İki Müslüman Ülkede Tefekkür: Türkiye ve Bosna Hersek'te Karşılaştırmalı Nitel Bir Çalışma

Abstract

Bu araştırma Türkiye ve Bosna Hersek’teki Müslüman katılımcıların tefekkür algılarını karşılaştırmalı olarak incelemeyi amaçlamaktadır. Nitel araştırma yöntemlerinden temel nitel araştırma deseninin tercih edildiği bu çalışmada, yarı yapılandırılmış görüşme tekniği kullanılmıştır. Elde edilen veriler, NVivo 15 programı kullanılarak içerik analizi yöntemiyle çözümlenmiştir. Çalışmaya Türkiye ve Bosna Hersek’te yaşayan 25–40 yaş aralığındaki 15 kadın ve 11 erkek olmak üzere toplam 26 katılımcı dâhil edilmiştir. Katılımcılar, amaçlı örnekleme tekniklerinden ölçüt örnekleme tekniği ile belirlenmiştir. Bulgular, her iki ülkede tefekkürün yalnızca zihnî bir faaliyet değil; varoluşsal ve dinî boyutları da içeren çok katmanlı bir süreç olarak algılandığını göstermektedir. Türk katılımcılar, tefekkürü ağırlıklı olarak olumlu duygularla ilişkilendirirken, Bosna Hersekli katılımcılar tefekkür sürecinde olumlu ve olumsuz duyguları bir arada deneyimlediklerini ifade etmişlerdir. Her iki kültürde de tefekkürün bireysel farkındalığı artırdığı, psikolojik dayanıklılığı güçlendirdiği ve anlam üretme süreçlerine katkı sağladığı saptanmıştır. Ayrıca bu düşünme pratiğinin manevî iyi oluşu desteklediği ve dinî yaşantının önemli bir parçası olarak görüldüğü anlaşılmıştır. Araştırma sonuçları tefekkürün kültürel farklılıklara rağmen özünde yapıcı ve dönüştürücü bir işlev taşıdığını ortaya koymaktadır.

Keywords

• Din Psikolojisi
• Tefekkür
• Türkiye
• Bosna Hersek
• İyi Oluş

Contemplation in Two Muslim Countries: A Comparative Qualitative Study in Türkiye and Bosnia-Herzegovina

Abstract

This study aims to conduct a comparative analysis of the perceptions of contemplation among Muslim participants in Türkiye and Bosnia and Herzegovina. In this study, which employed a basic qualitative research design, the semi-structured interview technique was used. The obtained data were analyzed through content analysis using the NVivo 15 software. The study included a total of 26 participants—15 women and 11 men—aged between 25 and 40, living in Türkiye and Bosnia and Herzegovina. The participants were selected using the criterion sampling technique, one of the purposeful sampling methods. The findings indicate that in both countries, contemplation (tafakkur) is perceived not only as a mental activity but also as a multi-layered process encompassing existential and religious dimensions. While Turkish participants predominantly associated contemplation with positive emotions, those from Bosnia and Herzegovina reported experiencing both positive and negative emotions simultaneously during the process. It was determined that in both cultures, contemplation increases individual awareness, strengthens psychological resilience, and contributes to meaning-making processes. Furthermore, it was understood that this thinking practice supports spiritual well-being and is viewed as an important part of religious life. The research findings reveal that, despite cultural differences, contemplation essentially possesses a constructive and transformative function.

Keywords

• Psyghology of Religion
• Contemplation
• Türkiye
• Bosnia and Herzegovina
• Well-Being

References

1. ʿAfīfī, Abū l-ʿAlāʾ. al Taṣawwuf: al Thawrah al rūḥiyyah fī l Islām. Cairo: Muʾassasat al Handāwī, 2020.
2. Aka, Muharrem. “Zihinsel Yankıların İki Yüzü: Tefekkür ve Ruminasyon Arasındaki Çizgi”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 13/5 (2024), 2214-2236. https://doi.org/10.15869/itobiad.1558869
3. Akçay, Sinan - Koca, Esra. “Nitel Araştırmalarda Veri Doygunluğu”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 24/3 (2024), 829-848. https://doi.org/10.18037/ausbd.1423415
4. Akgün, İbrahim. “Kur’an Perspektifinde Tefekkür ve Vasıtaları”. Iğdır Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 1 (2013), 55-80.
5. Akkaya Efe, Nisanur. Hümeze Sûresi Bağlamında Tüketim Çılgınlığıyla Başa Çıkmada Ölüm Tefekkürünün Etkisi. Kocaeli: Kocaeli University, Social Sciences Institute, Master’s Thesis, 2024.
6. Akopov, Garnik V. “Contemplation: The Ratio of Conscious and Unconscious”. Psychological Applications and Trends. ed. Clara Pracana - Michael Wang. 47-51. Lisboa: inScience Press, 2021.
7. Alhabshi, Sakinah Mohamad. Spiritual Wellbeing and Resilience During a Prolonged Crisis: An Analysis and Integration of Contemplation-Based and Action- Based Practices from an Islamic Perspective. California: Berkeley University, Degree of Master of Arts, 2022.
8. Apaydın, Halil. Din Psikolojisi Terimler Sözlüğü. İstanbul: Bilimkent Yayınları, 2016.

9. Ayten, Ali - Düzgüner, Sevde. Tasavvuf Psikolojisine Giriş: Bireysel Arınma ve Güzel Ahlak. İstanbul: Sufi Kitap, 2017.
10. Bach, Jennifer M. - Guse, Tharina. “The Effect of Contemplation and Meditation on ‘Great Compassion’ on the Psychological Well-Being of Adolescents”. The Journal of Positive Psychology 10/4 (2015), 359-369. https://doi.org/10.1080/17439760.2014.965268
11. Badri, Malik. Contemplation: An Islamic Psychospiritual Study. London:International Institute of Islamic Though, 2018.
12. Cebecioğlu, Ethem. “Her Hayrın Anahtarı Tefekkür”. Diyanet Aylık Dergi 241 (2011), 4-7.
13. Costanzo, Jason. “On the Therapeutic Value of Contemplation”. International Journal of Philosophical Practice 7/1 (2021), 79-88. https://doi.org/10.5840/ijpp2021716
14. Fatoni, A. - Lesmana, Deni. “The Concept of Zikr and Tafakkur-Based Education in Improving the Morality of the Nation”. Journal of Islamic Education 3/1 (2021), 31-38.
15. Frager, Robert. Hearth, Self and Soul: The Sufi Psychology of Growth, Balance, and Harmony. Wheaton, Illionis: Theosophical Publishing House, 1999.
16. Frankl, Viktor E. Man's Search for Meaning: An Introduction to Logotherapy. Boston: MA: Beacon Press, 4. edition, 1992.
17. al-Ghazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad. Kīmiyā yi saʿādat. ed. Ḥusayn Khidvī Jam. 2 vol. Tehran: Sherkateh Estasharateh Elmi va Farhangi, 9. edition, 1961.
18. Göka, Erol. Psikoloji Varoluş Maneviyat. İstanbul: Kapı Yayınları, 2021.
19. Gürsu, Orhan. “Nöropsikoloji, Din ve Psikolojik İyi Oluş”. Journal of International Social Research 10/53 (2017), 502-512.
20. Hanley, Adam - Warner, Alia - Garland, Eric. “Associations Between Mindfulness, Psychological Well-Being, and Subjective Well-Being with Respect to Contemplative Practice”. Journal of Happiness Studies 16/6 (2015), 1423-1436. https://doi.org/10.1007/s10902-014-9569-5.
21. al-Hamadānī, Khwājah Yūsuf - Rāzī, Najm. Rutbat al-hayāt az: Khwājah Yūsuf Hamadānī be zamīme-ye Risālat al-tayr az: Najm Rāzī. ed. Mohammad Amin Riyahi. Tehran: Enteshārāt-e Nūsī, 1983.
22. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: TDV Yayınları, 7. edition, 2008.
23. Ibn Qayyim al-Jawziyyah. al Fawāʾid. ed. ʿIṣām al Dīn al Ṣabābiṭī. Cairo: Dār al Aḥādīth, 2. edition, 1994.
24. al-Iṣfahānī, Abū l-Qāsim al-Rāghib. Kitāb al dharīʿah ilá makārim al sharīʿah. ed. Abū al Yazīd Abū Zayd al ʿAjmī. Cairo: Dār al Salām, 2007.
25. al-Iṣfahānī, Abū l-Qāsim al-Rāghib. al-Mufradāt fī gharīb al-Qurʾān. ed. Muḥammad Khalīl Aytānī. Beirut: Dār al-Maʿrifa, 6. edition, 2010.
26. İrk, Esra. “Huşû Deneyiminin Duygusal ve Psikolojik Boyutları”. Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 12/1 (2025), 262-284. https://doi.org/10.51702/esoguifd.1565827
27. al-Jurjānī, ʿAlī ibn Muḥammad al-Sayyid al-Sharīf. Kitāb al taʿrīfāt. ed. Ibrāhīm al Abyārī, Cairo: Dār al Rayyān li l Turāth, 1983.
28. Kalın, İbrahim. Açık Ufuk - İyi, Doğru ve Güzel Düşünmek Üzerine. İstanbul: İnsan Yayınları, 2. edition, 2024.
29. Karaca, Faruk. Dini Gelişim Psikolojisi. Trabzon: Eser Ofset Matbaacılık, 2016.
30. Karaca, Faruk. “Günümüzde Dinî Tefekkürün Yüzleştiği Temel Problemler”. Diyanet İlmi Dergi 54/4 (2018), 107-116. https://doi.org/10.61304/did.506910
31. Karakaş, Ahmet Canan. “Manevi Danışmanlıkta İç Huzur Modelinin Obsesif Kompulsif Bozukluğa Etkisi (Vaka Örnekli)”. Birey, Toplum ve Din. Edited by Nevzat Gencer - Muammer Cengil. 111-132. İstanbul: Çamlıca Yayınları, 2021.
32. Keklik, Nihat. Türk-İslam Felsefesi̇ Açısından Felsefenin Temel İlkeleri. Ankara: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları, 1996.
33. Keskinoğlu, Muhammet Şerif - Ekşi, Halil. “Islamic Spiritual Counseling Techniques”. Spiritual Psychology and Counseling 4/3 (2019), 333-350.
34. Khotimah, Khusnul - Alat Taqwa, Ussisa - Hanim, Shofiyyah. “Tafakkur on Malik Badri’s View”. Tasfiyah: Jurnal Pemikiran Islam 7/2 (2023), 317-338. https://doi.org/10.21111/tasfiyah.v7i2.10495
35. Merriam, Sharan B. - Tisdell, Elizabeth J. Qualitative Research: A Guide to Design and Implementation. San Francisco: Jossey-Bass Inc Pub, 4. edition, 2016.
36. Köroğlu, Gülvade. Tefekkürün Manevi İyi Oluşla İlişkisi (Yetişkinler Üzerine Bir Araştırma). Ankara: Ankara Hacı Bayram Veli University, Social Sciences Institute, Master’s Thesis, 2024.
37. Kutluer, İlhan. “Düşünme”. TDV İslam Ansiklopedisi. 10/53-57. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1994.
38. Mamat, Akila - Ali, Mohd Safri - Syed Omar, Syed Hadzrullathfi - Abidin, Zaida - Basir, Aminudin - Yabi, Shumsudin. “Literature Review on Concept of Tafakkur in Islamic Mysticism”. International Journal of Academic Research in Business and Social Sciences 9/4 (2019), 44-53.
39. Mat Akhir, Noor Shakirah - Sabjan, Muhammad Azizan. “Tafakkur as the Spiritual Mechanism for Environment Conservation”. Journal of Religious & Theological Information 14/1-2 (2015), 1-12. https://doi.org/10.1080/10477845.2015.1035195
40. McGarrigle, Tessa - Walsh, Christine A. “Mindfulness, Self-Care, and Wellness in Social Work: Effects of Contemplative Training”. Journal of Religion & Spirituality in Social Work: Social Thought 30/3 (2011), 212-233.https://doi.org/10.1080/15426432.2011.587384
41. Medeiros, Sebastian - Langer, Alvaro - Stolzenbach, Sandra. “Contemplation of Nature to Promote Mental Health and Prevent Depression in Youth”. Prevention and Early Treatment of Depression Through the Life Course. ed. Vania Martínez - Claudia Miranda Castillo. Switzerland: Springer International Publishing, 2023.
42. al-Makkī, Abū Ṭālib. Qūt al-qulūb fī muʿāmalat al-maḥbūb wa-waṣf ṭarīq al-murīd ilá maqām al-tawḥīd. 4 vol. Cairo: Maktabat Dār al-Turāth, 2001.
43. Merter, Mustafa. Psikolojinin Üçüncü Boyutu Nefis Psikolojisi ve Rüyaların Dili. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2014.
44. Merton, Thomas. New Seeds of Contemplation. New York: New Directions, 2007.
45. Metin, Osman - Ünal, Şükriye. “İçerik Analizi Tekniği: İletişim Bilimlerinde ve Sosyolojide Doktora Tezlerinde Kullanımı”. Anadolu Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 22/Özel Sayı 2 (2022), 273-294.https://doi.org/10.18037/ausbd.1227356
46. Nasr, Seyyed Hossein. Islam and the Plight of Modern Man. Chicago: Kazi Publications, 2001.
47. Özdoğan, Öznur. “İnsana Manevi-Psikolojik Yaklaşım”. Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 49/2 (2008), 77-102. https://doi.org/10.1501/Ilhfak_0000000970
48. Özkul, Ahmet Sait - Alparslan, Ali Murat. “Yaşam Doyumunu Artıran Motivasyon Kaynağı: Düşünme-Anlama İhtiyacı”. İnsan ve Toplum Bilimleri Araştırmaları Dergisi 8/4 (2019), 3272-3288.https://doi.org/10.15869/itobiad.615902
49. al-Rāzī, Fakhr al-Dīn. Mafātīḥ al ghayb (Tafsīr al Rāzī). 32 vols. Beirut: Dār al Fikr, 1981.
50. Read, Dan R. Thinking Deeply in College: An Inquiry into Contemplation Amongst Undergraduate Students. Indiana: Taylor University, Master of Arts in Higher Education (MAHE) Theses, 2019.
51. Saban, Ahmet - Ersoy, Ali. Eğitimde Nitel Araştırma Desenleri. Ankara: Anı Yayıncılık, 2017.
52. Sağlam, İbrahim. “Hadislerde Hz. Peygamber’in Yalnızlık Tecrübesi ve Hakikat Arayışı”. Amasya İlahiyat Dergisi 20 (2023), 171-201. https://doi.org/10.18498/amailad.1238351
53. Sözen, Kemal. “Din-Tefekkür İlişkisi”. Diyanet İlmi Dergi 54/4 (2018), 87-106.
54. Stebbins, Robert a. Leisure and Positive Psychology: Linking Activities with Positiveness. Houndmills, UK: Palgrave Macmillan, 2015.
55. Şen, Mustafa Taha. Tefekkür Etme Eğilimi ile Akademik Başarı Arasındaki İlişki. İstanbul: İstanbul Sabahattin Zaim University, Social Sciences Institute, Master’s Thesis, 2024.
56. Şirin, Turgay. Bilişsel Davranışçı Psikoterapi Yaklaşımıyla Bütünleştirilmiş Dini Danışmanlık Modeli. Sakarya: Sakarya University, Social Sciences Institutes, Ph.D. Dissertation, 2013.
57. Şirin, Turgay. Manevi Danışmanlıkta İhsan Modeli. İstanbul: Kaknüs Yayınları, 2018.
58. Tamin, Daris. “Applying Qur’anic Contemplation in Counseling”. The International Journal of Counseling and Education 1/1 (2016), 1-9. https://doi.org/10.23916/1-9.0016.11-i3b
59. Tan, Hümeyra Nazlı - Yıldız, Mualla. “‘Manevi İyi Oluş’ Kavramının Ortaya Çıkışı ve Tanımlanması”. Dini Araştırmalar 25/63 (2022), 447-476. https://doi.org/10.15745/da.1175149
60. Thomas, Nur Sakinah - Ibrahim, Nur Jehaada. “The Effectiveness of Contemplation on Conceptual Metaphor in Cognitive Spiritual Therapy”. Revelation and Science 12/1 (2022), 59-65.https://doi.org/10.31436/revival.v12i1.302
61. Uludağ, Süleyman. Tasavvuf Terimleri Sözlüğü. İstanbul: Marifet Yayınları, 1991.
62. Van Gordon, William - Sapthiang, Supakyada - Shonin, Edo. “Contemplative Psychology: History, Key Assumptions, and Future Directions”. Perspectives on Psychological Science 17/1 (2022), 99-107. https://doi.org/10.1177/1745691620984479.
63. Yalom, Irvin. Existential Psychotherapy. New York: Basic Books, 1980.
64. Yıldırım, Ali - Şimşek, Hasan. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara:Seçkin Yayıncılık, 12. edition, 2021.
65. Yiğit, Yaşar. “Var Oluşu Anlama ve Anlamlandırma Zemini: Tefekkür”. Diyanet Aylık Dergi 241 (2011), 8-11.
66. Zuber-Aguirre, Angelika. The Lived Experience of Contemplating Purpose and Meaning in Life. Minneapolis: Capella University, Ph.D. Dissertation, 2016.