Türk İslam Edebiyatında Muhâdarât Türü ve Cenâbî’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib Adlı Eseri

Abstract

Bu çalışma, Türk İslam edebiyatında önemli bir yere sahip olmasına rağmen müstakil bir tür olarak yeterince incelenmemiş olan muhâdarât geleneğini, XVI. yüzyıl Osmanlı müelliflerinden Cenâbî Mustafa Efendi’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib adlı eseri merkezinde ele almaktadır. Muhâdarât; dinî, ahlaki, tarihî ve edebî mahiyetteki rivayetleri, kıssaları, hikâyeleri, veciz sözleri, şiirleri ve çeşitli ilimlere dair bilgileri bir araya getiren ansiklopedik nitelikli eserleri ifade eden bir türdür. Arap edebiyatında teşekkül eden bu gelenek, zamanla Fars ve Türk İslam edebiyatlarında da gelişerek geniş bir muhteva alanına ulaşmıştır. Türün klasik örnekleri arasında yer alan bazı eserler, yalnızca edebî zevki geliştirmeyi değil, aynı zamanda okuyucuya tarih, ahlak, siyaset, din ve kültür alanlarında bilgi kazandırmayı hedeflemiştir. Bu yönüyle muhâdarât eserleri, İslam medeniyetinin kültürel hafızasını taşıyan önemli kaynaklar arasında yer almaktadır. Çalışmada öncelikle muhâdarât kavramının mahiyeti, tarihî gelişimi ve temel özellikleri incelenmiş; ardından türün Türk İslam edebiyatındaki yansımaları değerlendirilmiştir. Arap ve Fars edebiyatlarında ortaya çıkan muhâdarât geleneğinin Osmanlı sahasına nasıl intikal ettiği ve hangi eserler aracılığıyla gelişim gösterdiği üzerinde durulmuştur. Cenâbî, Sultan III. Murad’ın emriyle Ali b. Muhammed b. İbrahim Cürcânî’ye ait Farsça Dürr-i Bahr-i Acâib adlı eserden hareketle Cevâhirü’l-garâib’i kaleme almıştır. Eser, konu çeşitliliği, derleme-tercüme mahiyeti ve muhatap kitlesinin genişliği dikkate alındığında Osmanlı sahasındaki muhâdarât geleneğinin en karakteristik örneklerindendir. Çalışmanın devamında Cenâbî Mustafa Efendi’nin hayatı, ilmî ve edebî şahsiyeti ile eserleri hakkında bilgi verilmiş; Cevâhirü’l-garâib muhteva, kaynak ve tür özellikleri bakımından ayrıntılı biçimde değerlendirilmiştir. İnceleme sonucunda Cevâhirü’l-garâib’in muhâdarât türünün karakteristik özelliklerini büyük ölçüde yansıttığı tespit edilmiştir. Eserde Hz. Peygamber’in hayatı ve vasıflarına dair bilgiler, şemaili ve siyeri, fazilet anlatıları, nasihat ve siyaset içerikli bölümler, dua ve ibadetlere ilişkin açıklamalar, tasavvufi konular, geleneksel tıp bilgileri, yiyeceklerin fayda ve zararları, falnâme unsurları ve gündelik hayata yönelik çeşitli tavsiyeler bir arada sunulmaktadır. Eserin genelinde ayet, hadis ve nasihat gibi öğüt verici unsurlar yoğun şekilde kullanılmıştır. Müellif, zaman zaman yer verdiği Arapça ifadelerin Türkçe karşılıklarını da metne eklemiştir. Böylelikle okuyucunun işi kolaylaştırılmış, eserin hem yüksek zümre hem de sıradan halk tarafından rahatça anlaşılması sağlanmıştır. Bu geniş konu çeşitliliği, eserin yalnızca belirli bir zümreye değil, toplumun farklı kesimlerine hitap eden öğretici ve çok yönlü bir kaynak olarak tasarlandığını göstermektedir. Araştırma kapsamında ayrıca Cevâhirü’l-garâib’in basit bir tercüme olmadığı, Cenâbî’nin farklı kaynaklardan derlediği malzemeyi kendi ilmî birikimi ve edebî üslubuyla yeniden şekillendirdiği belirlenmiştir. Müellifin eklediği açıklamalar, manzum parçalar ve çeşitli müdahaleler esere özgün bir karakter kazandırmıştır. Ayrıca eserde yer alan bazı metin ve tercümelerin kaynaklarda daha önce hiç geçmemesi ve yeni tespit edilmiş olması, eserin kaynak değerini daha da artırmaktadır. Cevâhirü’l-garâib, Osmanlı sahasında muhâdarât geleneğinin kapsamını ve işlevini yansıtan dikkat çekici örneklerden biri olup, Türk İslam edebiyatının ansiklopedik ve öğretici metinleri arasında önemli bir yere sahiptir. Bu çalışma, hem muhâdarât türüne ilişkin literatüre katkı sunmayı hem de Cenâbî’nin şimdiye kadar yeterince değerlendirilmemiş bu eserinin edebiyat tarihindeki yerini ortaya koymayı amaçlamaktadır.

Keywords

• Türk İslam Edebiyatı
• Muhâdarât
• III. Murad
• Cenâbî Mustafa Efendi
• Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib

The Genre of Muḥāḍarāt in Turkish-Islamic Literature and Janābī’s Work Titled Jawāhir al-gharāʾib fī tarjamat Durr al-ʿajāʾib

Abstract

This study examines the tradition of muḥāḍarāt, which, despite its significant place in Turkish Islamic literature, has not been sufficiently studied as a distinct genre, focusing on the work Jawāhir al-gharāʾib fī tarjamat Durr al-ʿajāʾib by the 16th-century Ottoman author Janābī Muṣṭafā Efendī. Muḥāḍarāt is a genre that refers to encyclopedic works bringing together religious, moral, historical, and literary narratives, parables, stories, aphorisms, poems, and information on various fields of knowledge. This tradition, which originated in Arabic literature, later developed in Persian and Turkish Islamic literature as well, expanding to encompass a broad range of content. Some works considered classic examples of the genre aimed not only to cultivate literary taste but also to impart knowledge to the reader in the fields of history, ethics, politics, religion, and culture. In this regard, muḥāḍarāt works stand among the important sources that preserve the cultural memory of Islamic civilization. This study first examines the nature, historical development, and fundamental characteristics of the concept of muḥāḍarāt; it then evaluates the genre’s manifestations in Turkish Islamic literature. It focuses on how the tradition of muḥāḍarāt was transmitted to the Ottoman sphere and through which works it developed. By order of Sulṭān Murād III, he wrote Jawāhir al-gharāʾib based on the Persian work Durr-i Baḥr al-ʿAjāʾib, by ʿAlī b. Muḥammad b. Ibrāhīm al-Jurjānī. Considering its wide range of topics, its nature as a compilation and translation, and the breadth of its audience, the work stands as one of the most characteristic examples of the Ottoman tradition of muḥāḍarāt. The remainder of this study provides information on Janābī Muṣṭafā Efendī’s life, scholarly and literary persona, and his works; Jawāhir al-gharāʾib is evaluated in detail in terms of its content, sources, and genre characteristics. The analysis concludes that Jawāhir al-gharāʾib largely reflects the characteristic features of the muḥāḍarāt genre. The work brings together information on the life and attributes of the prophet Muḥammad, his physical description and biography, narratives of his virtues, sections containing advice and political commentary, explanations regarding prayers and acts of worship, Sūfī topics, traditional medical knowledge, the benefits and harms of various foods, elements of divination, and various recommendations for daily life. Throughout the work, instructive elements such as verses from the Quran, hadiths, and advice are used extensively. The author has also included the Turkish equivalents of the Arabic expressions he occasionally uses in the text. This simplifies the reader’s task and ensures that the work is easily understood by both the elite and the general public. This wide variety of topics demonstrates that the work was designed as an educational and multifaceted resource intended to appeal not only to a specific group but to various segments of society. The research also established that Jawāhir al-gharāʾib is not a simple translation; rather, Janābī reshaped the material he compiled from various sources using his own scholarly expertise and literary style. The author’s added explanations, poetic passages, and various interventions have given the work a unique character. Furthermore, the fact that some of the texts and translations included in the work have never appeared in the sources before and have been newly identified further enhances the work’s value as a source. Jawāhir al-gharāʾib is one of the notable examples reflecting the scope and function of the muḥāḍarāt tradition in the Ottoman sphere and holds an important place among the encyclopedic and didactic texts of Turkish Islamic literature. This study aims both to contribute to the literature on the muḥāḍarāt genre and to elucidate the place of this work by Janābī, which has not been sufficiently evaluated to date in the history of literature.

Keywords

• Turkish Islamic Literature
• Muḥāḍarāt
• Sulṭān Murād III
• Janābī Muṣṭafā Efendī
• Jawāhir al-gharāʾib fī tarjamat Durr al-ʿajāʾib

References

1. Abdıkhalıkova, Roza. Bir Muhâdarât Türü Olarak Zemahşerî’nin Rebîʿu’l-Ebrâr’ı. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
2. Açıkgenç, Alparslan. “Evâil”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/evail
3. Aka, Esra. “Mecmûa-i Muhâdarât”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 25 Aralık 2025. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/mecmu-a-i-muhazarat-mecmu-a-i-muhadarat-riza-pasa
4. Arvas, Emre. “Cenâbî’nin Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib Adlı Eseri”. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi. 28/28, (2022), 1-21.
5. Arvas, Emre. Cevâhirü’l-garâib fî tercemeti Dürri’l-acâib (İnceleme-Metin). İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2026.
6. Âşık Çelebi. Meşâ’irü’ş-şu’arâ. haz. Filiz Kılıç İstanbul: İstanbul Araştırmaları Enstitüsü Yayınları, 2010.
7. Başar, Aliosman. Klâsik Türk Edebiyatında Devlet Yöneticilerine Nasihat Literatürü ve “Siyâsetnâme” Türüne Eleştirel Yaklaşım. İstanbul: İstanbul Medeniyet Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
8. Belen, Maksut. “Letâifü’l-muhâdarât (Nüzhet)”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü, Erişim 25 Aralık 2025. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/leta-ifu-l-muhadarat-nuzhet

9. Beyânî, Beyânî Tezkiresi (Tezkiretü’ş-şu’arâ). haz. Aysun Sungurhan. PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları, 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55835,beyani-tezkiresipdf.pdf?0
10. Bülbül, Tuncay. “Cevâmi'ü'l-hikâyât ve levâmi'ü'r-rivâyât Tercümesi”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 25 Aralık 2025. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/cami-u-l-hikayat-ve-lami-u-r-rivayat
11. Canatar, Mehmet. Müverrih Cenâbî Mustafa Efendi ve Cenâbi Tarihi. Ankara: Ankara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1993.
12. Cenâbî Mustafa Efendi. Kasâ’id-i Belîğa. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi-Karaçelebizade, 311. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/291318
13. Cenâbî Mustafa Efendi, Cenâbî’nin Şakâ’ik Tercümesi ve Zeyli, Hakâ’iku’l-beyân fî Tercemeti Şakâ’iku’n-Nu‘mân, Zamîme-i Şakâ’iku’n-Nu‘mân. haz. Mehmet Yunus Yazıcı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2026.
14. Direkli, İbrahim. el-Akvâlü’l-müselleme fi-gazâvâti’l-mesleme (Metin-Dizin). Adıyaman: Adıyaman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2013.
15. Durmuş, İsmail. “Uyûnü’l-ahbâr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/uyunul-ahbar
16. Ebü’l-Fazl Celâlüddîn Abdurrahmân b. Ebî Bekr b. Muhammed el-Hudayrî es-Süyûtî eş-Şâfiî, el-Muhâdarât ve’l-muhâverât. Beyrut: Daru’l-Garbi’l-İslami, 1424.
17. Ebü’l-Hüseyn Ahmed b. Fâris b. Zekeriyyâ b. Muhammed er-Râzî el-Kazvînî el-Hemedân, Mu’cemü mekâyisi’l-luga. thk. Abdüsselam Muhammed Harun. Şam: Dâru’l-Fikr, 1399/1979.
18. Ebü’l-Kâsım Mahmûd b. Ömer b. Muhammed el-Hârizmî ez-Zemahşerî, Cârullah. el-Kıstâs fî ‘ilmi’l-‘arûz. Beyrut: Mektebetü’l-Meârif, 1989.
19. Edîb Mehmed Emin Efendi. Ravzatü’l-hikem fî ahlâki’l-ümem. İstanbul: İstanbul Arkeoloji Müzeleri, Arkeoloji Yazmaları, 01178. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/708115
20. Gökçe, Hasan. Kefevî Tekkesi Şeyhi Ali Vasfî Efendi Hayatı Sanatı ve Eserleri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2014.
21. Güler, Metin. Âşık Çelebi’nin Ravza Tercümesi (İnceleme-Metin Sözlük). Kayseri: Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
22. Gündüzöz, Soner. “Ebû Alî Tenûhî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/tenuhi-ebu-ali
23. Harputlu Hoca İshak Efendi. Muğni’l-küttâb. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Kadızade Burhaneddin, 113. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/290019
24. İşçimen, Tuba. Cenâbî Mustafa'nın Dürr-i Meknûn'unda İlk Dönem İslam Tarihi. İstanbul: Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
25. Kara, Ömer. “Osmanlı’da Huzur Dersleri Geleneği ve Literatürü”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi. 9/18 (2011), 519-539.
26. Kara, Ömer. “Râğıb el-Isfahânî’nin İlmî Mirası”. İLTED. 2/44, (2015), 9-66.
27. Kara, Ömer. “Râgıb el-İsfahânî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ragib-el-isfahani#1
28. Kaya, Mahmut. “Ebû Hayyân et-Tevhîdî”. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ebu-hayyan-et-tevhidi
29. Kazan, Naci. Karabaği ve Calib as-Surur'u. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2001.
30. Kesik, Beyhan. “Muhâdarat Mecmû’ası”. Türk Edebiyatı Eserler Sözlüğü. Erişim 25 Aralık 2025. https://tees.yesevi.edu.tr/madde-detay/muhadarat-mecmu-asi-muntehab-ebyat-rasid
31. Kılıç, Hulusi. “İbşîhî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibsihi
32. Kınalızâde Hasan Çelebi, Tezkiretü’ş-şu’arâ. haz. Aysun Sungurhan, PDF: Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları. 2017. https://ekitap.ktb.gov.tr/Eklenti/55834,kinalizade-hasan-celebipdf.pdf?0
33. Koçak, İnci. “İbn Hamdûn”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/ibn-hamdun
34. Koyuncu, Fatih. Azmî Pir Mehmed’in Enîsü’l-ârîfîn’i (İnceleme-Tenkitli Metin). Manisa: Manisa Celal Bayar Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2016.
35. Levend, Agâh Sırrı. Türk Edebiyatı Tarihi. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984.
36. Janābī Mustafa Efendi. Manuscript of the Jawahir al-ghara'ib tarjumat Bahr al-'aja'ib. Los Angeles County Museum of Art, Art of the Middle East: Islamic, M.85.237.24. https://collections.lacma.org/object/52349
37. Janābī Mustafa Efendi. Manuscript of the Jawahir al-ghara'ib tarjumat Bahr al-'aja'ib. Harvard Art Museums/Arthur M. Sackler Museum, The Edwin Binney, 3rd Collection of Turkish Art at the Harvard Art Museums, 1985.219.3.1. https://harvardartmuseums.org/collections/object/215783
38. Makâlât-ı nâfi‘a. Konya: Konya Yazma Eserler Bölge Müdürlüğü, Bölge Yazma Eserler, BY0000007389. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/85731
39. Maşalı, Rahime. Behcetü'l-ebrâr ve lem'atü'l-esrâr (İnceleme-Metin). Konya: Selçuk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
40. Mecmû'a-i Mergube. Ankara: Milli Kütüphane, Milli Kütüphane Yazmalar, 06 Mil Yz A 647. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/613566
41. Öztürk, Erdem Can. “Türk Edebiyatında Şevâhidü’n-nübüvve Tercümeleri Üzerine Genel Bir Değerlendirme”. Turkish Studies-Language and Literature, 18/2 (2023), 1233-1245.
42. Sahaflar Şeyhizâde Es‘ad Efendi, Mehmed Es‘ad b. Ahmed el-Arabkirî, Mahmûdu’l-Eser fî Tercemeti’l-Mustatrafi’l-Müste’ser. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, 02546. https://portal.yek.gov.tr/works/detail/711658
43. Şegavli, Semiha Sümeyye. Erzurumlu Seyyid Feyzullah Efendi ve Bir Muhâdarât Türü Olarak Mecmûa-i Hikâyât. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2025.
44. Şenödeyici, Özer. Osmanlının Görsel Şiirleri. İstanbul: Kesit Yayınları, 2012.
45. Şeyhî Mehmed Efendi, Vekâyi‘u’l-fuzalâ (Şeyhî’nin Şakâyık Zeyli). haz. Ramazan Ekinci, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2018.
46. Tayşi, Mehmet Serhan. “Seyyid Feyzullah Efendi”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/feyzullah-efendi-seyyid
47. Topal, Halil İbrahim. Cenâbî Mustafa Efendi, Dürr-i Meknȗn ve Sırr-ı Masȗn (İnceleme ve Çeviri Metin vr:1b-107a). İstanbul: Marmara Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2018.
48. Ünlü, Osman. “Abdurrahman Hıbrî ve Hadâyıku’l-cinân’ı”. Asia Minor Studies, 6/11 (2018), 183-212.
49. Yaniç, Sema. “Hace Hatib Mahmud er-Rumi, Eserleri ve Osmanlı İlim Hayatındaki Yeri”. Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 16 (2004), 411-423.
50. Yazıcı, Hüseyin. “Muhâdarât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. Erişim 13 Aralık 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/muhadarat
51. Yazıcı, Tahsin. “Cevâmiʿu’l-hikâyât”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 10 Nisan 2026. https://islamansiklopedisi.org.tr/cevamiul-hikayat
52. Yıldırım, Ferda. İbn Kuteybe’nin Uyûnü’l-ahbâr’ı. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.