İbn Tufeyl’in Yöntem Anlayışında Gazâlî’nin Belirleyiciliği: Hayy bin Yakzân Üzerindeki Perdeyi Aralamak

Abstract

Bu çalışmada, 12. yüzyıl Endülüs’ünün çok yönlü İslâm düşünürlerinden İbn Tufeyl’in nazar ve istidlâl ile riyâzet ve müşâhedeyi uzlaştırdığı yöntem anlayışında Gazâlî’nin belirleyici rolünün ortaya konulması amaçlanmış ve onun Hayy bin Yakzân isimli eserinin mukaddimesi merkeze alınmıştır. Öyle ki Hayy bin Yakzân’ın mukaddimesinde İbn Tufeyl, öncelikle insan aklının metafizik bilgiyi bütünüyle kavramasının ve bu kavrayışın yazıya aktarılmasının çeşitli güçlükler barındırdığını ifade etmiş, ardından Fârâbî, İbn Sînâ, İbn Bâcce ve Gazâlî’nin yöntem anlayışlarına dair değerlendirmeler yapmıştır. Anılan selefleri hakkındaki değerlendirmelerinin yanı sıra o, ilmî yetkinlikten uzak bir riyâzetin itikadî ilkelerle çatışma doğuracağına dikkat çekmiştir. Öte yandan İbn Tufeyl, Endülüs’te mantık, matematik ve nazarî yöntem esaslarında sağlanan ilerlemelere rağmen metafizikte yakîne ulaşılamadığına değinmiş elde ettiği kendi birikimini İbn Sînâ ile Gazâlî’nin eserlerini birlikte incelemesine ve görüşlerini karşılaştırmasına dayandırmıştır. Bu sürecin başında düşünce yoluyla belli bir düzeye kadar geldiğini daha sonra müşâhede kapılarının aralandığını ve nihayet manevî zevki tadarak hakikate dair söz söylemeye ehliyet bulduğunu belirten İbn Tufeyl taklitten kurtularak yakîne erişmek isteyenlere benzer bir yol izlemelerini önermiştir. Ayrıca o muhataplarının bu yolculukları sırasında karşılaşacakları çeşitli zorlukları aşmalarına yardımcı olmak amacıyla Hayy karakterinin metafizik bilgiyi elde etme aşamalarını anlattığı eserini yazmaya karar vermiş ve erken dönemden itibaren devam edegelen yöntem tartışmalarına yeni bir bakış açısıyla katkı sağlamıştır. Hayy bin Yakzân’ın mukaddimesinde işaret edilen hususlar bir arada incelendiğinde, İbn Tufeyl’in İslâm düşüncesine getirdiği yöntem odaklı yaklaşımının gelişiminde birbiriyle ilişkili bazı noktaların öne çıktığı görülmüştür. Bu bağlamda İbn Tufeyl, nazar ve istidlâl ile riyâzet ve müşâhedenin hakikate dair tatminin elde edilmesinde çeşitli sınırlılıklar barındırdığını belirtmiştir. Sûfîlerin temel inanç ilkeleriyle bağdaştırılamaz görülen bazı hatalı sözlerini ilimden uzak bir riyâzetin kabul edilemezliğine, Meşşâî filozofların ve İbn Sînâ’nın görüşlerini nazar ve istidlâlin yetersizliğine referans gösteren İbn Tufeyl, Gazâlî’nin ise ilimlerdeki yetkinliği sayesinde bu iki yolu birleştirdiğini ve en yüce mutluluğu elde ettiğini dile getirmiştir. Ancak o, bu ifadelerinin özellikle nazar ve istidlâlin metafizik bilgiye ulaştırıcılığının reddedildiği yönünde değil, insanlar arasındaki idrak ve istidat farklılıklarının sonucu olarak anlaşılması gerektiğinin altını çizmiştir. Bununla birlikte İbn Tufeyl, söz konusu sınırlılıkların nazar ve istidlâl ile riyâzet ve müşâhede esasları birlikte uygulanarak nasıl aşılabileceğini Gazâlî’nin kelamcılara, sûfîlere ve filozoflara yönelttiği eleştirilerine atıflarda bulunarak temellendirmeye çalışmıştır. Aynı zamanda bu durum İbn Tufeyl tarafından Gazâlî’nin sembolik dilinin, şüphe ile hakikat arasında kurduğu bağın, nübüvvete dönük vurgularının, sebeplilik hakkındaki görüşlerinin ve Tanrı-insan ilişkisine yaklaşımının Hayy bin Yakzân’a yöntemsel bir aşamalılık ve edebî bir üslup üzerinden aktarılmasında yansıma bulmuştur. Nitekim Hayy’ın gözlem, deney ve aklî çıkarımlarla başlayan araştırmasının vardığı ilk aşama, metafizik bir ilkenin inkâr edilemezliğidir. İkinci aşamada Hayy, kendilik bilincinin Tanrı’yı tanımasına imkân sunan bir burhân olduğunu keşfederek hakikate dair tatmine ulaşır. Nihayet bu manzara, İbn Tufely tarafından Gazâlî’nin görüşlerinin yeniden yorumlanarak sistematik ve aşamalı bir bütünlüğe kavuşturulduğu özgün bir yöntem önerisini ortaya çıkarır. Bu bağlamda çalışmada ulaşılan temel sonuç, Hayy bin Yakzân hakkında literatürde öteden beri dile getirilen insan aklının kendi kendine yeterliliğinin örtük bir anlatımla sunulduğu yönündeki philosophus autodidactus ve İbn Sînâ’nın otoritesi kullanılarak filozoflar ile sûfîler arasında Gazâlî’nin fikirlerini esas alan bir uzlaşı kurulmak istendiğine dair iddiaların geçersizliğidir. Dile getirilen bu durum, çalışmada Hayy bin Yakzân ve Gazâlî’nin eserlerinin yanı sıra ikincil literatür incelenerek temellendirilmiştir. Bu yönüyle de çalışmada elde edilen bulgular, İbn Tufeyl hakkında daha kapsamlı yeni araştırmalar yapılmasına kapı araladığı gibi İslâm düşüncesi üzerine incelemelerde Straussçu okumanın neden olabileceği bazı sakıncalara ışık tutmuştur.

Keywords

• İslâm Felsefesi
• İbn Tufeyl
• Gazâlî
• Hayy bin Yakzân
• Yöntem
• Nazar
• İstidlâl
• Riyâzet
• Müşâhede
• Perde

Ethical Statement

Çalışmanın tüm süreçlerinin araştırma ve yayın etiğine uygun olduğunu, etik kurallara ve bilimsel atıf gösterme ilkelerine uyduğumu beyan ederim.

Al-Ghazālī’s Determining Role in Ibn Ṭufayl’s Conception of Method: Piercing the Veil of Ḥayy ibn Yaqẓān

Abstract

This study aims to demonstrate the decisive role of al-Ghazālī in Ibn Ṭufayl’s methodological framework, in which discursive reasoning (naẓar and istidlāl) is brought into a structured relation with ascetic discipline (riyāḍa) and direct experiential insight (mushāhada). The analysis centers on the prologue of Ibn Ṭufayl’s Ḥayy ibn Yaqẓān. In this prologue, Ibn Ṭufayl first underscores the inherent difficulty of fully grasping metaphysical knowledge through human intellect and of adequately expressing such knowledge in writing. He then offers a critical assessment of the methodological approaches of al-Fārābī, Ibn Sīnā, Ibn Bājja, and al-Ghazālī. Alongside these evaluations, he cautions that forms of ascetic practice devoid of intellectual rigor may conflict with foundational doctrinal principles. Ibn Ṭufayl further observes that, despite the considerable advancements achieved in al-Andalus in logic, mathematics, and demonstrative reasoning, certainty (yaqīn) in metaphysical matters remained elusive. He grounds his own intellectual development in a comparative engagement with the works of Ibn Sīnā and al-Ghazālī. According to his account, he initially advanced through rational inquiry to a certain level, after which the “gates of mushāhada” were opened to him; ultimately, by tasting spiritual insight (dhawq), he attained the capacity to speak authoritatively about truth. He thus recommends a similar path to those who seek certainty beyond imitation (taqlīd). In order to assist readers in overcoming the epistemic and existential difficulties inherent in this journey, Ibn Ṭufayl composed Ḥayy ibn Yaqẓān as a narrative depiction of the stages through which the protagonist acquires metaphysical knowledge, thereby contributing a novel perspective to long-standing debates on method in Islamic thought. A close examination of the prologue reveals that Ibn Ṭufayl’s method-oriented contribution to Islamic philosophy rests on several interrelated premises. He maintains that both rational demonstration and ascetic-experiential practice, taken independently, are marked by intrinsic limitations in achieving full metaphysical satisfaction. He attributes certain problematic Sufi claims to forms of asceticism detached from knowledge, while pointing to the insufficiency of purely demonstrative reasoning in the Peripatetic tradition, including that of Ibn Sīnā. By contrast, he presents al-Ghazālī’s synthesis of kalām, philosophy, and Sufism -as reflected in the works that reached al-Andalus- as the most adequate path to ultimate felicity. Crucially, Ibn Ṭufayl does not reject rational inquiry; rather, he insists that its limitations must be understood in light of the varying intellectual capacities and dispositions among individuals. In this framework, Ibn Ṭufayl draws extensively on al-Ghazālī’s critiques of theologians, philosophers, and Sufis to articulate how the limitations of each approach may be overcome through their systematic integration. This integration is reflected in his appropriation of al-Ghazālī’s symbolic language, his epistemological linkage between doubt and truth, his emphasis on prophecy, his reflections on causality, and his conception of the relationship between God and the human being. The narrative of Ḥayy illustrates this methodological progression: beginning with empirical observation and rational inference, Ḥayy arrives at the necessary affirmation of a metaphysical principle; subsequently, he discovers that self-awareness functions as a demonstrative proof (burhān) leading to knowledge of God; and through sustained discipline, he attains existential certainty. The study concludes that Ibn Ṭufayl develops an original and systematic methodological model through a reinterpretation of al-Ghazālī’s thought. Accordingly, it challenges two prevailing assumptions in the scholarship: first, that Ḥayy ibn Yaqẓān presents, under the guise of the philosophus autodidactus, the self-sufficiency of human reason; and second, that Ibn Ṭufayl merely seeks to reconcile philosophers and Sufis by strategically invoking Ibn Sīnā’s authority. By situating Ibn Ṭufayl’s project within a Ghazālian epistemological horizon, the study not only offers a revised understanding of his method but also highlights the limitations of certain Straussian readings of Islamic philosophy.

Keywords

• Islamic Philosophy
• Ibn Ṭufayl
• al-Ghazālī
• Ḥayy ibn Yaqẓān
• Methodology
• Naẓar
• Istidlāl
• Riyāḍa
• Mushāhada
• Veil

Ethical Statement

I declare that the entire scope of this work complies with research and publication ethics, and that I have adhered to ethical guidelines and principles of scientific citation.

References

1. Afîfî, Ebû’l-Alâ. Tasavvuf: İslâm’da Manevi Hayat. çev. Ekrem Demirli - Abdullah Kartal. İstanbul: İz Yayıncılık, 2018.
2. Akkanat, Hasan. “Gazâlîci Sebepliliğin Metodik Çerçevesi”. Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/1 (2015), 23-56.
3. Alper, Ömer Mahir. İbn Tufeyl’in Hayatı ve Felsefesi. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1993.
4. Alper, Ömer Mahir. İslâm Felsefesinde Akıl-Vahiy Felsefe-Din İlişkisi. İstanbul: Kitabevi Yayınları, 2008.
5. Attar, Samar. The Vital Roots of European Enlightenment: Ibn Tufayl’s Influence on Modern Western Thought. Lanham: Lexington Books, 2007.
6. Başer, Hacı Bayram. “Riyâzet Teorisi”. İslâm Düşüncesinde Teoriler 1: Metafizik-Ekoller, Yöntemler ve Büyük Anlatılar. haz. Ömer Türker vd. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
7. Beşer, Ali Sertan. Leo Strauss’un İslâm Felsefesi Yorumu ve Etkileri. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
8. Campanini, Massimo. “Alfarabi and the Foundation of Political Theology in Islam”. Islam, the State, and Political Authority. ed. Asma Afsaruddin. 35-52. New York: Palgrave Macmillan, 2011.

9. Conrad, Lawrence I. “Introduction: The World of Ibn Ṭufayl”. The World of Ibn Ṭufayl: Interdisciplinary Perspectives on Ḥayy Ibn Yaqẓān. ed. Lawrence I. Conrad. Leiden - New York - Köln: E. J. Brill, 1996.
10. Deniz, Gürbüz. “Hayy b. Yakzan ve Kur’ânî Temelleri”. İslâm Felsefesinin Özgünlüğü. ed. Mehmet Vural vd. Ankara: Elis Yayınları, 2009.
11. Edemen, Mustafa. Gazzâlî’nin İbn Tufeyl Üzerindeki Etkileri. Çanakkale: Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2024.
12. Edemen, Mustafa - Akti, Selahattin. “Gazzâlî ve İbn Tufeyl Ekseninde Âlemin Ezeliliği Meselesine Dair Bir İnceleme”. Kilitbahir 25 (Eylül 2024), 73-87.
13. Fahreddin Râzî. el-İşâre fî usûli’l-kelâm: Felsefî Kelâmın Temel Meseleleri. çev. Ulvi Murat Kılavuz - Serkan Çetin. İstanbul: Litera Yayınları, 2018.
14. Fahreddin Râzî. el-Muhassal: Ana Meseleleriyle Kelam ve Felsefe. nşr. çev. Eşref Altaş. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
15. Gauthier, Léon. Ibn Thofail: sa vie, ses œuvres. Paris: Ernest Leroux, 1909.
16. Gazâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Cevâhirü’l-Kurʾân. thk. Muhammed Ramazan el-Kabbânî. Beyrut: Dâru İhyâi’l-ulûm, 1986.
17. Gazâlî. el-İktisâd fi’l-iʿtikâd: İtikadda Orta Yol. nşr. çev. Osman Demir. İstanbul: Klasik Yayınları, 2012.
18. Gazâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. el-Maksadü’l-esnâ fî şerhi meʿânî esmâʾillâhi’l-hüsnâ. nşr. Bessâm Abdülvehhâb el-Câbî. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1987.
19. Gazâlî. el-Munkız mine’d-dalâl ve’l-mufsıh bi’l-ahvâl: Dalâletten Kurtuluş. nşr. çev. Mahmut Kaya - M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2022.
20. Gazâlî, Hüccetü’l-İslâm Ebû Hâmid Muhammed b. Muhammed. Mîzânü’l-ʿamel. thk. Süleyman Dünya. Kahire: Dâru’l-maʿârif, 1964.
21. Gazâlî. Mişkâtü’l-envâr: Varlık, Bilgi, Hakikat. nşr. çev. Mahmut Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2018.
22. Gazâlî. Miʿyâru’l-ilm: İlmin Ölçütü. çev. Ali Durusoy - Hasan Hacak. İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013.
23. Gazâlî. Tehâfütü’l-felâsife: Filozofların Tutarsızlığı. çev. Mahmut Kaya - Hüseyin Sarıoğlu. İstanbul: Klasik Yayınları, 2019.
24. Germann, Nadja. “Philosophizing without Philosophy? On the Concept of Philosophy in Ibn Ṭufayl’s Ḥayy Ibn Yaqẓān”. Recherches de théologie et philosophie médiévales 75/2 (2008), 271-301.
25. Goodman, Lenn E. “İbn Tufeyl”. çev. Şamil Öçal - Hasan Tuncay Başoğlu. İslâm Felsefesi Tarihi. ed. Seyyid Hüseyin Nasr - Oliver Leaman. 1/369-370. İstanbul: Açılım Kitap Yayınları, 2007.
26. Griffel, Frank. Al-Ghazâlî’s Philosophical Theology. New York: Oxford University Press, 2009.
27. Gutas, Dimitri. “Avicenna’s Eastern (‘Oriental’) Philosophy: Nature, Contents, Transmission”. Arabic Sciences and Philosophy 10/2 (2000), 159-180.
28. Gutas, Dimitri. “Ibn Ṭufayl on Ibn Sînâ’s Eastern Philosophy”. Oriens 34 (1994), 222-241.
29. Gutas, Dimitri. “The Meaning of madani in al-Fârâbî’s ‘Political’ Philosophy”. Mélanges de l’Université Saint-Joseph 57 (2004), 259-282.
30. Gutas, Dimitri. İbn Sînâ’nın Mirası. der. çev. M. Cüneyt Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2020.
31. Güdekli, Hayrettin Nebi. “Kelâmî Yöntem Teorisi: Gaibin Şahide Kıyası”. İslâm Düşüncesinde Teoriler 1: Metafizik-Ekoller, Yöntemler ve Büyük Anlatılar. haz. Ömer Türker. 1/268-289. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
32. Gülaçar, İzzet. “Gazzâlî’de Eleştirel Yöntem: el-Munkız Mine’d-dalâl Örneği”. İslâm Düşüncesinde Eleştiri Kültürü ve Tahammül Ahlakı. ed. Mahsum Aytepe. 3/505 vd. İstanbul: Ensar Yayınları, 2019.
33. Hawi, Sami S. “‘Philosophus Autodidactus’: Hellenic and Muslim Traditions”. Islamic Studies 34/4 (1995), 385-405.
34. Hawi, Sami S. “Aspects of Al-Fârâbî’s Thought in the Light of Ibn Ṭufayl’s Criticism”. Islamic Studies 34/3 (1995), 297-303.
35. Hawi, Sami S. “Ibn Tufayl’s Appraisal of His Predecessors and the Influence of These on His Thought”. Islamic Studies 13/3 (1974), 135-174.
36. Hawi, Sami S. “İbn Tufeyl’in Fârâbî’nin Bazı Görüşlerini Eleştirisi”. çev. Atilla Arkan. Sakarya Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5 (2002), 147-155.
37. Hourani, George F. “The Principal Subject of Ibn Tufayl’s Ḥayy Ibn Yaqẓān”. Journal of Near Eastern Studies 15/1 (1956), 40-46.
38. İbn Rüşd. Felsefe-Din İlişkileri: Faslu’l-Makâl/el-Keşf ʿan minhâci’l-edille. haz. Süleyman Uludağ. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2018.
39. İbn Sînâ. el-İlâhiyyât. çev. Ömer Türker - Ekrem Demirli. İstanbul: Litera Yayınları, 2017.
40. İbn Sînâ. el-İşârât ve’t-tenbîhât: İşaretler ve Tenbihler. çev. Ali Durusoy vd. İstanbul: Litera Yayınları, 2005.
41. İbn Sînâ. Kitâbu’ş-Şifâ: Mantığa Giriş. çev. Ömer Türker. İstanbul: Litera Yayınları, 2006.
42. İbn Tufeyl, Ebû Bekr Muhammed b. Abdülmelik. Hay bin Yakzan. çev. M. Şerafettin Yaltkaya - Babanzâde Reşid. haz. N. Ahmet Özalp. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları, 2018.
43. İbn Tufeyl, Ebû Bekr Muhammed b. Abdülmelik. Hayy bin Yakzân. nşr. Kâmil Ayyâd - Cemîl Salîbâ. Dımeşk, 1939.
44. Konevî, Sadreddîn. Miftâhü’l-gayb: Tasavvuf Metafiziği. çev. Ekrem Demirli. İstanbul: Kapı Yayınları, 2014.
45. Köroğlu, Burhan. “İbn Bâcce ve İbn Tufeyl: Felsefe Endülüs’te”. İslâm Felsefesi: Tarih ve Problemler. ed. Cüneyt Kaya. 329-359. Ankara: İSAM Yayınları, 2017.
46. Kukkonen, Taneli. “Ibn Ṭufayl and the Wisdom of the East: On Apprehending the Divine”. Late Antique Epistemology. ed. Panayiota Vassilopoulou - Stephen R. L. Clark. 88-102. Basingstoke: Palgrave Macmillan, 2009.
47. Kutluer, İlhan. “İbn Tufeyl”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/418-425. Ankara: TDV Yayınları, 1999.
48. Montada, Josep Puig. “Philosophy in Andalusia: Ibn Bajja and Ibn Tufayl”. The Cambridge Companion to Arabic Philosophy. ed. Peter Adamson - Richard C. Taylor. Cambridge: Cambridge University Press, 2005.
49. Nasr, Seyyid Hüseyin. “İbn Sînâ’nın Maşrık Felsefesi”. çev. Şamil Öçal - Hasan Tuncay Başoğlu. İslâm Felsefesi Tarihi. ed. Seyyid Hüseyin Nasr - Oliver Leaman. 1/293-297. İstanbul: Açılım Kitap Yayınları, 2007.
50. Ormsby, Eric. “The Comedy of Reason: Strategies of Humour in al-Ghazali”. Islam and Rationality: The Impact of al-Ghazali, Papers Collected on His 900th Anniversary/1. ed. Georges Tamer. 130-148. Leiden: Brill, 2015.
51. Öçal, Şamil. İslâm Düşüncesinde Hikmet, Kelam ve İrfan İlişkisi. Ankara: Fecr Yayınları, 2020.
52. Özalp, Hasan. “İşrâkî Mektebin Bir Üyesi Olarak Hayy b. Yakzan’ın Felsefî ve Doğal Dînî Tecrübe Serüveni”. Beytulhikme 6/1 (2016), 205-226.
53. Özturan, Mehmet. “Burhan Teorisi”. İslâm Düşüncesinde Teoriler 1: Metafizik-Ekoller, Yöntemler ve Büyük Anlatılar. haz. Ömer Türker. 1/314-328. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2021.
54. Strauss, Leo. “Fārābī’s Plato”. Louis Ginzberg Jubilee Volume. 357-393. New York: American Academy for Jewish Research, 1945.
55. Strauss, Leo. “What is Political Philosophy?”. The Journal of Politics 19/3 (1957), 343-368.
56. Strauss, Leo. Persecution and the Art of Writing. Chicago: University of Chicago Press, 1952.
57. Stroumsa, Sarah. “The Makeover of Ḥayy: Transformations of the Sage’s Image from Avicenna to Ibn Ṭufayl”. Oriens 49/1-2 (2021), 1-34.
58. Terkan, Fehrullah. “Gazzâlî: Hakikat Arayışı ve Tecdid Arasında Bir Hayat”. İslâm Felsefesi: Tarih ve Problemler. ed. Cüneyt Kaya. 289-293 vd. Ankara: İSAM Yayınları, 2017.
59. Terkan, Fehrullah. Çatışmanın Dinamikleri: Din ve Felsefe Uzlaşmazlığı Üzerine. Ankara: Elis Yayınları, 2007.
60. Türker, Ömer. Anlamı Tamamlamak. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2020.
61. Uludağ, Süleyman. “Müşâhede”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 32/152-153. Ankara: TDV Yayınları, 2006.
62. Uludağ, Süleyman. İslâm Düşüncesinin Yapısı. İstanbul: Dergâh Yayınları, 2017.
63. Yılmaz, Hasan Kamil. Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar. İstanbul: Ensar Neşriyat, 2020.
64. Yücel, Hüseyin. “Hayy Bin Yakzân Üzerinden Sami S. Hawi Eleştirisi”. Hayy’dan Hu’ya Hay Bin Yakzan. ed. Ejder Okumuş - Sıddık Ağçoban. 91-116. Konya: Palet Yayınları, 2021.
65. Yücel, Hüseyin. “İbn Tufeyl’in Hayy b. Yakzân’ındaki İnsanın Kökenine ve Âlemin Mahiyetine Dair İkilemler Üzerine”. İslâmî Araştırmalar Dergisi 31/3 (2020), 623-636.