleri’nin işgaline açılmıştır. Askeri, iktisadi, içtimai yönden ağır yaptırımlarla karşı karşıya kalan iki devlet; yüksek sesle yapılan işgallere sessiz sedasız boyun eğmiştir. Rethondes Antlaşması ile Almanya tüm savaştığı bölgelerden çekilerek askeri yönden savunmasız bırakılırken Osmanlı Devleti’nin ise Mondros Mütarekesi ile bölünmesi ve işgal edilerek parçalanması amaçlanmıştır. Mondros Mütarekesi, Osmanlı Devleti’nin yıkılmasına sebep olan “Millî Mücadele”yi tetiklemiştir. Rethondes Mütarekesi ise Alman toplumunda “ordu sırtından hançerlendi” düşüncesinin etkinlik kazanması ile aşırı sağ görüşün oluşmasına zemin hazırlamıştır. Mütarekeden sonra Almanya’da hükümet devrilmiş ve devamında Versailles Antlaşması imzalanmıştır. En nihayetinde ise Nazi Almanya’sı ortaya çıkmıştır. Mondros Mütarekesi’nin Türk toplumuna etkisi esarete karşı milli bir direniş ruhu geliştirmek üzerine olmuş ve ardından emperyalistler tarafından dayatılan Sevr Barış Antlaşması hiçbir zaman uygulamaya konulamamıştır. Türk halkının bu direnişi tüm dünya halklarına örnek olmuş ve işgal edilmiş olan birçok bölgede yerel özgürlük arayışları emperyalizmin oyunlarını bozmuştur. Rethondes Mütarekesi ve ardından uygulanan Versailles Antlaşması ise Almanlarda umutsuzluğa sebep olmuştur. Bu zorluktan çıkışın yolunu da ırkçı bir bakış geliştirmekte bulan Alman halkı Nazizim ile kendilerine de dünyaya da büyük sonuçlar yaşatmıştır.

Anahtar Kelimeler

• Rethondes
• Mondros
• Mütareke
• Wilson İlkeleri
• Savaş

Two Allies, Two Armistices: A Comparison of the Armistices of Mudros and Rethondes

Öz

The Ottoman Empire and Germany, who were defeated in World War I, sat at the negotiation table with the belief that a peace process would be established based on the Wilson Principles. However, things did not go as the two allied states wanted. With the Armistices of Rethondes and Mudros that they signed, Ottoman and German lands were opened to the occupation of the Allied Powers. The two states, which faced heavy sanctions in military, economic and social terms, silently submitted to the occupations that were being made loudly. With the Armistice of Rethondes, Germany withdrew from all the regions it fought in and was left militarily defenseless, while the Armistice of Mudros aimed to divide the Ottoman Empire and occupy and disintegrate it. The Armistice of Mudros triggered the “National Struggle” that led to the collapse of the Ottoman Empire. The Armistice of Rethondes paved the way for the formation of an extreme right-wing view by the rise of the idea that “the army was stabbed in the back” in German society. After the armistice, the government in Germany was overthrown and the Treaty of Versailles was signed. Ultimately, Nazi Germany emerged. The effect of the Armistice of Mudros on Turkish society was to develop a national spirit of resistance against slavery, and the Treaty of Sevres, which was then imposed by the imperialists, was never put into practice. This resistance of the Turkish people became an example to all the peoples of the world, and the local quest for freedom in many occupied regions spoiled the games of imperialism. The Armistice of Rethondes and the Treaty of Versailles, which was implemented afterwards, caused despair in the Germans. The German people, who found the way out of this difficulty in developing a racist perspective, experienced great consequences for themselves and the world with Nazism.

Anahtar Kelimeler

• Rethondes
• Mudros
• Armistice
• Wilson Principles
• War

Kaynakça

1. Ahmad, F. (1993). The making of modern Turkey (Vol. 264). Routledge.
2. Akandere, O. (2020). Mondros Görüşmelerinde bir arabulucu: İngiliz Generali Townshend’in Mondros görüşmeleri öncesi üstlendiği arabuluculuk rolü, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi (XX/40 Bahar), 5-23. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/1313720
3. Akçam, T. (2006). A Shameful Act: The Armenian Genocide and the Question of Turkish Responsibility. Metropolitan Books.
4. Aksakal, M. (2008). The Ottoman road to war in 1914: the Ottoman Empire and the First World War. Cambridge University Press.
5. Akyılmaz, G.(2015) Siyasi tarih, Seçkin Yayınevi
6. Alim Baran, T. (2003). Mondros Mütarekesi Gereğince Osmanlı İmparatorluğu’ndan Ayrılan Alman ve Avusturya Vatandaşlarının Durumu. BELLETEN, 67(248), 139-152. https://doi.org/10.37879/belleten.2003.139
7. Alkanalka, M., & Eşel, G. (2024). I. Dünya Savaşı’ndaki ateşkes ve barış antlaşmalarının karşılaştırmalı analizi, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 21(3), 1473-1483. https://doi.org/10.33437/ksusbd.1482671
8. Altuğ, Y.(1983). Türk inkılap tarihi. Üçdal Neşriyat

9. Armaoğlu, F. (2010). 20. yüzyıl siyasi tarihi 1914-1995. Alkım Yayınevi.
10. Arslan, L.(2023). Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan Mudanya Mütarekesi’ne Türk Siyasal Egemenlik Mücadelesi, Bengi Dünya Yörük-Türkmen Araştırmaları Dergisi, DOI: 10.58646/bengi.1217312
11. Boemeke, M. F. Feldman, G. D., & Glaser, E. (Eds.). (1998). The Treaty of Versailles: a reassessment after 75 years. Cambridge University Press.
12. Cebesoy, A.F.(2010). Milli Mücadele hatıraları, Temel Yayınları
13. Çelik, A. (2013). Mondros Mütarekesi öncesinde Osmanlı kamuoyunda sulh tartışmaları, Tarih Dergisi (56), 87-127. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/102200
14. Dilan, H.B. (1998) Siyasi tarih 1914-1939, Alfa Basım Yayım Dağıtım
15. Erim, N.(1953). Devletlerarası hukuku ve siyasi tarih metinleri, C.I, Osmanlı İmparatorluğu anlaşmaları, Ankara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Yayınları,Türk Tarih Kurumu Basımevi
16. Fromkin, D. (1989). Barışa Son Veren Barış: Modern Ortadoğu Nasıl Yaratıldı? 1914-1922 (çev: Mehmet Harmancı). Sabah Kitapları..
17. Goldstein, I. (1978). AJP Taylor, The origins of the second world war, Penguin Books 1977, 357 str. Časopis za suvremenu povijest, 10(3), 138-141. https://hrcak.srce.hr/file/319836
18. Hanioğlu, M. Ș. (2008). A brief history of the late Ottoman Empire. Princeton University Press.
19. Hanioğlu, M. Ş. (2017). Atatürk: An ıntellectual biography. Princeton University Press.
20. Henig, R. (2006). Versailles and after, 1919-1933. Routledge.
21. Hobsbawm, E. (1996). Age of Extremes: The short twentieth century, 1914–1991. Michael Joseph Ltd.
22. Horne, A. (2010). The price of glory: Verdun 1916. Penguin Books.
23. Kamil, İ. (2017). Neuilly barış antlaşması ve Bulgaristan-Yunanistan nüfus mübadelesi (1919-1927). Atatürk Yolu Dergisi, 15(60), 91-118. https://doi.org/10.1501/Tite_0000000462
24. Karabulut, B. (2014). Birinci dünya savaşı ve uluslararası ilişkilerde idealizmin yükselişi. Gazi Akademik Bakış, (15), 57-72.
25. Karal, E. Z. (2011). İkinci meşrutiyet ve birinci dünya savaşı (1908-1918). (Baskı IX). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
26. Kaştan, Y.(2019). Mondros Ateşkes Antlaşması’nın Alman Basınında Yansıması (Ekim-Kasım 1918), Uluslararası Sosyal ve Eğitim Bilimleri Dergisi International Journal of Social and Educational Sciences Cilt 6, Sayı 12, Aralık 2019 & Vol 6, No 12, December 2019, 189-211
27. Kaymaz, İ.Ş.(2007). Wilson Prensipleri ve Liberal Emperyalizm, Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, XXIII(67-68-69), 145-174.
28. Keegan, J. (1999). The first world war. Vintage Books.
29. Kissinger, H.(2006). Diplomasi, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, (Çev: İbrahim H. Kurt)
30. Kitchen, M. (2001). The German offensives of 1918. Tempus Publishing.
31. Kocahanoğlu, O.S.(2005). Rauf Orbay’ın hatıraları (1914-1945), Temel Yayınları
32. Kuran, İ.E. (1992). Birinci dünya savaşı. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, (C.6, ss. 196-200). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
33. Kurubaş, E. (1998). Sevr Sürecinde yapılan uluslararası toplantılarda Kürt konusu ve İngiltere’nin politikası, Süleyman Demirel Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi (3(güz)), 199-212. https://dergipark.org.tr/en/download/article-file/195221
34. Lewis, B. (1993). Modern Türkiye'nin doğuşu. (Çev. Metin Kıratlı). TTK Yayınları.
35. MacMillan, M. (2003). Paris 1919: Six months that changed the world. John Murray.
36. Malhut, M.(2022). Mondros Mütarekesi’ni Anlamak: Mütareke Kavramı, Mütareke Örnekleri ve Mondros Mütarekesi’nin Diğer Mütarekelerle Karşılaştırılması, Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları dergisi, XXII/44 (Bahar,) ss. 141-174
37. Mango, A. (2002). Atatürk: The biography of the founder of modern Turkey. Overlook Press.
38. Nersesoğlu, H. (2024). Osmanlı Ermeni Basınında Mondros Mütarekesi, Millî Mücadele’nin Yerel Tarihi 1918-1923 10.53478/TUBA.978-625-8352-73-3.ch11, 423-442
39. Okyar, A. F. (1980). Üç devirde bir adam, Tercüman Yayınları.
40. Orbay, H. R. (1993). Cehennem değirmeni siyasi hatıralarım, C.1. Emre Yayınları.
41. Ortaylı, İ. (2005). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İletişim Yayınları.
42. Ortaylı, İ. (2017). Gazi Mustafa Kemal Atatürk. Kronik Kitap.
43. Öncü, A.S.(2022). Rethondes Mütarekesi, Turcology Research, 74, 417-428
44. Özcan, M.S & Tutuş, L. (2022), Nazi Almanyasına giden süreci yaratmak: Paris Barış Konferansı, Versailles Antlaşması ve Weimar Almanyası, Akademik Araştırmalar ve Çalışmalar Dergisi, 14 8279, 276-291. https://doi.org/10.20990/kilisiibfakakade mik. 1140438
45. Pamuk, Ş. (2008). Osmanlı’dan Cumhuriyet’e küreselleşme, iktisat politikaları ve büyüme. Türkiye İş Bankası Yayınları.
46. Pehlivan B. (2011). Hannah Arendt’in temel kavramları ve kötülüğün sıradanlaşması: [Yüksek Lisans Tezi]. YÖK Ulusal Tez Merkezi. Sakarya Üniversitesi.
47. Stevenson, D. (2011). With our backs to the wall: Victory and defeat in 1918. Harvard University Press.
48. Treaties, Conventions, International Acts, Protocols and Agreements Between The United States of Amerika and Other Powers 1910-1923, Compiled Under Resolution Of The Senate Of Augost 19, 1921 (S. Res. No.130. Sixty- Seventh Congress Second Session) Volume III, Continuing Treaties, Conventions International Acts Protocols And Agrements Between The United States Of America And Other Powers 1776-1909 (1923).s. 3307-3312 Washington Printing Office. İnternet ulaşmı(son inceleme: 17.10.2025) https://books.google.com.tr/books?id=UMeQzwEACAAJ&pg=PA2485&hl=tr&source=gbs_selected_pages&cad=1#v=onepage&q&f=false
49. Yalçınkaya, M.A., Gülsoy, E., Yılmazçelik, İ., İnbaşı, M., & Yağcı, Z.G. (2014). Çöküş. Gündüz, Tufan. (Ed.). Osmanlı tarihi el kitabı içinde (543-621). Grafiker Yayınları.
50. Yavuz, N.(2003). Şark Meselesi Açısından Ortadoğu Gelişmeleri, GÜ, Gazi Eğitim Fakültesi Dergisi, Cilt 23, Sayı 3 (2003) 89-98
51. Yavuz, R. (2016). Mondros Ateşkes Antlaşması’ndan Sevr Barış Antlaşması’na Giden Süreçte Türk Diplomasisi, Dokuz Eylül Üniversitesi Atatürk İlke ve İnkılapları Tarihi Enstitüsü, İzmir (Yayınlanmamış Doktora Tezi)
52. Zürcher, E.J. (2016). Modernleşen Türkiye’nin tarihi. (Çev. Yasemin Saner Gönen). İletişim Yayınları.