Estetik Müdafaa: İbnülemin Mahmut Kemâl İnal'ın Hüsn ü Aşk Yorumu

Abstract

Bu makale, İbnülemin Mahmut Kemâl İnal’ın 1898 yılında Resimli Gazete’de yayımlanan “Hüsn ü Aşk’a Dâir” başlıklı yazısını, klasik bir takriz metni olarak değil; geç Osmanlı döneminde klasik şiirin estetik meşruiyetini yeniden temellendirmeye yönelik bilinçli bir yorum müdahalesi olarak ele almaktadır. Şeyh Gâlib’in Hüsn ü Aşk’ı XVIII. yüzyıl Osmanlı estetik düşüncesinin zirve metinlerinden biri olmakla birlikte, Tanzimat’tan itibaren değişen edebî zevk ölçütleri doğrultusunda tartışmalı bir konuma yerleşmiştir. Bu bağlamda İbnülemin’in metni, yalnızca bir eser savunusu değil; modernleşme sürecinde geleneğin nasıl okunması gerektiğine dair normatif bir model önerisidir. Çalışma, İbnülemin’in yorum pratiğini hermenötik ve alımlama estetiği perspektiflerinden incelemekte; Hans-Georg Gadamer’in “etki tarihi” ve “ufukların kaynaşması” kavramları ile Wolfgang Iser’in okur merkezli yaklaşımından yararlanmaktadır. İnceleme sonucunda, İbnülemin’in anlamın tarihselliğine dikkat çeken hermenötik bir bilinç taşıdığı; ancak yorumu geleneğin sembolik ve tasavvufî ufkuyla sınırlandırarak normatif bir muhafazakârlık geliştirdiği ortaya konmaktadır. Sonuç olarak metin, geç Osmanlı entelektüel dünyasında modernlik ile gelenek arasındaki estetik gerilimi somutlaştıran teorik değeri yüksek bir müdahale olarak değerlendirilmektedir.

Keywords

• Klasik Türk şiiri
• Şeyh Gâlib
• Hüsn ü Aşk
• alımlama estetiği
• hermenötik
• metin neşri.

Aesthetic Opposition: İbnülemin Mahmut Kemâl İnal’s Critique of Edebiyat-ı Cedîde

Abstract

This article examines İbnülemin Mahmut Kemâl İnal’s 1898 essay “Hüsn ü Aşk’a Dâir,” published in Resimli Gazete, not as a conventional panegyric but as a deliberate interpretive intervention aimed at re-establishing the aesthetic legitimacy of classical Ottoman poetry in the late Ottoman period. Although Şeyh Gâlib’s Hüsn ü Aşk represents a pinnacle of eighteenth-century Ottoman aesthetic thought, it became increasingly contested within the shifting literary paradigms of the Tanzimat era. In this context, İbnülemin’s text functions not merely as a defense of a single work but as a normative proposal concerning how tradition should be read under modern conditions. The study analyzes his interpretive practice through hermeneutics and reception aesthetics, drawing on Hans-Georg Gadamer’s concepts of “effective history” and the “fusion of horizons,” as well as Wolfgang Iser’s reader-oriented theory. It argues that İbnülemin demonstrates a hermeneutic awareness of the historicity of meaning, yet restricts interpretation within the symbolic and Sufi framework of tradition, thereby articulating a form of normative conservatism. Ultimately, the essay is presented as a theoretically significant text that crystallizes the aesthetic tension between modernity and tradition in the late Ottoman intellectual sphere.

Keywords

• Classical Turkish poetry
• Şeyh Gâlib
• Hüsn ü Aşk
• reception aesthetics
• hermeneutics
• transcription.

References

1. Açıl, B. (2023). Allegorical narratives from Hüsn ü Dil to Hüsn ü Aşq. Routledge Handbook on Turkish Literature.
2. Açıl, B. (2009). Osmanlı mesnevîlerinde anlatıcı olarak gelenek: Hüsn ü Aşk Örneği. Kritik (3), 148-165.
3. Enginün, İ. (2000). Şeyh Galip’in bugüne etkisi. Araştırmalar ve Belgeler, İstanbul: Dergâh Yayınları, 117-136.
4. Gadamer, H.-G. (2004). Truth and method (çev. J. Weinsheimer & D. G. Marshall). London: Continuum.
5. Gözitok, M. A. (2020). Yazımdan yayıma Hüsn ü Aşk’ın serencâmı - II. Türkiyat Mecmuası, 30(2), 531-562.
6. Gözitok, M. A. (2020). Yazımdan yayıma Hüsn ü Aşk’ın serencâmı - I. Journal of Turkish Language and Literature, 60(1), 263-288.
7. Gözitok, M. A. (2025). İlhamdan inşaya: kurgusal ve estetik açıdan Hüsn ü Aşk’ın telif süreci. Journal of Turkish Language and Literature, 65(2), 415-433.
8. Gündoğdu, S. (2021). Hüsn ü Aşk’ta edebîlik ve alegori sorunu. Divan Edebiyatı Araştırmaları Dergisi 26(26), 303-333.

9. Holbrook, V. R. (2017). Hüsn ü Aşk’ın arkeolojisi- I. Amasya Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(1), 41-50. İnal, İ. M. K. (1898). Hüsn ü Aşk’a Dâir. Resimli Gazete, 63, 749-750.
10. İnce, M. (2018). Vladimir Propp’un yapısal anlatı çözümleme yöntemi ışığında Hüsn ü Aşk mesnevi’sinin yapısal yönden incelenmesi. Sosyal ve Beşeri Bilimler Dergisi, 2(1), 81-95.
11. Kant, I. (2006). Yargı gücünün eleştirisi (çev. A. Yardımlı). İstanbul: İdea Yayınevi.
12. Kavalcı, T. (2017). Üç önemli kuramcı üzerinden alımlama estetiğinin incelenmesi ve bir uygulama. Söylem Filoloji Dergisi, 2(1), 52-74. https://doi.org/10.29110/soylemdergi.286808.
13. Kılıçarslan, V. (2021). Yeni Türk şiirinde Şeyh Galib esintisi (Doktora tezi), Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, Türk Dili ve Edebiyatı Anabilim Dalı.
14. Moran, B. (1994). Edebiyat kuramları ve eleştiri. İstanbul: Cem Yayınevi.
15. Tanpınar, A. H. (2010). XIX. asır Türk edebiyatı tarihi. İstanbul: Yapı Kredi Yayınları.
16. Tatar, B. (2001). Hans-Georg Gadamer ve ‘Hakikat ve Yöntem’ (Wahrheit Und Methode) adlı eseri. Ondokuz Mayıs Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12(12-13), 277-306.
17. Thiselton, A. C. (2006). Thiselton on hermeneutics: The collected works and news essays of Anthony Thiselton. Hampshire: Ashgate Publishing.
18. Tülücü, S. (2011). Şeyh Galib hakkında bazı bibliyografik notlar. Atatürk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi (36), 253-263.
19. Yalap, H., & Akay, A. (2024). Hüsn ü Aşk üzerine bir bibliyografya denemesi. Uluslararası Medeniyet Çalışmaları Dergisi, 9(1), 106-119.