Şerhu’l-ʿAkāidi’l-ʿAdudiyye (Şerhu’l-Celâl) Literatüründeki Nispet Hataları Üzerine Notlar

Abstract

el-Akāidü’l-Adudiyye adlı eser üzerine Celâleddin ed-Devvânî’nin (ö. 908/1502) kaleme aldığı Şerhu’l-Celâl, geniş bir coğrafyada etkili olmuş önemli kelam metinlerindendir. Eser yazıldığı dönemden itibaren yoğun ilgiye mazhar olmuş; Osmanlı, Acem, Şam, Orta Asya ve Hint alt kıtasında pek çok haşiye, tâlik, muhakemat ve tercüme çalışmasına konu olmuştur. XX. yüzyıla kadar süren bu faaliyet neticesinde Şerhu’l-Celâl üzerinden devam eden hacimli bir literatür oluşmuştur. Şerhu’l-Celâl literatüründeki nispet hatalarını konu edinen bu çalışmada gerçekte sahibi olmadığı bir müellife nispet edilen haşiyeler ve başka bir eser olmasına rağmen Şerhu’l-Celâl haşiyesi ya da şerhi olarak kaydedilen eserler hakkındaki hataların tashihi amaçlanmaktadır. Bu hataların tashihi, Şerhu’l-Celâl literatürüyle ilişkili çalışmalarda eserlerin yazıldığı coğrafyanın, dönemini ve müellifinin hatalı tespiti sebebiyle olacak isabetsiz yorumların ve değerlendirmelerin önünün alınması bakımından önem taşımaktadır. Bu bağlamda tespit edilen Yûsuf b. Muhammed Cân el-Karabâğî el-Muhammedşâhî, Câmî el-Mervezî, Mahmûd Hasan ve Muhammed b. Hâc Hamîd el-Kefevî’nin Şerhu’l-Celâl haşiyeleriyle ilgili kütüphane kataloglarında ya da ikincil literatürde yer alan hatalı nispetlere dikkat çekilmiş ve gerekçelendirilerek bu hatalar tashih edilmiştir. Ayrıca gerçekte Şerhu’l-Celâl haşiyesi olmadığı halde bu literatüre dahil edilen İsmâil Konevî’ye ait eserin, müellifin kendi yazdığı Risâle fî ilmihî teʿâlâ’nın şerhi olduğu ortaya konulmuştur.

Keywords

• Kelam
• Devvânî
• Şerhu’l-Celâl
• Karabâğî
• Mahmûd Hasan
• Câmî el-Mervezî
• Kefevî
• Konevî

Supporting Institution

Bu araştırmayı desteklemek için herhangi bir dış fon kullanılmamıştır.

Ethical Statement

Bu çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur.

Notes on the Attribution Errors in the Literature of Sharḥ al-ʿAqāʾid al-ʿAḍudiyya (Sharḥ al-Jalāl)

Abstract

Sharḥ al-Jalāl, Jalāl al-Dīn al-Dawwānī (d. 908/1502)’s commentary on ʿAqāʾid al-ʿAḍudiyya, is one of the most influential kalām texts to have shaped intellectual traditions across a wide geographical expanse. The commentary received intense attention from the time it was written, becoming the subject of numerous super-commentaries (ḥāshiya), glosses (taʿlīq), comparative studies (muḥākamāt), and translations in the Ottoman, Persian, Syrian, Central Asian, and Indian Subcontinent scholarly milieus. This intellectual activity, which lasted until the twentieth century, produced a substantial literature. This study focuses on correcting attribution errors within that literature. It aims to rectify misattributions concerning (1) super-commentaries mistakenly ascribed to an author who did not actually write them, and (2) works mistakenly registered as a supercommentary or commentary on the Sharḥ al-Jalāl when they are, in fact, on different texts. Correcting these errors is crucial for preventing inaccurate interpretations and evaluations in studies related to the Sharḥ al-Jalāl literature, which might arise from faulty identification of the text’s geography, period, and author. Accordingly, the study draws attention to and rectifies the incorrect attributions found in library catalogs or secondary literature concerning the super-commentaries on Sharḥ al-Jalāl by Yūsuf b. Muḥammad Jān al-Qarabāghī al-Muḥammadshāhī, al-Jāmī al-Marwazī, Maḥmūd Ḥasan, and Muḥammad b. al-Ḥājj Ḥamīd al-Kefevī, providing the necessary justifications. Furthermore, it demonstrates that the work by Ismāʿīl al-Qunawī, incorrectly included in this literature, is actually commentary on the author’s own treatise, Risālah fī ʿilmihī taʿālā, and is not a super-commentary on Sharḥ al-Jalāl.

Keywords

• al-Kalām
• al-Dawwānī
• Sharh al-Jalāl
• al-Qarabāhgī
• Maḥmūd Ḥasan
• Jāmī al-Marwazī
• al-Kafawī
• al-Qūnawī

References

1. Ahmed, Asad Q. - Reza Pourjavady, “Hint Altkıtasında Kelâm”, Başlangıçtan Günümüze İslâm Kelâmı, ed. Sabine Schmidtke, trc. Orhan Ş. Koloğlu v.dğr., İstanbul: Küre Yayınları, 2020, s. 783-806.
2. Akkirmânî, Hâşiye alâ Şerhi’d-Devvânî ale’l-Akāidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Hafid Efendi, nr. 148, vr. 1b-168a.
3. Akkirmânî, Hâşiye alâ Şerhi’d-Devvânî ale’l-Akāʾidi’l-Adudiyye, Süleymaniye Ktp., Kasîdecizâde, nr. 139, vr. 1b-110b.
4. Akkirmânî, Taʿlîkât alâ Şerhi’l-Akāidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Kılıç Ali Paşa, nr. 521, vr. 1b-104b.
5. Akkirmânî, Ikdü’l-kalâʾid fî tahkīki’l-ʿakāʾid/ʿIkdü’l-kalâid alâ Şerhi’l-ʿAkāʾid, Akhisar Zeynelzade Ktp., nr. 107, vr. 1b-242a.
6. Akkirmânî, Ikdü’l-leâlî fî beyâni ʿilmihî teâlâ bi-gayri’l-mütenâhî, Bursa İnebey Ktp., Ulucami, nr. 3534/20, vr. 179b-185a.
7. Akkirmânî, İklîlü’t-terâcim, Dersaâdet: Matbaa-i Osmâniyye, 1319.
8. Akkirmânî, Risâle fi’l-Mesâili’l-kelâmiyye, Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 312, vr. 1b-31a.

9. Akkirmânî, Risâle-i Akāid, y.y., t.y.
10. Akman, Mustafa, “Celâleddîn ed-Devvânî’nin Eserleri ve Özet Olarak Tanıtımı”, Rumeli İslâm Araştırmaları Dergisi 1/1 (2018): 122-159.
11. Anay, Harun, Celâleddin Devvânî Hayatı, Eserleri, Ahlak ve Siyaset Düşüncesi (doktora tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 1994.
12. Arıcı, Mustakim, “Osmanlı’da Kelam ve Felsefe Müfredatları Üzerine Bir Modelleme: Cârullah Efendi Koleksiyonu Örneği”, Osmanlı Kitap Kültürü Cârullah Efendi Kütüphanesi ve Derkenar Notları, ed. Berat Açıl, İstanbul: İLEM Yayınları, 2020, s. 361-412.
13. Bağdatlı, İsmâil Paşa, Hediyyetü’l-ʿârifîn esmâü’l-müellifîn ve âsarü’l-musannifîn, nşr. Kilisli Rifat Bilge- İbnülemin Mahmud Kemal İnal, Ankara: Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1951.
14. Bursalı Mehmed Tâhir, Osmanlı Müellifleri, haz. Mehmet Ali Yekta Saraç, Ankara: Türkiye Bilimler Akademisi [TÜBA], 2016.
15. Câmî, Hâşiye alâ Şerhi’l-Akāidi’l-ʿAdudiyye, Bursa İnebey Kütüphanesi, Haraççıoğlu, nr. 1315/1, vr. 1b-64b.
16. Câmî, Abdurrahman, Hâşiye alâ şerhi’d-Devvânî ale’l-ʿAkāidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 1720/2, vr. 80b-132a.
17. Câmî, Abdurrahman, Hâşiye alâ şerhi’l-ʿAkāidi’l-ʿAdudiyye, Çorum Hasan Paşa Ktp, Hasan Paşa Yazma, nr. 10, vr. 48b-92b.
18. Devvânî, Celâleddîn, Şerhu’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye (Şerhu’l-Celâl), I-II, Dersaâdet: Matbaa-i Osmâniyye, 1318-1900.
19. Fazlıoğlu, Şükran, “Nebî Efendi-zâde’nin ‘Kasîde fî el-Kutub el-Meşhûre fî el-‘Ulûm’una Göre Bir Medrese Talebesinin Ders ve Kitab Haritası”, Kutadgubilig: Felsefe-Bilim Araştırmaları, 3 (2003): 191-221.
20. Fındıklılı, İsmet Efendi, Tekmiletü’ş-Şakâ’ik fî Hakki Ehli’l-Hakâ’ik, haz. İsmail Yıldırım, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2021.
21. Gümüş, Sadreddin, “Cürcânî, Seyyîd Şerîf”, DİA, 1993, VIII, 134-136.
22. İzgi, Cevat, Osmanlı Medreselerinde İlim: Riyazî İlimler, İstanbul: İz Yayıncılık, 1997.
23. Kalaycı, Mehmet, “18. Yüzyıl Osmanlı Dinî Düşüncesinde Mâturîdîlik Vurgusu: Hanefîlikten Mâturîdîliğe Giden Sürece Dair Bir Tahlil”, Sahn-ı Semân’dan Dârülfünûn’a Osmanlı’da İlim ve Fikir Dünyası: Âlimler, Müesseseler ve Fikrî Eserler XVIII. Yüzyıl, ed. Ahmet Hamdi Furat v.dğr., I-II, İstanbul: Zeytinburnu Belediyesi Kültür Yayınları, 2018, s. 47-95.
24. Kalaycı, Mehmet, “Mâtürîdî-Hanefî Aidiyetin Osmanlı’daki İzdüşümleri”, Cumhuriyet İlahiyat Dergisi, 20/2 (2016): 9-72.
25. Kalaycı, Mehmet, “Osmanlı’da Eş’arîlik-Mâturîdîlik İhtilafı Edebiyatı, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 15/29 (2017): 79-151.
26. Karabâğî, Muhyiddin Muhammed b. Ali er-Rûmî, Şerhu’l-ʿAkāidi’l-ʿAdudiyye, Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1120/1, vr. 1b-63a.
27. Karabâğî, Muhyiddin Muhammed b. Ali er-Rûmî, Şerhu’l-ʿAkāidi’l-ʿAdudiyye, Mill et Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 1121/1, vr. 1b-60b.
28. Karabâğî, Yûsuf b. Muhammed Cân el-Muhammedşâhî, Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Yusuf Ağa Kütüphanesi, Yusuf Ağa, nr. 502/3, vr. 263-412.
29. Karabâğî, Yûsuf b. Muhammed Cân, Tetimmetü’l-havâşî fî izâleti’l-gavâşî, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 1600, vr. 1b-159b.
30. Karabulut, Ülfer, “İsmâil Konevî’nin Devvânî’ye Karşı Kelâm Geleneği Savunusu: Allah’ın Eşyaya Dair İlmi Hakkında Bir Tartışma”, Kocatepe İslami İlimler Dergisi, 8/1 (2025): 236-255.
31. Karabulut, Ülfer, Devvânî’de İlâhî İlim (doktora tezi), İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2024.
32. Kâtip Çelebi, Keşfü’z-zunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn, nşr. M. Şerefettin Yaltkaya - Kilisli Rifat Bilge, I-II, Ankara: Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, 1941.
33. Kazvînî, Hakîm Şâh Muhammed b. Mübârek, Hâşiyetü Hakîm Şâh alâ Şerhu’l-ʿAkāidi’l-Adudiyye, Hacı Selim Ağa Ktp., Hacı Selim Ağa, nr. 605, vr. 1a-112b.
34. Kefevî, Muhammed b. el-Hâc Hamîd, Taʿlîkāt/Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Milli Ktp., Milli Kütüphane Yazmalar, nr. 2609, vr. 1b-92b.
35. Kehhâle, Ömer Rızâ, Muʿcemü’l-müellifîn Terâcimü musannifi’l-kütübi’l-ʿArabiyye, Beyrut: Müessesetü’r-risâle, 1414-1993.
36. Koca, Muhammet Ali, “el-Akâ’idü’n-Nesefiyye ve el-Akâ’idü’l-Adudiyye Örneğinde Osmanlı’da Akaid Risaleleri: Problemler, Özellikler ve Literatür”, Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi, 14/28 (2016): 41-97.
37. Konevî, İsmâil b. Muhammed, Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-ʿAkā’idi’l-ʿAdudiyye, Ankara Milli Ktp., Milli Kütüphane Yazmalar, nr. 7333, vr. 1b-27a.
38. Konevî, İsmâil b. Muhammed, Risâle fî ilmillâhi teâlâ, Çorum Hasan Paşa Ktp., Hasan Paşa Yazma, nr. 971/4, vr. 29b-32a.
39. Konevî, İsmâil b. Muhammed, Risâle fî Şerhi İlmillâh, Kayseri Râşid Efendi Ktp., Raşid Efendi, nr. 59/9, vr. 38b-67a = Tahkîkü ilmi’l-kelâm ve tezyîfü makāli’l-Celâl, Manisa İl Halk Ktp., nr. 1001/2, vr. 43b-47b = Risâle fî beyâni taalluki ilmihî teâlâ ale’l-cüz’iyyât ve’l-külliyât, Köprülü Ktp., Mehmed
40. Asım Bey, nr. 523/4, vr. 81b-104a = Risâle fî taalluki ilmillâhi teâlâ bi’l-umûri’l-gayri’l-mütenâhî bi’l-fiʿl, Konya Yusuf Ağa Ktp., nr. 420, vr. 38-86.
41. Kürdî, Mahmûd Hasan, Hâşiye ʿalâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Edirne Selimiye Ktp., Selimiye Yazmalar, nr. 568, vr. 1b-53a.
42. Kürdî, Mahmûd Hasan, Hâşiye alâ Şerhi’l-Akāidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp, Laleli, nr. 2201, vr. 1-59b.
43. Kürdî, Mahmûd Hasan, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Kayseri Râşid Efendi Ktp., nr. 465/4, vr. 171b-204b.
44. Mağnîsâvî, Mahmûd b. Hasan el-Hanefî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Ayasofya, nr. 2344/4, vr. 182b-217a.
45. Mağnîsâvî, Mahmûd b. Hasan el-Hanefî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Murad Molla, nr. 1350/2, vr. 86b-125a.
46. Mağnîsâvî, Mahmûd b. Hasan el-Hanefî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Süleymaniye, nr. 752/4, vr. 51b-78b.
47. Mehmed Süreyyâ, Sicill-i Osmânî, I-IV, İstanbul: Matbaa-i Âmire, 1308.
48. Mervezî, el-Câmî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Laleli, nr. 2203/1, vr. 1b-30a.
49. Mervezî, el-Câmî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp, Süleymaniye, nr. 752/1, vr. 1b-47a.
50. Mervezî, el-Câmî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Süleymaniye Ktp., Şehid Ali Paşa, nr. 1720/2, vr. 80a-132a.
51. Muzûrî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. V2003/2, vr. 101b-167a.
52. Muzûrî, Molla Câmî, Hâşiye alâ Şerhi’l-ʿAkāʾidi’l-ʿAdudiyye, Beyazıt Devlet Ktp., Veliyyüddin Efendi, nr. V2002/2, vr. 69b-123a.
53. Müzûrî, Molla Câmi, Hâşiye ale’l-Celâl, Süleymaniye Ktp., Cârullah Efendi, nr. 1157/2, vr. 89b-141b.
54. Rouayheb, Khaled, 17. Yüzyılda İslam Entelektüel Tarihi:Osmanlı İmparatorluğu’nda ve Mağrip’te İlmî Akımlar, çev. Zahit Atçıl, İstanbul: Klasik Yayınları, 2023.
55. Serbestzâde, Ahmed Hamdi, İlm-i Kelâmdan Akā’id-i Adudiyye Şerh-i Celâl Tercümesi, Trabzon: Serâsî Matbaası, 1311.
56. Sünger, Adem, Akāid-i Adudiyye Literatüründe Ef‘âl-i İbâd Meselesi (doktora tezi), Marmara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, İstanbul, 2024.
57. Taşköprülüzâde, Ahmed Efendi, eş-Şakâ’iku’n-nu‘mâniyye fî ulemâi’d-devleti’l-Osmâniyye, haz. Muhammet Hekimoğlu, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019.
58. Uzunçarşılı, İsmail Hakkı, Osmanlı Devleti’nin İlmiye Teşkilâtı, Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1984.
59. Üsküdârî, Mehmed Emin, Şerhu Mebhasi’l-ʿilm min Şerhi’l-ʿAkāʾid, İstanbul: Hacı Selim Ağa Ktp., Kemankeş, nr. 323, vr. 1-29b.
60. Yavuz, Yusuf Şevki, “el-Akāidü’l-Adudiyye”, DİA, 1989, II, 216.