TÜRKİYE VE KÖRFEZ İŞBİRLİĞİ KONSEYİ (KİK) ÜYESİ ÜLKELERİN FİLİSTİN MESELESİNE YAKLAŞIMLARI: NEOKLASİK REALİZM BAĞLAMINDA BİR DEĞERLENDİRME

Abstract

Bu çalışma, Türkiye ile Körfez İşbirliği Konseyi (KİK) üyesi ülkelerin Filistin meselesine yönelik yaklaşımlarını, benzerliklerini ve farklılıklarını incelemektedir. Türkiye, İsrail’i diplomatik olarak tanıyan ilk Müslüman ülke olmasına rağmen, Filistin meselesine tarihsel olarak güçlü bir destek vermiştir. Bu destekler, özellikle AK Parti iktidarı döneminde çok boyutlu bir şekilde artmış ve Türkiye, Kudüs’ün İslam dünyası için taşıdığı önemi dini, tarihsel ve kültürel bağlar çerçevesinde ön plana çıkarmıştır. Öte yandan, Körfez ülkeleri Filistin meselesine yönelik birçok temel konuda ortak politikalar benimsemekle birlikte, aralarında belirgin görüş ayrılıkları mevcuttur. Özellikle Birleşik Arap Emirlikleri ve Bahreyn, İbrahim Anlaşmaları çerçevesinde İsrail ile normalleşme sürecine girerken, Suudi Arabistan ve Umman, İsrail ile diplomatik ilişkilerini temkinli bir şekilde ilerletmektedir. Kuveyt ve Katar ise, İsrail ile mevcut statükoyu koruma eğiliminde olup, İsrail karşıtı Filistinli gruplara destek vermeye devam etmektedir. Bu makale, neoklasik realizm perspektifinden Türkiye ve KİK ülkelerinin Filistin meselesindeki politika farklılıklarını analiz ederek hangi ülkelerin benzer veya farklı politikalar izlediğini değerlendirecek ve bu farklılıkların nedenlerini inceleyecektir.

Keywords

• Türkiye
• Körfez İşbirliği Konseyi (KİK)
• Filistin Meselesi
• İsrail
• Dış Politika
• Aksa Tufanı

TÜRKİYE AND GULF COOPERATION COUNCIL (GCC) MEMBER COUNTRIES APPROACHES TO THE PALESTINE ISSUE: AN ASSESSMENT WITHIN THE CONTEXT OF NEOCLASSICAL REALISM

Abstract

This study examines the approaches of Türkiye and the countries of the Gulf Cooperation Council (GCC) members to the Palestinian issue, focusing on their similarities and differences. Although Türkiye was the first Muslim country to diplomatically recognize Israel, it has historically provided strong support for the Palestinian cause. This support has notably increased in a multidimensional manner during the rule of the Justice and Development Party (AK Party), with Türkiye emphasizing the importance of Jerusalem for the Islamic world within the framework of its religious, historical, and cultural ties. On the other hand, while the Gulf countries have adopted common policies on several key aspects of the Palestine issue, there are distinct differences in their positions. Specifically, the United Arab Emirates and Bahrain have entered into normalization processes with Israel under the Abraham Accords, whereas Saudi Arabia and Oman are cautiously advancing their diplomatic relations with Israel. Kuwait and Qatar, on the other hand, tend to maintain the existing status quo with Israel and continue to support Palestinian groups that oppose Israel. This article will analyze the policy differences between Türkiye and the GCC countries on the Palestinian issue from a neoclassical realist perspective, assess which countries pursue similar or divergent policies, and examine the underlying reasons for these differences.

Keywords

• Türkiye
• Gulf Cooperation Council (GCC)
• Palestine Issue
• Israel
• Foreign policy
• Al-Aqsa Flood

References

1. Acar, N. (2019). Arap Baharı sürecinde Ortadoğu’da güvenlik ve dış politika: Suudi Arabistan örneği. Birey ve Toplum, 8(16), 139-171.
2. Ahren, R. (2019, 26 Haziran). At economic peace summit, being an Israeli in Bahrain feels almost normal. The Times of Israel. https://www.timesofisrael.com/at-economic-peace- summit-being-an-israeli-in-bahrain-feels-almost-normal/.
3. Akdoğan, Y. (2017). Lider: Siyasi liderlik ve Erdoğan. Turkuvaz Kitap.
4. Akdoğan, Y. (2023). İsrail’in Gazze katliamı: UCM’ye göre savaş suçu mu, devlet terörü mü? NEU METDER, 2(7), 200-211.
5. Akkaş, B. D. (2018, 27 Şubat). Körfez krizi ve Katar’ın güvenlik yaklaşımı, (ss. 1-20). BISAV Bülten. https://www.bisav.org.tr/Bulten/285/1725/korfez_krizi_ve_katar_in_guvenlik_ yaklasimi.
6. Akşin, S. (2018). Filistin sorunu. Kısa 20. yüzyıl tarihi, (ss. 301-307). Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
7. Al Ain News Türkçe (2023, 22 Kasım). BM’nin 242 sayılı kararı: Gazze savaşına son verebilecek 56 yıllık çözüm arayışı. https://tr.al-ain.com/article/bm-nin-242-say-l-karari.
8. Al Jazeera (2006, 26 Ocak). Hamas wins huge majority. https://www.aljazeera.com/ news/2006/1/26/hamas-wins-huge-majority.

9. Altıner, B. (2014). Birleşmiş milletler: Amacı, gelişimi, etkinliği, uluslararası güvenliğe katkısı ve geleceği. Avrasya Sosyal ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 1(1), 1-9.
10. Amir, S. A. (2017). Filistin davasının dünden bugüne sosyo-politik gelişimi. Filistin meselesi: Türkiye’de siyasi partilerin yaklaşımları, 40. Tezkire Yayıncılık.
11. Anadolu Ajansı (2017, 21 Aralık). BM’de Türkiye’ye Kudüs övgüsü. https://www.aa.com.tr/ tr/dunya/bmde-turkiyeye-kudus-ovgusu/1011866.
12. Anadolu Ajansı (2019, 25 Ekim). Suudi Arabistan, Hamas üzerindeki baskıyı artırıyor. https:// www.aa.com.tr/tr/analiz/suudi-arabistan-hamas-uzerindeki-baskiyi-artiriyor/1626195.
13. Anadolu Ajansı (2020, 5 Eylül). Kâbe imamının hutbesi ‘İsrail’le normalleşmeye hazırlık olarak’ yorumlandı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/kabe-imaminin-hutbesi-israille- normallesmeye-hazirlik-olarak-yorumlandi/1964014.
14. Anadolu Ajansı (2022, 15 Eylül). 40 yıldır hesabı sorulamayan katliam: Sabra ve Şatila. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/40-yildir-hesabi-sorulamayan-katliam-sabra-ve- satilla/2685857.
15. Anadolu Ajansı (2023, 13 Kasım 2023). Cumhurbaşkanı Erdoğan: Gazze Filistin halkının toprağıdır, Amerika’nın bunu kabullenmesi lazım. https://www.aa.com.tr/tr/ gundem/cumhurbaskani-erdogan-gazze-filistin-halkinin-topragidir-amerikanin-bunu- kabullenmesi-lazim/3051478.
16. Anadolu Ajansı (2023, 7 Ekim ). Hamas’ın silahlı kanadı İsrail’e karşı ‘Aksa Tufanı’ operasyonu başlattı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/hamasin-silahli-kanadi-israile-karsi- aksa-tufani-operasyonu-baslatti/3009914.
17. Anadolu Ajansı (2023, 7 Kasım). Bakan Bolat: İsrail ile karşılıklı ticaretimiz yüzde 50’den fazla azaldı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/bakan-bolat-israil-ile-karsilikli-ticaretimiz- yuzde-50den-fazla-azaldi/3009914.
18. Anadolu Ajansı (2024, 30 Ağustos). Suudi Arabistan veliaht prensinden Gazze’de canların korunması için harekete geçilmesi çağrısı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/suudi-arabistan- veliaht-prensinden-gazzede-canlarin-korunmasi-icin-harekete-gecilmesi-cagrisi/3252248.
19. Anıl, I. (1999). Türkiye ve Ortadoğu: Tarih, kimlik, güvenlik. M. Benli Altunışık (Ed.), Soğuk Savaş sonrasında Türkiye ve Arap-İsrail barış süreci içinde (s. 131–145). Boyut Kitapları.
20. Aras, B. (1997). Filistin-İsrail barış süreci ve Türkiye. Bağlam Yayıncılık.
21. Arı, T. (1992). Basra Körfezi'nde güç dengesi. Uludağ Üniversitesi Basımevi.
22. Armaoğlu, F. (1989). Filistin meselesi ve Arap İsrail savaşları. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları.
23. Arnaout, A. R. D. A. R., & Topçu, G. (2018, 1 Kasım). Umman ziyaretinin kazananı Netanyahu. Anadolu Ajansı. https://www.aa.com.tr/tr/dunya/umman-ziyaretinin- kazanani-netanyahu/1299868.
24. Ataman, M. (Ed.). (2024). Al-Aqsa flood: A turning point in the middle eastern politics. Seta Yayınları.
25. Ateş, D. (2009, Haziran). Gazze trajedisi: Sorumluluk ve kavramların haklılaştırma işlevi. Çağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 1(6), 61-62.
26. Avcı, C. (2002). “Kudüs: Fethedilişinden Haçlı istilasına kadar.” TDV İslam Ansiklopedisi.
27. Aykan, M. B. (1993, February). The Palestinian question in Turkish foreign policy from the 1950s to the 1990s. International Journal of Middle East Studies, 1(25), 91–110.
28. Bağ, M. (2018, 26 Ekim). İsrail Başbakanı Netanyahu’dan diplomatik ilişki bulunmayan Umman’a ziyaret. Euronews Türkçe. https://tr.euronews.com/2018/10/26/israil-basbakani- netanyahu-dan-diplomatik-iliski-bulunmayan-umman-a-ziyaret.
29. Balcı, A. (2013). Türkiye dış politikası: İlkeler, aktörler, uygulamalar. Etkileşim Yayınları.
30. Başak, K. (2023, 30 Aralık). İbrahim Anlaşmaları’nın Orta Doğu bölgesel barışına etkileri. Orta Doğu ve Orta Asya-Kafkaslar Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 2(3), 1-17.
31. BBC News Türkçe (2017, 17 Aralık). Erdoğan'dan Trump'a Kudüs tepkisi: 'Biz de sizi tanımıyoruz'. https://www.bbc.com/turkce/42385135.
32. BBC News Türkçe (2017, 6 Aralık). ABD Başkanı Donald Trump, Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıdı. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-42258773.
33. BBC Türkçe (2010, 17 Şubat). Dubai’deki suikastta İsrailli ajanların rolü. https://www.bbc. com/turkce/haberler/2010/02/100217_dubai_latest.
34. BBC Türkçe (2020, 19 Ekim). İsrail ile Bahreyn arasındaki diplomatik ilişkiler resmen başladı. https://www.bbc.com/turkce/haberler-dunya-54594755.
35. BBC Türkçe (2020, 28 Ocak). Trump'dan BAE, Umman ve Bahreyn'e teşekkür. https://www. bbc.com/turkce/haberler-dunya-51284412.
36. BBC Türkçe (2023, 28 Ekim). Erdoğan: İsrail, biz de seni savaş suçlusu olarak dünyaya ilan edeceğiz. https://www.bbc.com/turkce/articles/c2j9xr94jmro.
37. Bengio, O. (2004). The Turkish-Israeli relationship: Changing ties of Middle Eastern outsiders. Palgrave Macmillan.
38. Berman, L. (2021, 5 Ocak). Saudi textbooks show dramatic improvement in depictions of jews — study. The Times of Israel. https://www.timesofisrael.com/saudi- textbooks-show-dramatic-improvement-in-depictions-of-jews study/?__cf_chl_ tk=Rg4cZoj5etJIb4Kpt4P6N8TjNTb7qsvF.m1sg6yU3gY-1725093987-0.0.1.1-8063.
39. Cankara, P. Ö., & Cankara, Y. (2019). Küresel ve bölgesel aktörlerin Filistin politikaları.
40. Cankara, P. Ö., & Cankara, Y. (2020, 30 Haziran). 2000’lerde Filistin’de meşru temsillilik tartışmaları: Hamas ile El-fetih arasındaki rekabet. Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Dergisi, 21(11), 469-503.
41. Cleveland, W. L. (2008). Modern Ortadoğu tarihi. M. Harmancı (Çev.). İstanbul: Agora Kitaplığı.
42. Cumhuriyet (2023, 14 Ekim). Kuveyt'ten Gazze çıkışı: Zorla yerinden edilme girişimlerini kınıyoruz. https://www.cumhuriyet.com.tr/dunya/kuveytten-gazze-cikisi-zorla-yerinden- edilme-girisimlerini-2129935.
43. Çavuşoğlu, E. (2022, 31 Ağustos). Körfez ülkeleri ve Filistin: Güçlü tarihsel bağlar temelinde Körfez siyaseti. Uluslararası Politik Araştırmalar Dergisi, 2(8), 15-33.
44. Çolak, Y. (2023). Türkiye's Decision on the March 1 Motion: A Neoclassical Realist Analysis Attempt, Journal of History School, 64, 1278-1294.
45. Dalar, M. (2009). Gazze Savaşı: Filistin direnişi, İsrail yayılmacılığı ve uluslararası hukuk. Dora Yayıncılık.
46. Davidson, C. (2013). After the sheikhs: The coming collapse of the Gulf Monarchies. Oxford University Press.
47. Davutoğlu, A. (2009). Stratejik derinlik. Küre Yayınları.
48. Demir, Y. (2021). 1960'tan günümüze Arap-İsrail çatışması ekseninde Türk dış politikası. TESAM Akademik Dergisi 1(8), 165-197.
49. Deveci, C. (2017, 29 Aralık). Herbert Samuel döneminde Filistin’e Yahudi göçleri. SDÜ Fen-Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi, 42, 1-18.
50. Eran, O. (2000, Spring). Turkish-Israeli relations in a transformed regional context. Middle East Journal 2(54), 231-248.
51. Erdoğan, R. T. (2012). Küresel barış vizyonu. Meydan Yayınları.
52. Erdoğan, R. T. (2021). Daha adil bir dünya mümkün. Turkuaz Yayıncılık.
53. Ereli, G. (2023, 27 Kasım). Körfez-İsrail ilişkileri: Tarihsel eğilimler, politika öncelikleri ve farklılıkların evrimi. Orsam. https://www.orsam.org.tr/tr/korfez-israil-iliskileri-tarihsel- egilimler-politika-oncelikleri-ve-farkliliklarin-evrimi-2/.
54. Erhan, Ç. (2015). Orta Doğu gelişmeleri. İ. Ortaylı (Ed.), Siyasi tarih II içinde (s. 135). Anadolu Üniversitesi Yayınları.
55. Ertosun, E. (2013). Filistin politikamız (Camp David'den Mavi Marmara'ya). Kaknüs Yayınları.
56. Eryaman, A. (2016, Haziran). 20. yüzyıl başlarında İngiltere’nin Filistin politikası. International Journal of Humanities and Art Researches, 1(1), 10-22.
57. Esposito, J. L. (1998). Islam and politics. Syracuse University Press.
58. Feldman, S. (2021, 28 Ekim). Crown conversations: The Middle East and the U.S. Brandeis University. https://www.brandeis.edu/crown/publications/crown-conversations/cc-10. html.
59. Fromherz, A. J. (20212). Qatar: A modern history. Georgetown University Press.
60. Gause, G. (2010). The international relations of the Persian Gulf. Cambridge University Press.
61. Gelvin, J. L. (2019). Modern Orta Doğu tarihi (1453-2015). Timaş Yayınları.
62. Gilbert, M. (1999). Israel: A history. Black Swan Edition.
63. Göksun, A. F. (2022, 29 Nisan). Umman sultanlığı: Körfezin barış vahası. İnsamer. https:// www.insamer.com/tr/umman-sultanligi-korfezin-baris-vahasi.html.
64. Gönlübol, M. vd. (1982). Olaylarla Türk dış politikası. Cilt 1. Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Yayınları.
65. Gray, M. (2013). Qatar: Politics and the challenges of development. Lynne Rienner Publishers.
66. Gülada, M. O., & Yılmaz, M. B. (2020). ABD'nin Kudüs'ü İsrail'in başkenti olarak tanıması kararının İsrail karşıtı Arap propaganda karikatürlerindeki sunumu. Karadeniz İletişim Araştırmaları Dergisi, 2(10), 1-23.
67. Gümüşlüoğlu, F. (2024, 11 Temmuz). Sessiz arabulucu: Umman nasıl Ortadoğu’nun İsviçre’si oldu? GZT. https://www.gzt.com/gercek-hayat/sessiz-arabulucu-umman-nasil- ortadogunun-isvicresi-oldu-3787899.
68. Haber7 (2008, 28 Aralık). Halid Meşal’dan 3. İntifada çağrısı. https://www.haber7.com/ dunya/haber/367774-halid-mesaldan-3-intifada-cagrisi.
69. Holden, D., & Johns, R. (1981). House of Saud. Pan Macmillan.
70. Ibish, H. (2021, 20 Eylül). Wary but intrigued: Saudi Arabia is still weighing potential ties to Israel. Arab Gulf States Institute in Washington (AGSIW). https://agsiw.org/wary-but- intrigued-saudi-arabia-is-still-weighing-potential-ties-to-israel/.
71. Inbar, E. (2001). Regional implications of the Israeli-Turkish strategic partnership. Middle East, 2(5), 48-65.
72. İnsamer (2019, 26 Haziran). Bahreyn’de ‘refah için barış’ çalıştayı başladı!. https://www. insamer.com/tr/bahreynde-refah-icin-baris-calistayi-basladi-_2255.html.
73. İnsamer. (2020). Umman (Ülke Profili). https://www.insamer.com/tr/ulke-profili-umman/
74. Jones, C. ve Guzansky, Y. (2020). Fraternal enemies: Israel and the Gulf monarchies. Oxford University Press.
75. Karaman, M. L. (t.y.) “Filistin.” İslam Ansiklopedisi. https://islamansiklopedisi.org.tr/filistin.
76. Karpat, K. (2023). Türk dış politikası tarihi. Timaş Yayınları.
77. Kaya, M., & Polat, E. (t.y.). Filistin Kurtuluş Örgütü’nün (FKÖ) diplomasi serüveni: Oslo Barış Süreci. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 26.
78. Kechichian, J. A. (2009). Saudi Arabia and the Gulf Arab states today: An encyclopedia of life in the Arab states. Greenwood Publishing Group.
79. Kiraz, S. (2020). Bir dış politika analizi olarak neoklasik realizmin incelenmesi. Ömer Halisdemir Üniversitesi İktisadi Ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 13(4), 665-686. https:// doi.org/10.25287/ohuiibf.703693.
80. Knaurshase, R. (1981). Saudi Arabia’s foreign and domestic policy. Current History, 462(80).
81. Koç, E. (2019). İran ve Suudi Arabistan rekabetinin İsrail ve Filistin sorunu üzerinden analizi. Türkiye Ortadoğu Çalışmaları Dergisi, 2(7), 239.
82. Koç, E. (2023, 8 Haziran). Riyadh reluctant to endanger ties, normalization with Israel. Mehr News Agency. https://en.mehrnews.com/news/216216/Riyadh-reluctant-to-endanger-ties- normalization-with-Israel.
83. Kostiner, J. (2009). Saudi Arabia and the Arab-Israeli peace process: The fluctuation of regional coordination. Biristih Journal of Middle Eastern Studies, 3(36).
84. Lobell, S. E., Ripsman, N. M., & Taliaferro, J. W. (Eds.). (2009). Neoclassical Realism, the State, and Foreign Policy. Cambridge University Press.
85. Lynch, M. (2006). Voices of the new Arab public: Iraq, Al Jazeera and Middle East politics today. Columbia University Press.
86. Mearsheimer, J., & Walt. S. (2009). İsrail lobisi ve Amerikan dış politikası. Küre Yayınları.
87. News Agencies Isaacharoff, A. (2009). Turkey wants to mediate Hamas-Fatah reconciliation talks. Haaretz. https://www.haaretz.com/2009-07-30/ty-article/turkey-wants-to-mediate- hamas-fatah-reconciliation-talks/0000017f-e97e-d639-af7f-e9ffe3ea0000.
88. NTV (2004, 12 Aralık). Saddam’ı desteklediğimiz için özür dileriz. http://arsiv.ntv.com.tr/ news/300449.asp.
89. NTV (2010, 11 Ocak). İsrail, Kurtlar Vadisi’ni şikayet etti. https://www.ntv.com.tr/dunya/ israil-kurtlar-vadisini-sikayet-etti,MmsfLEk5sk6ty2xxmvyYRw.
90. NTV (2018, 15 Mayıs). Erdoğan’dan ABD’ye Kudüs tepkisi. https://www.ntv.com.tr/turkiye/ erdogandan-abdye-kudus-tepkisi,dqExCZ1Kykmg1YSgQ3hUqg.
91. OCHA. (2025). Humanitarian Situation Update - Gaza Strip. United Nations Office for the Coordination of Humanitarian Affairs.
92. Oman Ministry of Foreign Affairs (2023, 7 Ekim). Oman calls on Palestinians and Israelis to exercise restraint. https://www.fm.gov.om/oman-calls-on-palestinians-and-israelis-to- exercise-restraint/.
93. Oran, B. (2008). Türk dış politikası: Kurtuluş Savaşından bugüne olgular, belgeler, yorumlar. Cilt 1. İletişim Yayınları.
94. Öke, M. K. (1987). Tarihten günümüze Filistin sorunu ve Türkler. Kıbrıs Türk Kültür Derneği Yayınları.
95. Özcan, Ö. F., & Devran, Y. (2018, 10 Nisan). Katar krizi ve El Cezire: Ortadoğu’da özgür yayıncılığın geleceği. e-GIFDER, 1(6), 305-325.
96. Özkoç, Ö. (2009). Savaş ve barış: doksanlı yıllarda Filistin İsrail sorunu. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi 3(64), 167-195.
97. Özşahin, M. C. (2017). Adalet ve Kalkınma Partisi. G. Bozbaş (Ed.), Filistin meselesi: Türkiye'de siyasi partilerin yaklaşımları içinde (s. 227-253). Tezkire Yayıncılık.
98. Özşahin, M. C. (2018). Krizden normalleşmeye: Türkiye-İsrail ilişkileri, kuruluşundan bugüne. K. İnat, A. Aslan, B. Duran (Ed.), AK Parti – Dış politika içinde 337-354. SETA Yayınları.
99. Öztuna, Y. (2007). Türkler-Araplar Yahudiler. Boğaziçi Yayınları.
100. Polat, D. Ş. (2020). Kuruluşundan çöküşüne Milletler Cemiyeti sistemi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi 76(19), 1950-1967.
101. Rakipoğlu, M. (2022). Körfez ülkelerinin Filistin politikası. Bölgesel aktörlerin Filistin politikaları. Aktif Yayınevi.
102. Rakipoğlu, M. (2023, 1 Aralık). Körfez ülkelerinin Filistin politikasındaki dönüşüm. Kriter Dergi. https://kriterdergi.com/dosya-filistin-2/korfez-ulkelerinin-filistin-politikasindaki- donusum.
103. Rathbun, B. (2008). "A Rose by Any Other Name: Neoclassical Realism as the Logical and Necessary Extension of Structural Realism." Security Studies, 17(2), 294–321.
104. Reuters (2023, 12 Ekim). Now ıs the time for war, says Israel’s military chief. https://www. reuters.com/world/middle-east/now-is-time-war-says-israels-military-chief-2023-10-12/.
105. Robins, P. (2003). Suits and uniforms: Turkish foreign policy since the Cold War. Hurst & Company.
106. Rose, G. (1998). "Neoclassical Realism and Theories of Foreign Policy." World Politics, 51(1), 144–172.
107. Saleh, M. M. (2016). Filistin meselesi: Tarihi arka plan ve güncel gelişmeler. H. Demirhan (Çev.). İstanbul: Yurtdışındaki Filistinli Alimler Derneği.
108. Sander, O. (1995). Siyasi tarih (İlkçağlardan 1918’e). İmge Kitabevi.
109. Sarıaslan, F. (2019, Aralık). İsrail-Filistin sorunu ve Türkiye: Bir denge siyaseti. Filistin Araştırmaları Dergisi, (6), 1–32. https://doi.org/10.34230/fiad.618731
110. Schama, S. (2016). İki Rothschild: İsrail Devleti’nin kuruluşu. B. Çorakçı Dişbudak (Çev.). İstanbul: Alfa Yayınları.
111. Schweller, R. L. (1998). Deadly Imbalances: Tripolarity and Hitler’s Strategy of World Conquest. Columbia University Press.
112. Schweller, R. L. (2004). "Unanswered Threats: A Neoclassical Realist Theory of Underbalancing." International Security, 29(2), 159–201.
113. Soysal, İ. (1989). Türkiye’nin siyasal andlaşmaları I. 2. baskı. TTK Yayınları.
114. State (2020, 15 Eylül). Abraham accords: Declaration of peace, cooperation, and constructive diplomatic and friendly relations. https://www.state.gov/wpcontent/uploads/2020/10/ Abraham-Accords-signed-FINAL-15-Sept-2020-508-1.pdf.
115. Şakir, H. (2020). Trump yönetiminin Kudüs kararına ilişkin resmi Arap tutumları. A. A. F. El Awaisi ve M. Ataman (Ed.), In Kudüs: Tarih, Din, Siyaset içinde (s. 139). SETA.
116. Şimşek, E. (2005). Türkiye’nin Ortadoğu politikası. Kum Saati Yayınları.
117. T.C. Dışişleri Bakanlığı (t.y.). 14. İslam Zirvesi. MFA. https://www.mfa.gov.tr/islam- isbirligi-teskilati.tr.mfa.
118. Taliaferro, J. W. (2006). "State Building for Future Wars: Neoclassical Realism and the Resource-Extractive State." Security Studies, 15(3), 464–495.
119. Taştekin, F. (2023, 2 Kasım). İsrail-Gazze savaşında şiddetli çatışmalar devam ediyor. BBC Türkçe. https://www.bbc.com/turkce/articles/cev7wygnxnvo.
120. Telci, İ. N. (2019, 30 Haziran). Başarısız olmaya mahkûm bir plan: Yüzyılın anlaşması ve Bahreyn Zirvesi. SETAV. https://www.setav.org/dijital-medya/basarisiz-olmaya-mahkum- bir-plan-yuzyilin-anlasmasi-ve-bahreyn-zirvesi.
121. Telci, İ. N., & Rakipoğlu, M. (2020, Eylül). Körfez’in İsrail açılımı, (ss. 11-12). ORSAM. https://www.orsam.org.tr//d_hbanaliz/korfezin-israil-acilimi.pdf.
122. The Times of Israel (2023, 9 Ekim). Bahrain denounces Hamas kidnappings. https://www. timesofisrael.com/liveblog_entry/bahrain-denounces-hamas-kidnappings/.
123. Topçu, İ. (2018). Türkiye – İsrail ilişkilerinin ilk yılları (1948-1952). History Studies, 2(10), 161-175. https://www.historystudies.net/dergi/turkiye-israil-iliskilerinin-ilk-yillari-1948- 19522018037d7974b.pdf.
124. TRT Haber (2021, 14 Şubat). BAE, İsrail’e ilk kez büyükelçi atadı. https://www.trthaber.com/ haber/dunya/bae-israile-ilk-kez-buyukelci-atadi-556372.html.
125. TRT Haber (2023, 28 Ekim). İstanbul’da Büyük Filistin Mitingi gerçekleştirildi. https://www. trthaber.com/haber/gundem/istanbulda-buyuk-filistin-mitingi-gerceklestirildi-807710. html.
126. TRT Haber (2023, 15 Kasım). Cumhurbaşkanı Erdoğan: İsrail bir terör devletidir. https://www.trthaber.com/haber/gundem/cumhurbaskani-erdogan-israil-bir-teror- devletidir-812971.html.
127. Türkiye Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İletişim Başkanlığı (2024). Filistin davamız. https://www.iletisim.gov.tr/images/uploads/dosyalar/Filistin_Davamiz_TR.pdf.
128. Ulrichsen, K. C. (2016). Israel and the Arab Gulf states: Drivers and directions of change. Center for the Middle East Rice University’s Baker Institute for Public Policy.
129. Umar, Ö. O., & Yenisu, M. (2022). Paris Barış Konferansı’nda Yahudiler ve Filistin. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(32), 835-845.
130. Waltz, K. N. (1979). Theory of International Politics. McGraw-Hill.
131. Yalçın, R. (2021). Dış Politika Analizinde Geleneksel Realist Teoriyi Sorgulayan Yaklaşımların Ortaya Çıkışı Üzerine Bir İnceleme. Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi SBE Dergisi, 11(2), 878-893. https://doi.org/10.30783/nevsosbilen.878829
132. Yavuz, M. H. (2004). İkicilik: Türk-Arap ilişkileri ve Filistin sorunu. F. Sönmezoğlu (Ed.), Türk Dış Politikasının Analizi içinde (s. 235–251). Der Yayınları.
133. Yaycı, C. (2020). Irak’ta yaşanan savaşlar ve Türkiye’ye etkileri. Güvenlik Stratejileri, 30(15), 335.
134. Yeltin, H. (2021). Neoklasik Realizm Bağlamında Türkiye-Rusya İlişkileri ve Ara Değişkenlerin Rolü: Andrey Karlov Suikasti. International Journal of Economics Administrative and Social Sciences, 4(1), 37-57.
135. Yeni Şafak (2013, 22 Mart). Mavi Marmara’da neler olmuştu? https://www.yenisafak.com/ gundem/mavi-marmarada-neler-olmustu-421372
136. Yılmaz, A. N., & Alagöz, V. (2023). Birleşmiş Milletlerin Filistin politikası. Journal of Economic and Political Science, 116-117.
137. Yüşen, N. (2023). Türkiye’nin NATO yolculuğu. Lora Yayıncılık.
138. Yüşen, N. (2024). Küresel Siyasetin Yerel Etkisi: Türkiye’nin Filistin Politikası ve Seçmen Eğilimleri, Serüven Yayınevi.
139. Zahlan, R. S. (2009), Palestine and the Gulf States, The Presence at the Table, Routledge, New York.