Milli Kültürden Evrensel Medeniyete: Ziya Gökalp Düşüncesinde Hars–Medeniyet İlişkisi

Abstract

Kültür (Hars) ve medeniyet kavramları sosyoloji, tarih ve antropoloji çalışmalarının merkezinde yer alır. Kültür (Hars), insanlığın ortak kimliğini tanımlayan, bir ulusun toplum içindeki farklılığını şekillendiren temel değerleri, inançları ve ilkeleri kapsar. Siyasi, sosyal ve uluslararası kurumları etkilemede, sanat, bilim ve mimari başarıların ortaya çıkmasında kritik bir rol oynar. Medeniyet ise, kültürel temeller üzerine kurulu sosyal kurumlar ve siyasi sistemler aracılığıyla gelişir. Bu çalışma, kültür (hars) ve medeniyet kavramlarını tarihsel, kavramsal ve kuramsal çerçevede ele alarak aralarındaki ilişkiyi çok boyutlu bir perspektiften incelemeyi amaçlamaktadır. Araştırmada, kültürün bir topluma özgü değerler, inançlar, normlar ve sembolik anlamlar bütünü olarak bireysel ve kolektif kimliği şekillendirdiği; medeniyetin ise bu kültürel birikimin kurumsallaşmış, örgütlenmiş ve teknik boyutunu temsil ettiği ortaya konulmaktadır. Literatür taramasına dayanan bu çalışma, özellikle klasik sosyolojik yaklaşımlar ve modern kuramlar ışığında kültür–medeniyet ayrımının hem kavramsal hem de işlevsel yönlerini tartışmaktadır. Çalışmada, kültürün daha çok milli ve özgün bir karakter taşıdığı; medeniyetin ise evrensel, aktarılabilir ve teknik yönleri ağır basan bir yapı sergilediği vurgulanmaktadır. Bu bağlamda kültür; dil, sanat, ahlak ve değerler sistemi üzerinden toplumsal kimliği inşa ederken, medeniyet; bilim, teknoloji, ekonomi ve kurumsal yapılar aracılığıyla toplumsal organizasyonu düzenlemektedir.

Keywords

• Kültür (Hars)
• Medeniyet
• Ziya Gökalp
• Milli Kültür
• Modernleşme

Supporting Institution

Çalışma, kamusal, özel, ticari nitelikte ya da kar amacı gütmeyen herhangi bir kurumdan destek alınmadan hazırlanmıştır.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

From National Culture to Universal Civilization: The Relationship Between Culture and Civilization in Ziya Gökalp's Thought

Abstract

The concepts of culture and civilization lie at the heart of studies in sociology, history, and anthropology. Culture encompasses the fundamental values, beliefs, and principles that define humanity’s shared identity while shaping the distinctiveness of a nation within society. It plays a critical role in influencing political, social, and international institutions, as well as in the emergence of achievements in art, science, and architecture. Civilization, on the other hand, develops through social institutions and political systems built upon these cultural foundations. This study aims to examine the relationship between culture and civilization from a multidimensional perspective, addressing them within historical, conceptual, and theoretical frameworks. The research demonstrates that culture—as a collection of values, beliefs, norms, and symbolic meanings unique to a society—shapes both individual and collective identity, whereas civilization represents the institutionalized, organized, and technical dimension of this cultural accumulation. Based on a literature review, this study discusses both the conceptual and functional aspects of the distinction between culture and civilization, drawing upon classical sociological approaches and modern theories. It is emphasized that culture tends to possess a national and unique character, while civilization exhibits a structure that is universal, transferable, and predominantly technical. In this context, while culture constructs social identity through language, art, morality, and systems of values, civilization organizes social structure through science, technology, economy, and institutional frameworks.

Keywords

• Culture (Hars)
• Civilization
• Ziya Gökalp
• National Culture
• Modernization

Supporting Institution

This research received no specific grant from any funding agency in the public, commercial, or not-for-profit sectors.

Ethical Statement

It is declared that scientific and ethical principles have been followed while carrying out and writing this study and that all the sources used have been properly cited.

References

1. Anjum, D. S. ve Kanwal, N. (2024). “Interrelationship of culture and civilization: a universal perspective on human progress and decline”. Al-Amīr Research Journal for Islamic Studies, vol. 5(2), 81-96. https://alamir.com.pk/index.php/ojs/article/view/169.
2. Arslanoğlu, İ. (2000). Kültür ve medeniyet kavramları. Türk Kültürü ve Hacı Bektaş Velî Araştırma Dergisi (15), 1-21.
3. Avcıoğlu, G. Ş. (2020). Türk sosyolojisinde kültür ve medeniyet anlayışları. Selçuk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 48, 313-326.
4. Aytmuratova, A. (2026). The dialectical relationship between culture and civilization, International Conference on Social Sciences &Humanities Hosted fromToronto, Canada.
5. Bauman, Z. (1999). Sosyolojik düşünmek. (Çev. Abdullah Yılmaz). İstanbul: Ayrıntı Yayınları.
6. Bauman, Z. (2021). Kimlik. (Çev. Mesut Hazır), Ankara: Heretik Yayınları.
7. Çelik, C. (2006). Gökalp’in bir değişim dinamiği olarak kültür-medeniyet teorisi. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 1(21), 43-63.
8. Giddens, A. (1991). Modernite ve bireysel-kimlik geç modern çağda benlik ve toplum. (Çev. Ümit Tatlıcan), İstanbul: Say Yayınları.

9. Gökalp, Z. (1995). Hars ve medeniyet. (Haz. Yalçın Toker), İstanbul: Toker Yayınları.
10. Gökalp, Z. (2013). Türkleşmek, islamlaşmak muasırlaşmak. (Haz. Yalçın Toker), İstanbul: Toker Yayınları.
11. Gökalp, Z. (2019). Türkçülüğün esasları. Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
12. Фреде де Э. (2012). Культура, цивилизация и идентичность. – Полис. Политические исследования, 5(1), 17-23.
13. Güngör, E. (1995). Kültür değişmesi ve milliyetçilik. Ankara: Ötüken Yayınları.
14. Hall, S. (1992). The question of cultural identity, (Eds. S. Hall & T. McGrew), Modernity and Its Futures, Cambridge: Polity Press.
15. Huntington, S. P. (1996). The clash of civilizations and the remaking of world order. Simon & Schuster.
16. Mark, J. J. (2026, March 11). Civilization: From nomadic life to the farm and city. World History Encyclopedia. https://www.worldhistory.org/civilization/
17. Meriç, C. (1974). Umrandan uygarlığa. İstanbul: iletişim Yayınları.
18. Meriç, C. (1986). Kültürden irfana. İstanbul: iletişim Yayınları.
19. Rayes, W. (2014). Ibn khaldūn’s muqaddima and the literal meaning of ‘umrān, Mélanges de l’Université Saint-Joseph 65, 207-228.
20. Rojek, C. (2006). Leisure, culture and civilization. In: Rojek, C., Shaw, S.M., Veal, A.J. (eds) A Handbook of Leisure Studies. Palgrave Macmillan, London.
21. Sakaeva, L.R., Sabirova, D.R. ve Kuznetsova, E.V. (2018). Culture and civilization: functional and methodological aspects. Revista Publicando, 16 (1), 435-442.
22. Shaw, C.G. (1931). Trends of civilization and culture. American Book.
23. Shuntaro, I. (1998). "What Is Civilization? —A New Approach," Comparative Civilizations Review, 38(38), 5-13.
24. Tosun, E. (2019). Türk sosyolojisinin ziya gökalp’i: fikirleri üzerine bir değerlendirme. Sosyolojide Araştırma ve Uygulamalar, 1(1), 11-14.
25. Turhan, M. (1987). Kültür değişmeleri: sosyal psikoloji bakımından bir tetkik. İstanbul: Bayrak Yayımcılık.
26. Tylor, E. B. (1871). Primitive Culture: esearches into the Development of Mythology, Philosophy, Religion, Language, Art, and Custom, London, Murray. 211, 212.
27. Toynbee, A. J. (1974). A study of history. Oxford University Press.
28. Williams, R. (1983). Keywords: A vocabulary of culture and society (Rev. ed.). Fontana Press.
29. Williams, M. (2015). Culture, civilization, and theories, disponível em https://soka.repo.nii.ac.jp/?action=repository_action_common_download&item_id=37397&it em_no=1&attribute_id=15&file_no=1. Acesso em 10 de junho de 2020.