Kamāleddīn Ibn al-Humām's Concept of Ma῾ād: An Eschatological Analysis in the Context of the Resurrection

Abstract

Kamāl al-Dīn Ibn al-Humām (d. 861/1457) does not rely solely on scriptural evidence when explaining the necessity of the afterlife; he also believes that these scriptural sources provide a basis for rational argumentation. In his view, understanding resurrection only as a spiritual event narrows the scope of the issue and leads to the neglect of bodily resurrection. Eventually, this results in a position that is almost equal to denying resurrection altogether. The reasoning behind his argument is that bodily resurrection is supported not only by reason but also by religious texts. In this context, Ibn al-Humām suggests that the same God who created life in the beginning also has the power to create it again. He builds a concept of resurrection based on God’s ontological ability. Additionally, he refers to the ontological principle that whatever has existed once can exist again. Theologians who support bodily resurrection have divided the human body into two main parts: essential and additional components. According to this classification, the essential components that determine the identity and physical existence of the individual are necessary for the continuity of his existence and represent fixed structures that do not change over time. In contrast, additional parts can change during life and do not directly affect the ontological essence of the individual. Based on current biological data, brain and nerve cells—which are known not to regenerate during a person’s life—can be considered among the essential elements that define the physical essence of the individual. In this conceptual framework, preserving a person’s physical identity depends on reactivating these core elements. On the other hand, there are striking similarities between the metaphysical conceptions of the soul and the afterlife in classical Islamic thought and contemporary experimental mind research. The views of Islamic philosophers on the soul and resurrection show meaningful parallels with ideas from contemporary metaphysical and psychic studies. In both perspectives, there is a clear common belief that the soul or mind is an entity that is not limited to the brain but transcends it. In the context of resurrection, Ibn al-Humām sees both the re-creation of what has completely disappeared and the reassembling of scattered parts as rationally possible. This idea is based on the belief that anything that has existed once can exist again, even after disappearing. The concept of resurrection is further supported by the belief that God, who knows all things, also fully knows the human body and has the power to recreate it as it was originally. However, Ibn al-Humām avoids making a final judgment about the exact nature of bodily resurrection. In his opinion, the most reliable and final source of knowledge about the afterlife is divine revelation. Since there is no absolute certainty in this matter through reason alone, it is not possible to reach a final conclusion based only on rational arguments. While Ibn al-Humam accepts that both views of bodily resurrection are plausible, he expresses a preference for the concept of the re-creation of man after his physical existence has been destroyed. He also refers to the idea found in authentic hadiths that the ‘ajb al-dhanab’ (coccyx bone) will not be destroyed and will survive.

Keywords

• Kalām
• Ma῾ād
• Spirit
• Death
• Ibn al-Humām

Kemâleddîn İbnü’l-Hümâm’ın Meâd Tasavvuru: Yeniden Diriliş Bağlamında Bir Eskatolojik Analiz

Abstract

Kemâleddîn İbnü’l-Hümâm (ö. 861/1457), âhiretin zorunluluğunu temellendirirken yalnızca naklî delillere dayanmaz, aynı zamanda bu delillerin aklî çıkarımlar açısından da bir istidlal kaynağı teşkil ettiğini de düşünür. Onun bakışına göre, yeniden dirilişi salt ruhanî bir olgu olarak değerlendirmek, meselenin sınırlarını daraltmakta ve bedensel dirilişin ihmal edilmesine yol açmaktadır. Bu durum ise nihayetinde yeniden diriliş inancının inkârıyla eşdeğer bir durumu beraberinde getirmektedir. Bu iddianın ardında yatan mantık, bedensel dirilişin teorik özü itibariyle yalnızca aklî değil, aynı zamanda naklî delillerle desteklenmiş olmasıdır. Bu bağlamda İbnü’l-Hümâm, ilk yaratma eyleminin yaratıcısı olan Allah’ın ikinci kez yaratma kapasitesine de sahip olduğunu vurgulayarak, ontolojik kapasiteye dayalı bir yeniden diriliş imkânı tasarlar. Dahası, bir kez var olabilen her şeyin yeniden var olabileceği ontolojik ilkesi de bu düşünceyi desteklemek için ileri sürülür. Bedensel dirilişi savunan teologlar, insan bedenini iki temel kategoriye ayırmışlardır: aslî ve zâid unsurlar. Bu sınıflandırmaya göre, bireyin kimliğini ve fiziksel varlığını belirleyen aslî unsurlar, varlığının devamlılığı için gereklidir ve zaman içinde değişmeyen sabit yapıları ifade eder. Buna karşılık, zâid unsurlar; yaşamsal süreç boyunca değişime açık olan ve bireyin ontolojik özünü doğrudan etkilemeyen yapılardır. Çağdaş biyolojik veriler ışığında, şu anki bilgilerimiz doğrultusunda yaşam boyunca yenilenmediği kabul edilen beyin ve sinir hücreleri, bireyin fiziksel varlığını belirleyen temel unsurlar arasında değerlendirilebilir. Bu kavramsal çerçevede, insanın fiziksel kimliğinin korunması, bu statik unsurların yeniden canlandırılmasıyla sağlanabilir. Öte yandan, klasik İslam düşüncesindeki metafizik ruh ve ahiret tasavvurları ile çağdaş deneysel zihin araştırmaları arasında dikkat çekici benzerlikler göze çarpmaktadır. İslam filozoflarının ruh ve yeniden diriliş anlayışları, modern metapsişik çalışmaların ortaya koyduğu bazı yaklaşımlarla anlamlı bir uyum içindedir. Her iki bakış açısında da ruhun ya da zihnin beyinle sınırlı olmayan, onu aşan bir varlık olduğu yönünde belirgin bir ortak kanaat oluşmaktadır. Yeniden diriliş bağlamında İbnü’l-Hümâm, hem yok olmuş varlıkların yeniden yaratılmasını hem de dağılmış unsurların tekrar bir araya getirilmesini aklen mümkün görür. Bu, bir kez varlığa gelebilen bir varlığın, yok olduktan sonra tekrar var olma potansiyeline sahip olduğu önermesine dayanır. Yeniden diriliş kavramı, Allah’ın her şeyi kuşatan ilmi sayesinde varlıkların anatomik yapısını bütünüyle bildiği ve onları aslına uygun biçimde yeniden yaratma kudretine sahip olduğu inancıyla daha da temellendirilir. Bununla birlikte, bedensel dirilişin doğası hakkında kesin bir hüküm vermekten kaçınır. Onun bakış açısına göre, ahiret hakkında en güvenilir ve nihai bilgi kaynağı vahiydir. Bu konuda epistemik kesinlik bulunmadığından, yalnızca rasyonel argümantasyon yoluyla kesin bir yargıya varma olasılığı ortadan kalkar. İbnü’l-Hümâm, bedensel dirilişle ilgili her iki görüşün de makul olduğunu kabul etmekle birlikte, insanın fiziksel varlığının tamamen yok olmasından sonra yeniden yaratılması kavramına yönelik bir tercihini ifade eder. Bununla beraber, sahih hadislerde atıfta bulunulan “acbü’z-zeneb”in (kuyruk sokumu kemiği) yok edilmeyeceğini, varlığını sürdüreceğini ileri sürer. Modern fizik alanı, insan bedeninin mutlak yok oluşu veya biçimsel dönüşüm yoluyla varlığının devamı sorusunu aydınlatma potansiyeline sahiptir. Enerjinin korunumu ilkesi olarak da bilinen termodinamiğin birinci yasası, insan bedeninin yok olmayacağını; bunun yerine farklı bir forma dönüşeceğini varsayar. Bu teorik çerçeve, insan bedeninin ölümden sonra mutlak yok oluşa uğramaktansa, biçimsel bir dönüşümle varlığını sürdürebileceği fikrine kapı aralar.

Keywords

• Kelâm
• Meâd
• Ruh
• Ölüm
• İbnü’l-Hümâm.

References

1. Abdullatîf el-Harpûtî. Tenkîhu’l-kelâm fî akāidi Ehli’l-İslâm. haz. Fikret Karaman. İstanbul: Çelik Yayınevi, 2016.
2. Aktürk, Eyüp. Eskatolojik Açıdan Kişisel Özdeşlik Sorunu. Ankara: Araştırma Yayınları, 2014.
3. Akşit, Hasan – Bildik, Ayşegül. “Apoptozis”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi Veteriner Fakültesi Dergisi 19/1 (2008), 55-63.
4. Akyol, Aygün. “Fârâbî ve İbn Sînâ’ya Göre Meâd Meselesi”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 9/18 (Aralık 2010), 125-141.
5. Atılgan, Yusuf Kenan. Kelam’ın Terimleştirdiği Kur’an Kavramları - Nübüvvet Bağlamında -, ed. Adem Lök. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2024.
6. Aydın, Mehmet. İslâm Felsefesi Yazıları. İstanbul: Ufuk Kitapları, 2000.
7. Beyzâvî. Tavâli῾u’l-envâr min metâli῾i’l-enzâr. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
8. Britannica, Encyclopedia Britannica. “Conservation of Energy”. Erişim 31 Ocak 2025. https://www.britannica.com/science/conservation-of-energy

9. Ceylan, Ahmet. İslâm’da Ölümden Sonra Diriliş İnancı. Ankara: Kitap Neşriyat, 2007.
10. Kelly, Emily Williams vd. “Can Experiences Near Death Furnish Evidence of Life After Death”. OMEGA - The International Journal of Death and Dying 40/4 (1999–2000), 517–518. https://doi.org/10.2190/KNTM-6R07-LTVT-MC6K
11. Eş‘arî, Ebü’l-Hasen. Makālâtü’l-İslâmiyyîn. çev. Ömer Aydın ve Mehmet Dalkılıç. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019.
12. Fahreddîn er-Râzî. el-Metâlibü’l-῾âliye mine’l-῾ilmi’l-ilâhî. thk. Ahmed Hicâzî. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-῾Arabî, 1987.
13. Fahreddîn er-Râzî. el-Muhassal. nşr. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
14. Fahreddîn er-Râzî. Nihâyetü’l-ukūl fî dirâyeti’l-usûl. thk. Saîd Abdüllatîf Fûde. Beyrut: Dâru’z-Zahâir, 2015.
15. Fârâbî, Ebû Nasr. Kitâbu’l-Hurûf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
16. Fârâbî, Ebû Nasr. Kitâbü Ehli’l-medîneti’l-fâdıla. Beyrut: Dâru’l-Meşrık, 1986.
17. Fârâbî, Ebû Nasr. Uyûnü’l-mesâil (es-Semeratü’l-mardiyye fî ba’zi’r-risâlât el-Fârâbiyye içinde). thk. ῾İmâd Nebîl Beyrut: Dâru’l-Fârâbî, 2012.
18. Flannelly, Kevin J. vd. “Belief in Life After Death and Mental Health: Findings from a National Survey”. The Journal of Nervous and Mental Disease 194/7 (Haziran 2006). https://doi.org/10.1097/01.nmd.0000224876.63035.23
19. Gazzâlî, Ebû Hâmid. el-İktisâd fî’l-i῾tikād. nşr. ve çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
20. Gazzâlî, Ebû Hâmid. Tehâfütü’l-felâsife. thk. Süleyman Dünya. Mısır: Dâru’l-Ma῾ârif, 1119.
21. Günaltay, M. Şemseddin. Felsefe-i Ûlâ İsbat-ı Vacip ve Ruh Nazariyeleri. İstanbul: İnsan Yayınları, 1994.
22. İbn Ebî Şerîf, Burhâneddîn. el-Müsâmere bi-şerhi’l Müsâyere fî’l-akāidi’l-münciye fî’l-Âhire. thk. Salâhaddîn el-Hımsî. Beyrut: Dâru’l-Beyrûtî, 2009.
23. İbn Kayyim el-Cevziyye. Kitâbü’r-Rûh. thk. Muhammed Ecmel Eyyûb el-Islâhî. Cidde: Dâru ῾Âlemi’l-Fevâid, ts.
24. İbn Rüşd. el-Keşf an menâhici’l-edille fî akāidi’l-mille. Beyrut: Merkezü Dirâsâti’l-Vahdeti’l-῾Arabiyye, 1998.
25. İbn Rüşd. Tehâfütü’t-Tehâfüt. nşr. Muhammed ῾Âbid el-Câbirî. Beyrut: Merkezü Dirâsâti’l-Vahdeti’l-Arabiyye, 2001.
26. İbn Sînâ. el-Adhaviyye fî’l-meʿâd. thk. Hasan ῾Âsi. Tahran: Merkez-i Tahkîkât-ı Ulûm-ı İslâmî, 1382), 143-144.
27. İbn Sînâ. el-Kasîdetü’l-ayniyye er-rûhiyye fî’n-nefs. haz. Mahmut Kaya. İstanbul: Klasik yayınları, 2011.
28. İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ el-İlahiyyât (Metafizik). çev. Ekrem Demirli - Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
29. Kādî Abdülcebbâr. el-Muğnî fi ebvâbi’t-tevhîd ve’l-῾adl. thk. Muhammed Ali en-Neccâr - Abdülhalîm en-Neccâr. Mısır: Türâsünâ, ts.
30. Kādî Abdülcebbâr. Şerhu’l-usûli’l-hamse. çev. İlyas Çelebi. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
31. Kemâleddîn İbnü’l-Hümâm es-Sivâsî. el-Müsâyere fî’l-akāidi’l-münciye fî’l-Âhire. thk. Salâhaddîn el-Hımsî. Beyrut: Dâru’l-Beyrûtî, 2009.
32. Kırgız, Pınar. “Rejeneratif Tıbbın Kısa Tanımı, Kapsamı ve Nöroşirürjikal Bakış Açısı”. Türk Nöroşirürji Dergisi 32(2) (2022), 115-121.
33. Koca, Ferhat. “İbnü’l-Hümâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 21/87-90. İstanbul: TDV Yayınları, 2000.
34. Koç, Turan. Ölümsüzlük Düşüncesi. İstanbul: İz Yayıncılık, 2021.
35. Lekânî, İbrâhim b. İbrâhim. Şerhu Cevhereti't-tevhîd. Kahire: Dâru’t-Talâi῾, 2013.
36. Müslim b. el-Haccâc. el-Câmi῾u’s-sahîh. nşr. Muhammed Züheyr b. Nâsır en-Nâsır. Medine: Dâru Tavki’n-Necât, ts.
37. Necrânî, Hasan b. Metteveyh. et-Tezkira fî ahkâmi’l-cevâhiri ve’l-a῾râz. Kahire: Daru’s-Sekāfeh li’t-Tıbâ῾ati ve’n-Neşr, 1975.
38. New World Encyclopedia. “Conservation of Energy”. (Erişim 31 Ocak 2025). https://www.newworldencyclopedia.org/entry/Conservation_of_energy
39. Ruhselman, Bedri. İlâhî Nizam ve Kâinat. İstanbul: Boraks Matbaacılık ve Ambalaj Sanayi, 2013.
40. Seyyid Şerîf Cürcânî. Şerhu’l-Mevâkıf. çev. Ömer Türker. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2015.
41. Stern, Ricki. Surviving Death [Ölümden Sonra Yaşam Var mı?] (Belgesel, 2021), chapter one: "Near-Death Experiences". https://www.imdb.com/title/tt13656594/
42. Suyûtî, Celâleddîn Abdurrahmân. Hüsnü’l-muhâdara fî târîhi Mısr ve’l-Kâhire. yy: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, 1967.
43. Şemseddîn es-Semerkandî. el-Ma῾ârif f şerhi’s-Sahâif. thk. Nazîr Muhammed Nazîr İyâd - Abdullah Muhammed Abdullah İsmail. Kahire: el-Mektebetü’l-Ezheriyye li’t-Türâs, 2017-2018.
44. Şemseddîn es-Semerkandî. es-Sahâifü’l-İlâhiyye. thk. Ahmed Abdurrahman eş-Şerif. Riyad: y.y. 1990.
45. Şevkānî, Ebû Abdillah Muhammed b. Ali. el-Bedrü’t-tâliʻ bi-mehâsini men baʻde’l-karni’s-sâbiʻ. Kahire: Dâru’l-Kitâbi’l-İslâmî, 1348.
46. Tanrıbilir, Tarık. Şemsüddin es-Semerkandî’de Varlık ve Bilgi. Ankara: Kitabe Yayınları, 2022.
47. Teftâzânî ,Sa῾deddin. Şerhu’l-Makāsıd. thk. Abdurrahman Umeyra. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1998.
48. Yar, Erkan. Ruh-Beden İlişkisi Açısından İnsanın Bütünlüğü Sorunu. Ankara: Ankara Okulu Yayınları, 2000.
49. Yıldız, Metin. “Mâtürîdî’nin Mu‘tezile Eleştirisi: Ma‘dûmun Şeyiyyeti Bağlamında Bir Değerlendirme”. Geçmişten Günümüze İmâm Mâtürîdî’nin Düşünce Dünyası. Editörler Ali Yıldız ve Musahan Mustafa Karatay. İstanbul: Kitap Dünyası, 2024.
50. Zeynüddîn Kāsım b. Kutluboğa. Hâşiye li’ş-Şeyh Zeynüddîn Kāsım el-Hanefî ῾alâ el-Müsâyere. İzmir: el-Matba῾a el-Kübrâ, 1317.
51. Ziriklî, Hayreddin b. Mahmûd. el-Aʿlâm kâmûsü terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ min’el-῾Arab ve’l-müstaʿrebîn ve’l-müsteşrikîn. Beyrut: Dâru’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.