Athenian Democracy and the Principle of the Rule of Law: A Historical and Normative Analysis

Year 2026, Volume: 11 Issue: 1 , 329 - 369 , 28.03.2026

Cemre Edip Yalçın

https://doi.org/10.58733/imhfd.1828456

https://izlik.org/JA78XE68SG

Abstract

This study analyzes the development process of Athenian democracy and the form of the rule of law principle in Ancient Athens from both historical and normative perspectives. The development of Athenian democracy was shaped by a long and gradual historical course that cannot be reduced to a single political event, historical episode or reformist political actor. The collective will that emerged during this process was oriented toward strengthening democratic institutions and preventing arbitrary rule. Institutions such as the People’s Assembly, the Council and the Courts were structured to maximize citizens’ direct participation. As this process of institutionalization sought to guarantee the equality and freedoms of citizens, it also reinforces the accountability of lawmaking and execution processes by broadening participation, thereby curbing arbitrary rule. Furthermore, the law functioned not merely as a mechanism to prevent arbitrary rule, but as a normative force that guaranteed equal citizens’ participation in political power and their authority to check that power. The codification of written laws, the generality of laws and their direct oversight by citizens fostered to the development of the rule of law, which closely tied to the principle of isonomia in Athenian democracy. After all, in Athens, citizens governed themselves and the rule of law formed the foundation of democratic legitimacy and the stability of the polis. Athenian democracy placed the rule of law and legislation focused on the public good at the core of the political system through the direct participation of citizens, thereby becoming a defining historical turning point for modern governmental systems. This study aims to analyze the historical and normative foundations of this relationship.

Keywords

Athenian Democracy , Rule of Law Principle , Democratic Institutionalization , Demos , Arbitrary Rule

Atina Demokrasisi ve Hukukun Üstünlüğü İlkesi: Tarihsel ve Normatif Bir İnceleme

https://izlik.org/JA78XE68SG

Abstract

Bu çalışma, Atina demokrasisinin gelişim süreci ile hukukun üstünlüğü ilkesinin Antik Atina’daki görünümünü tarihsel ve normatif bir perspektiften incelemektedir. Atina demokrasisinin gelişimi, tek bir siyasal olaya, tarihsel kesite veya reformcu siyasal aktöre indirgenemeyecek kadar uzun ve kademeli bir tarihsel süreçle şekillenmiştir. Bu uzun tarihsel süreçte beliren kolektif irade, demokratik kurumların güçlendirilmesi ve keyfi yönetimin önlenmesi yönünde oluşmuştur. Halk Meclisi, Konsey ve Halk Mahkemeleri gibi kurumlar, yurttaşların doğrudan katılımını en üst düzeye çıkaracak şekilde yapılandırılmıştır. Çalışmada incelenen Atina demokrasisinin kurumsallaşma süreci, yurttaşların eşitliğini ve özgürlüklerini güvence altına alırken; katılımın genişlemesiyle birlikte yasa yapım ve uygulama süreçlerinin denetlenebilirliği de güçlendirilerek keyfi yönetim engellenmeye çalışılmıştır. Ayrıca zaman içerisinde hukuk, yalnızca keyfi yönetimi önleyen bir mekanizma olmakla kalmamış, eşit yurttaşların iktidara katılımını ve iktidarı denetleme yetkisini güvence altına alan normatif bir güç olarak işlev görmüştür. Yazılı yasaların düzenlenmesi, yasaların genelliği ve yurttaşlarca doğrudan denetlenebilirliği, Atina demokrasisinin isonomia ilkesiyle doğrudan ilişkili olarak hukukun üstünlüğünün gelişimini sağlamıştır. Sonuçta Atina’da yurttaşlar kendi kendini yönetmiş ve hukukun üstünlüğü ilkesi, demokratik meşruiyetin ve polis’in istikrarının temeli olmuştur. Atina demokrasisi, yurttaşların doğrudan katılımıyla hukukun üstünlüğünü ve kamusal yararı gözeten yasaları siyasal sistemin merkezine oturtarak modern yönetimler için belirleyici bir tarihsel dönüm noktası olmuştur. Çalışma, bu ilişkinin tarihsel ve normatif zeminini analiz etmeyi amaçlamaktadır.

Keywords

Atina Demokrasisi , Hukukun Üstünlüğü İlkesi , Demokratik Kurumsallaşma , Demos , Keyfi Yönetim

References

• Adamidis V, Character Evidence in the Courts of Classical Athens: Rhetoric, Relevance and the Rule of Law (Routledge 2017).
• Ağaoğulları M A, Kent Devletinden İmparatorluğa (7. Bs., İmge Kitabevi 2013).
• Akad M, Vural Dinçkol B ve Bulut N, Genel Kamu Hukuku (16. Bs., Der Yayınları 2020).
• Akman Ş T, ‘Atina Antikitesinde Sınıf Mücadeleleri ve Tiranların Hukuku’ iç Z İspir, F Kaya ve E Şimşek (edr), Hukuk Felsefesi ve Sosyolojisi Arkivi Hukuka Felsefi ve Sosyolojik Bakışlar IX Sempozyumu (İstanbul Barosu Yayınları 2021).
• — Atina Antikitesinde Hukukun Ekonomi Politiği: Aristokratik Oligarşiden Demokratik Yönetime Hukuk Düşüncesinin Dönüşümü (On İki Levha Yayıncılık 2022).
• Arblaster A, Demokrasi (N Yılmaz çev, Doruk Yayımcılık 1999).
• Aristoteles, Atinalıların Devleti (A Çokona çev, 12. Bs., Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 2022).
• Asmonti L, Athenian Democracy: A Sourcebook (Bloomsbury Academic 2015).
• Bayrak E, Felsefi/Düşünsel Temelleri ve Tarihsel Örnekleriyle Doğrudan Demokrasi (On İki Levha Yayıncılık 2023).
• Bingham T, The Rule of Law (Penguin Books 2011).
• Carey C, Democracy in Classical Athens (2. Bs., Bloomsbury Academic 2017).
• Cartledge P, Ancient Greek Political Thought in Practice (Cambridge University Press 2009).
• Carugati F, Creating a Constitution: Law, Democracy, and Growth in Ancient Athens (Princeton University Press 2019).
• Cohen D, Law, Violence, and Community in Classical Athens (Cambridge University Press 2000).
• Dahl R, Demokrasi ve Eleştirileri (L Köker çev, Türk Siyasî İlimler Derneği Yetkin Basımevi 1993).
• Dinçkol B, ‘Atina Demokrasisinden Roma Cumhuriyetine – “Demos”tan “Populus Romanus”a’ [2017] Prof. Dr. Bülent Tahiroğlu’na Armağan 23 (3) Marmara Üniversitesi Hukuk Fakültesi Hukuk Araştırmaları Dergisi 751.
• Doğan İ, Sivil Toplum Anlayışı ve Siyasal Sistemler (Astana Yayınları 2013).
• Dunn J, Halkın Özgürlüğü: Demokrasinin Hikâyesi (A E Pilgir çev, Ayrıntı Yayınları 2017).
• Fleck R K ve Hanssen F A, ‘Engineering the Rule of Law in Ancient Athens’ [(2017)] SSRN Electronic Journal 1. [https://ssrn.com/abstract=2953688]
• Gagarin M, Democratic Law in Classical Athens (University of Texas Press 2020).
• Gowder P, The Rule of Law in the Real World (Cambridge University Press 2016).
• Hansen M H, The Athenian Democracy in the Age of Demosthenes: Structure, Principles, and Ideology (J A Crook çev, University of Oklahoma Press 1999).
• Harris E M, Democracy and the Rule of Law in Classical Athens: Essays on Law, Society, and Politics (Cambridge University Press 2006).
• Howard D, The Primacy of the Political: A History of Political Thought From the Greeks to the French & American Revolutions (Columbia University Press 2010).
• Hölkeskamp K J, ‘What’s in a Code? Solon’s Laws between Complexity, Compilation and Contingency’ [2005] 133 (3) Hermes 280.
• Işık A, Türkiye’de Ulus Devlet ve Gayrimüslim Azınlık (On İki Levha Yayıncılık 2016).
• — Dijital Demokrasi (On İki Levha Yayıncılık, 2020).
• Kama Işık S, Güncel Gelişmeler Işığında Halk Teşebbüsü (On İki Levha Yayıncılık 2023).
• Karakul S, ‘Hukuk Yoluyla Demokrasi mi, Demokrasi Yoluyla Hukuk mu? Hukuk ve Demokrasi İlişkisi Üzerine Değerlendirmeler’ [2015] 2 (1) İstanbul Medipol Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 79.
• Kirshner A S, ‘Legitimate Opposition, Ostracism, and the Law of Democracy in Ancient Athens’ [2016] 78 (4) The Journal of Politics 1094.
• Koç Başar C, ‘Antik Yunan’da Cinsiyet Rolleri’ [2021] 23 (2) Dokuz Eylül Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 1329.
• Kulaksızoğlu Mercan N, Hukukun Üstünlüğü Kavramının Felsefi Temelleri (On İki Levha Yayıncılık 2021).
• Lane M, The Birth of Politics: Eight Greek and Roman Political Ideas and Why They Matter (Princeton University Press 2014).
• Lanni A, ‘Judicial Review and the Athenian Constitution’ iç M Hansen (ed), Athenian Demokratia- Modern Democracy: Tradition and Inspiration (Fondation Hardt 2009).
• Lenfant D, ‘The Funeral Oration as a Self-Portrait of Athenian Democracy’ iç D M Pritchard (ed), The Athenian Funeral Oration: After Nicole Loraux (D M Pritchard çev, Cambridge University Press 2024).
• Lipson L, Demokratik Uygarlık (H Gülalp ve T Alkan çev, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları 1984).
• Mackin J A, ‘Schismogenesis and Community: Pericles’ Funeral Oration’ [1991] 77 (3) Quarterly Journal of Speech 251.
• Mayo H B, Demokratik Teoriye Giriş (E Kongar çev, Türk Siyasî İlimler Derneği Yayınları 1964).
• Mitchell T N, Democracy’s Beginning: The Athenian Story (Yale University Press 2015).
• Mumcuoğlu M, Antik Demokrasinin Kuruluş Süreci (Yetkin Yayınları 2022).
• Ober J, The Athenian Revolution: Essays on Ancient Greek Democracy and Political Theory (Princeton University Press 1999).
• — ‘I Besieged That Man’ iç K A Raaflaub, J Ober ve R W Wallace (edr), Origins of Democracy in Ancient Greece (University of California Press 2007).
• Okandan R G, Umumî Âmme Hukuku (İstanbul Üniversitesi Yayınları 1976).
• Özenç B, Hukuk Devleti: Kökenleri ve Küreselleşme Çağındaki İşlevi (İletişim Yayınları 2014).
• Öztürk A, Cumhuriyetçilik ve Liberalizm: Neo-Roma Cumhuriyetçiliği Özgürlük, Katılım, Yasa/Yurttaşlık Sorunsalları Üzerine Karşılaştırmalı Bir Analiz (Doruk Yayınları 2016).
• Raaflaub K A, ‘Introduction’ iç K A Raaflaub, J Ober ve Robert W. Wallace (edr), Origins of Democracy in Ancient Greece (University of California Press 2007).
• — ‘The Breakthrough of Demokratia in Mid-Fifth-Century Athens’ iç K A Raaflaub, J Ober ve R W Wallace (edr), Origins of Democracy in Ancient Greece (University of California Press 2007).
• Remus H E, ‘Authority, Consent, Law: Nomos, Physis, and the Striving for a “Given”’ [1984] 13 (1) Studies in Religion/Sciences Religieuses 5.
• Sartori G, Demokrasi Teorisine Geri Dönüş (T Karamustafaoğlu ve M Turhan çev, Sentez Yayıncılık 2014).
• Saxonhouse A W, Free Speech and Democracy in Ancient Athens (Cambridge University Press 2006).
• Schwartzberg M, ‘Athenian Democracy and Legal Change’ [2004] 98 (2) The American Political Science Review 311.
• Sickinger J P, Public Records and Archives in Classical Athens (The University of North Carolina Press 1999).
• Sealey R, The Athenian Republic: Democracy or the Rule of Law? (The Pennsylvania State University Press 1987).
• Stockton D, The Classical Democracy (Oxford University Press 1990).
• Şenel A, Siyasal Düşünceler Tarihi (Gözden Geçirilmiş 3. Bs., Bilim ve Sanat Yayınları 2011).
• Tamanaha B Z, On the Rule of Law: History, Politics, Theory (Cambridge University Press 2004).
• Urbinati N, ‘Competing for Liberty: The Republican Critique of Democracy’ [2012] 106 (3) The American Political Science Review 607.
• Uygun O, Demokrasi: Tarihsel, Siyasal ve Felsefi Boyutlar (2. Bs., On İki Levha Yayıncılık 2014).
• — Devlet Teorisi (2. Bs., On İki Levha Yayıncılık 2015).
• — ‘Hukukun Üstünlüğü İlkesi’ [2022] 19 (3) Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 521.
• Vermeule A ve Lanni A, ‘Precautionary Constitutionalism in Ancient Athens’ (Harvard Law School Public Law & Legal Theory Working Paper Series No. 12/31, 2012) 1. [https://ssrn.com/abstract=2115570]
• Wallace R W, ‘Revolutions and a New Order in Solonian Athens and Archaic Greece’, iç K A Raaflaub, J Ober ve R W Wallace (edr), Origins of Democracy in Ancient Greece (University of California Press 2007).
• Wood E M, Yurttaşlardan Lordlara, Eskiçağdan Ortaçağa Batı Siyasi Düşüncesinin Toplumsal Tarihi (O Köymen çev, 4. Bs., Yordam Kitap 2020).
• Woodruff P, First Democracy: The Challenge of an Ancient Idea (Oxford University Press 2005). Yetiş M, ‘Antik Atina’da Demokrasinin Gelişimi: Soloncu Pasif Devrimden Peisistratos’un Tiranlığına’ [1999] 54 (2) Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 163.
• Zabcı F, ‘Demokrasi Düşüncesinin Doğuşu ve Gerilimleri’ iç M Çınar (ed), Demokrasi: Kavram, Kurum, Süreç (İletişim Yayınları 2023).
• Zabunoğlu Y K, Mumcuoğlu M, Saygılı A ve Zabunoğlu H G, Devletin Genel Kuramı Dersleri Cilt I (Yetkin Yayınları 2021).