Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura’nın Türkçülük Düşüncesinde Siyasal ve Kültürel Dinamikler

Abstract

Bu araştırmada, Ziya Gökalp ile Yusuf Akçura’nın Türkçülük düşüncesine ilişkin görüşleri karşılaştırmalı bir çerçevede incelenmiştir. Türk milliyetçiliğinin, Osmanlı Devleti’nin son döneminde yaşanan siyasal, toplumsal ve kültürel çözülme sürecinde ortaya çıkan önemli bir düşünce hareketi olduğu kabul edilmiş ve bu düşüncenin modern Türk kimliğinin oluşumuna sağladığı katkılar değerlendirilmiştir. Çalışmada nitel araştırma yöntemi benimsenmiş ve karşılaştırmalı tarihsel analiz tekniğinden yararlanılmıştır. Bu kapsamda her iki düşünürün millet, millî kimlik, kültür, devlet, dil, din, modernleşme ve Turancılık kavramlarına ilişkin yaklaşımları incelenmiştir. Ayrıca, düşünürlerin fikir dünyalarının şekillenmesinde etkili olan tarihsel olaylar, siyasal gelişmeler ve dönemin toplumsal koşulları da değerlendirilmiştir. Araştırma sonucunda, Ziya Gökalp’in Türk milliyetçiliğini sosyolojik ve kültürel bir temelde ele aldığı ve millet kavramını ortak kültür, dil, ahlâk ile toplumsal değerler çerçevesinde tanımladığı sonucuna ulaşılmıştır. Gökalp’in düşüncesinde Türkçülük, yalnızca siyasal bir ideoloji değil, aynı zamanda toplumsal dayanışmayı güçlendiren kültürel bir bütünleşme projesi olarak değerlendirilmiştir. Yusuf Akçura’nın ise Türkçülüğü daha çok siyasal ve stratejik boyutlarıyla ele aldığı görülmüştür. Özellikle Osmanlıcılık, İslâmcılık ve Türkçülük akımlarına ilişkin karşılaştırmalı değerlendirmeleri, Türk milliyetçiliğinin siyasal yönünün güçlenmesinde etkili olmuştur. Akçura’nın Türk kimliği temelinde siyasal birlik oluşturma düşüncesine ağırlık verdiği ve Türk dünyası fikrinin gelişiminde önemli rol oynadığı görülmüştür. Çalışmada ayrıca iki düşünürün dil politikaları, dinin toplum içerisindeki yeri, modernleşme anlayışı ve Turancılık konularında benzerlikler taşıdığı ancak yöntem ve yaklaşım bakımından farklılaştıkları sonucuna ulaşılmıştır. Elde edilen bulgular doğrultusunda her iki düşünürün de modern Türk milliyetçiliğinin teorik altyapısının oluşumunda ve Türkiye Cumhuriyeti’nin düşünsel temellerinin şekillenmesinde belirleyici bir rol oynadığı tespit edilmiştir. Araştırma, Ziya Gökalp ile Yusuf Akçura’nın Türkçülük anlayışlarını temel kavramlar ekseninde karşılaştırmalı olarak değerlendirmesi bakımından Türk düşünce tarihi literatürüne katkı sağlayacak bulgular ortaya koymuştur.

Keywords

• Türkçülük
• Türk milliyetçiliği
• Ziya Gökalp
• Yusuf Akçura
• millî kimlik
• siyasal düşünce

Supporting Institution

Bu araştırma herhangi bir kurum, kuruluş veya fon sağlayıcı tarafından desteklenmemiştir.

Project Number

Bu çalışma herhangi bir proje kapsamında yürütülmemiştir.

Ethical Statement

Bu çalışma, insan veya hayvan denekler üzerinde gerçekleştirilen herhangi bir araştırma içermediğinden etik kurul izni gerektirmemektedir. Araştırmada bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uyulmuştur.

Thanks

Teşekkür beyanı bulunmamaktadır.

Political and Cultural Dynamics in Ziya Gökalp and Yusuf Akçura’s Thought on Turkish Nationalism

Abstract

This research examines the views of Ziya Gökalp and Yusuf Akçura on Turkish nationalism within a comparative framework. Turkish nationalism has been recognized as a significant intellectual movement that emerged during the political, social, and cultural disintegration of the late Ottoman Empire, and its contributions to the formation of modern Turkish identity have been evaluated. This study adopted a qualitative research method and utilized comparative historical analysis techniques. In this context, the approaches of both thinkers regarding the concepts of nation, national identity, culture, state, language, religion, modernization and Turanism were examined. In addition, historical events, political developments, and social conditions of the period that influenced the shaping of the thinkers’ intellectual world have also been evaluated. The research concludes that Ziya Gökalp approached Turkish nationalism on a sociological and cultural basis, defining the concept of nation within the framework of shared culture, language, morality, and social values. In Gökalp’s thought, Turkism was considered not only a political ideology but also a cultural integration project that strengthened social solidarity. Yusuf Akçura, on the other hand, seems to have approached Turkish nationalism more from its political and strategic dimensions. His comparative analyses, particularly regarding Ottomanism, Islamism, and Turkism, were influential in strengthening the political aspect of Turkish nationalism. Akçura is seen to have emphasized the idea of creating political unity based on Turkish identity and to have played an important role in the development of the idea of the Turkic world. The study also concluded that the two thinkers shared similarities in their views on language policies, the place of religion in society, their understanding of modernization, and Pan-Turkism, but differed in their methods and approaches. Based on the findings, it has been determined that both thinkers played a decisive role in the formation of the theoretical framework of modern Turkish nationalism and in shaping the intellectual foundations of the Republic of Turkey. The research has revealed findings that will contribute to the literature on the history of Turkish thought in terms of comparatively evaluating the understanding of Turkism of Ziya Gökalp and Yusuf Akçura on the basis of basic concepts.

Keywords

• Turkism
• Turkish nationalism
• Ziya Gökalp
• Yusuf Akçura
• national identity
• political thought

Supporting Institution

This research was not supported by any institution, organization, or funder.

Project Number

Bu çalışma herhangi bir proje kapsamında yürütülmemiştir.

Ethical Statement

This study does not require ethics committee approval as it does not involve any research conducted on human or animal subjects. The research adhered to the rules of scientific research and publication ethics.

Thanks

No thank you message was included.

References

1. Akçura, Y, (1976). Üç tarz-ı siyaset. Enver Ziya Karal (Haz.). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
2. Akçura, Y, (1978). Türkçülük. İstanbul: Türk Kültür Yayını.
3. Akder, N. (1941). Ziya Gökalp günü münasebetiyle. Ulus, 28.10.1941.
4. Aksüt, A. K. (1944). Profesör Mehmed Ali Ayni hayatı ve eserleri. İstanbul: Ahmet Sait Matbaası.
5. Aktuğ, O. R. (1942). Hece-aruz davası. Son Telgraf, 26.09.1942.
6. Alpiskender, F. (1940). Ziya Gökalp. Vatan, 27.10.1940.
7. Anadolu, 17.02.1937.
8. Atasoy, F. (2011). Türk yurdu yazarlarının milliyetçiliğe bakışına bir örnek: Ziya Gökalp. Türk Yurdu, 282(31), 1-10.

9. Atay, F. R. (1941). Ziya Gökalp ve Türkçe. Ulus, 18.10.1941.
10. Aydın, M. H. (2017). Türk milliyetçiliğinin kökenleri/Yusuf Akçura (1876-1935). Tarih Kritik Dergisi, 3(3), 54-56.
11. Baytal, Y. (2024). Yusuf Akçura ve tarihçiliği üzerine bir değerlendirme. Genel Türk Tarihi Araştırmaları Dergisi, 6(11), 207-220.
12. Berk, E. (2017). Yusuf Akçura ve fikirleri. Turcology Research, (59), 479-509.
13. Betin, S. Ö. (1923). Ziya Gökalp ve mefküre arasındaki münasebet vesilesiyle bir tedkik tecrübesi. İstanbul: Tanin Matbaası.
14. Binark, N., Arslanberk, S. (1971). Tanzimattan bugüne Türk yazı hayatında takma adlar indeksi. Ankara: Türk Kütüphaneciler Derneği Yayınları.
15. Birgen, M. (1937). İttihat ve terakki devrinde fikir hareketleri. Son Posta, 28.01.1937.
16. Çalen, M. K. (2019). Yusuf Akçura ve Ziya Gökalp’e göre Türk milliyetçiliğinin doğuşu ve Türk milliyetçiliğinin doğuş dönemi için bir dönemleştirme teklifi. Milliyetçilik Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-16.
17. Dağlıoğlu, H. T. (1934). Şemsettin Sami hayatı ve eserleri. İstanbul: Resimli Ay Matbaası.
18. Doğanoğlu, M. (2016). Türkleşmek İslamlaşmak Muasırlaşmak’tan Türkçülüğün Esaslarına Ziya Gökalp ve ulus tasavvuru. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 71(4), 1195-1210.
19. Duru, K. N. (1957). İttihat ve Terakki hatıralarım. İstanbul: Sucuoğlu Matbaası.
20. Ergun, S. N. (1937). Ali Canib hayatı ve eserleri. İstanbul: Ülkü Basımevi.
21. Ertem, S. (1938). Türk nasyonalizmi niçin romantik değildir?. Kurun, 30.11.1938.
22. Georgeon, F. (1996), Türk milliyetçiliğinin kökenleri-Yusuf Akçura (1876-1935). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yayınları.
23. Gökalp, Z, (1982), Makaleler 7, Abdülhaluk Çay (Haz.), Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları.
24. Gökalp, Z. (2018). Türkçülüğün esasları. Ankara: Tutku Yayınevi.
25. Gürsoy, Ş. ve Çapcıoğlu, İ. (2006). Bir Türk düşünürü olarak ziya Gökalp: hayatı, kişiliği ve düşünce yapısı üzerine bir inceleme. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 47(2), 89-98.
26. Heyd, U. (2023). Türk milliyetçiliğinin temelleri, Ziya Gökalp’in hayatı ve eserleri. Cemil Meriç, (Çev.), İstanbul: İletişim Yayınları.
27. Karaca, S. O. (2024). Türk milliyetçiliğinin iki farklı yüzü: Ziya Gökalp ve Yusuf Akçura. Social Sciences Studies Journal (SSSJournal), 7(86), 3588-3601.
28. Kızak, E. B. (2018), Yusuf Akçura’nın milliyetçilik anlayışında demokrasinin konumu. Sosyal Bilimler Çalışmalar Dergisi, 4(17), 1472-1477.
29. Koşay, H. Z. (1977), Yusuf Akçura. Belleten, 41(162), Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi.
30. Metin, O. (2024). Ziya Gökalp ve Türk milliyetçiliğinin oluşumu: ideoloji, kimlik ve kültürün kesişim noktaları. Afyon Kocatepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi (Ölümünün 100. Yılında Ziya Gökalp ve Sosyoloji Sempozyumu Özel Sayısı), 26, 245-259.
31. Nadi, N. (1942). Ziya Gökalp. Cumhuriyet, 24.10.1942.
32. Namlı Altıntaş, İ. ve Gölen, Z. (2020). Ziya Gökalp’in Türkçülük düşüncesinin milli tarih ders kitaplarına yansıması. Turkish History Education Journal. 9(2), 425-443.
33. Nesimi, A. (1940). Türkiye’nin tekamül hamlesinde Ziya Gökalp. İstanbul: Sebat Basımevi.
34. Orhon, O. S. (1937). Ziya Gökalp hayatı ve eserleri. İstanbul: Cumhuriyet Kitaphanesi.
35. Ozansoy, H. F. (1939). Ziya Gökalp. Son Posta, 27.10.1939.
36. Özçelik, M. H. (2015). Yusuf Akçura’nın üç tarz-ı siyaseti makalesi üzerine düşünceler. Anadolu Bil Meslek Yüksekokulu Dergisi, (37), 155-168.
37. Özkaya, Y. (2007). Rusya Müslümanlarının Türkiye’de Tanıtılmasında Yusuf Akçura’nın Rolü. Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi, (23), 95-104.
38. Parla, T. (2020). Ziya Gökalp, Kemalizm ve Türkiye’de korporatizm. İstanbul: Metis Yayıncılık.
39. Ragıp, K. M. (1929). Şarkî Anadolu türküleri ve oyunları. İstanbul: Evkaf Matbaası.
40. Sancaktar, F. M. (2005). Yusuf Akçura ve din. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 21(61), 385-398.
41. Tan, 25.10.1941.
42. Temir, A, (1987), Yusuf Akçura, Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
43. Togay, M. F. (1944). Yusuf Akçura hayatı ve eserleri. İstanbul: Hüsnütabiat Basımevi.
44. Tuğrul, M. (1934). Onuncu yildönümü münasebetile: Ziya Gökalp bir idealistti. Türk Dili, 25.10.1934.
45. Tuncay, H. (1978), Ziya Gökalp, İstanbul: Toker Yayınları.
46. Türkman, S. (2010). Yusuf Akçura ve ziya Gökalp. Atatürk Dergisi, 3(4), 135-161.
47. Tütengil, C. O. (1956). Ziya Gökalp üzerine notlar. Sosyoloji Dergisi, (19), İstanbul: Fakülte Matbaası.
48. Uçar, R. ve Akkuş, H. İ. (Temmuz 2018). Yusuf Akçura’nın gözünden Türk milleti ve İslam ümmetinin sorunları ve çözüm önerileri. Toplum Bilimleri Dergisi, 12(24), 7-23.
49. Ulus, 18.10.1941.
50. Vakit, 07.11.1942.
51. Vakit, 29.10.1932.
52. Vatan, 25.10.1942
53. Yalman, A. E. (1941). Din bahsinde vardığımız neticeler. Vatan, 04.12.1941.
54. Yalman, A. E. (1970). Yakın tarihte gördüklerim ve geçirdiklerim (1888-1918). C. 1, İstanbul: Yenilik Basımevi.