Eğilimlerin Öğretim Programlarına Yansımaları: Türkçe, Matematik, Fen Bilimleri ve Sosyal Bilgiler Derslerinin Analizi

Abstract

Bu araştırmanın amacı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) Ortak Metni çerçevesinde temel eğitimde yer alan Türkçe, Matematik, Fen Bilimleri ve Sosyal Bilgiler Öğretim Programlarında yer verilen eğilimlerin sınıf düzeyleri ile tema/ünite/öğrenme alanlarına göre kapsam ve kullanım sıklıklarını analiz etmektir. Araştırma, söz konusu öğretim programlarında yer verilen eğilimlerin ele alındığı nitel bir araştırmadır. Yapılan araştırma sonucunda elde edilen verilerin incelenmesinde betimsel analiz tekniklerine başvurulmuştur. Bu bağlamda eğilimler; Türkçe, Matematik, Fen Bilimleri ve Sosyal Bilgiler Dersi Öğretim Programlarında kademeler, sınıf düzeyleri ile tema/ünite/öğrenme alanları açısından incelenmiştir. Araştırmanın bulgularına göre öğretim programlarında en çok işe koşulan eğilimlerin, Matematik dersinde ilkokulda “Oyunseverlik”, ortaokulda ise “Merak” eğilimi olduğu; Fen Bilimleri dersinde ilkokulda “Gerçeği Arama”, ortaokulda ise “Soru Sorma” eğiliminin olduğu; Türkçe dersinde ilkokulda “Kendine Güvenme (Öz Güven)”, ortaokulda ise “Sorumluluk” eğilimi olduğu ve Sosyal Bilgiler dersinde ise ilkokulda “Oyunseverlik”, ortaokulda ise “Yaratıcılık” eğilimi olduğu bulgularına ulaşılmıştır. Buna göre ilgili öğretim programlarında yer verilmeyen eğilimler de öğretim programlarının öğrenme çıktıları ve içerik çerçevesi bağlamında öğrenme-öğretme uygulamalarında işe koşulabilir.

Keywords

• Eğilimler
• öğretim programları
• Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli

Reflections on Dispositions in Curriculum: Analysis of the Turkish Language, Mathematics, Science and Social Studies Courses

Abstract

The aim of this research is to analyze the scope and frequency of use of dispositions included in the Turkish, Mathematics, Science, and Social Studies Curricula within the framework of the Common Text of the Century of Türkiye Education Model, according to grade levels and themes/units/learning areas. This research is a qualitative study that examines the dispositions included in the curricula in question. Descriptive analysis techniques were used to examine the data obtained from the research. Within this framework, dispositions were examined about Turkish Language, Mathematics, Science, and Social Studies curricula, grade levels, and themes/units/learning areas. Based on the research findings, the study found that the most frequently employed dispositions were "Playfulness" in Mathematics at the primary school level, while "Curiosity" was the most significant disposition in secondary school; in Science, "Fact-Seeking" was in the primary school level, and "Question-Asking" at the secondary school; in Turkish, "Self-Confidence" was significant in the primary school, and "Responsibility" at the secondary school; and in Social Studies, "Playfulness" was significant in the primary school, and "Creativity" at the secondary school. Accordingly, dispositions not considered in the relevant curricula can be used in learning-teaching practices within this framework the learning outcomes and content of the curricula.

Keywords

• Dispositions
• curricula
• The Century of Türkiye Education Model

References

1. Adıgüzel, Ö. (2018). Eğitimde yaratıcı drama. Yapı Kredi Yayınları.
2. Altan, S., Lane, J. F., & Dottin, E. S. (2019). Using habits of mind, intelligent behaviors, and educational theories to create a conceptual framework for developing effective teaching dispositions. Journal of Teacher Education, 70(2), 169–183. https://doi.org/10.1177/0022487117736024
3. Aydeniz, M. (2017). Eğitim sistemimiz ve 21. yüzyıl hayalimiz: 2045 hedeflerine ilerlerken, Türkiye için STEM odaklı ekonomik bir yol haritası. University of Tennessee. https://www.researchgate.net/publication/320988865
4. Bonne, L., & Higgins, J. (2022). Game playing and fluctuations in emotional climate. Cultural Studies of Science Education, 17(4), 1063–1079. https://doi.org/10.1007/s11422-022-10125-4
5. Boonheang, W., & Cojorn, K. (2025). Fostering analytical thinking through constructivist and case-based learning: A study of vocational students. Journal of Practical Studies in Education, 6(3), 81–89. https://doi.org/10.46809/jpse.v6i3.109
6. Bowen, G. A. (2009). Document analysis as a qualitative research method. Qualitative Research Journal, 9(2), 27–40. https://doi.org/10.3316/QRJ0902027
7. Dirik, M. Z. (2015). Öğretim ilke ve yöntemleri (2. baskı). Pegem Akademi.
8. Dovha, M. I., Antonenko, P. D., Shapovalov, Y. B., & Milenina, M. M. (2025). Ukrainian teachers' beliefs about the nature of creativity. Advanced Education, 26, 75–100. https://doi.org/10.20535/2410-8286.305975

9. Fuentesal-García, J., González-Peño, A., García-Hernández, A., & Franco, E. (2025). Communicative self-confidence and motivation: An educational experience of linguistic immersion and leisure in nature. Journal on Efficiency and Responsibility in Education and Science, 18(1), 48–57. https://doi.org/10.7160/eriesj.2025.180106
10. Gerber, S., & Scott, L. (2011). Gamers and gaming context: Relationships to critical thinking. British Journal of Educational Technology, 42(5), 842–849. https://doi.org/10.1111/j.1467-8535.2010.01106.x
11. Glessmer, M. S., Persson, P., & Forsyth, R. (2025). Engineering students trust teachers who ask, listen, and respond. International Journal for Academic Development, 30(1), 106–119. https://doi.org/10.1080/1360144X.2024.2438224
12. Göçer, V., & Kuzu, O. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli temelinde matematik alan becerilerinin yatay ve dikey bağlamda çok yönlü analizi. İnönü Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(2), 1061–1109. https://doi.org/10.17679/inuefd.1637696
13. Gül, S. K., Nayci, Ö., & Özdemir, H. F. (2025). Yeni öğretim programlarının alan becerileri açısından incelenmesi [Conference presentation]. Bursa 6th International Conference on Humanity and Social Sciences, Bursa, Türkiye.
14. Güleç, K., & Toptaş, V. (2025). Oyun temelli öğretim yöntemiyle matematiksel kavram yanılgısını iyileştirme çalışmaları: Bir eylem araştırması. Socrates Journal of Interdisciplinary Social Researches, 11(58), 17–32. https://l24.im/VYuTc
15. Harmanlı, P., Özdemir, H. F., & Nayci, Ö. (2025). Öğretim programlarında kavramsal becerilerin sarmal yapısı: Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli bağlamında bir değerlendirme. Manisa Celal Bayar Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi, 13(2), 769–793. https://doi.org/10.52826/mcbuefd.1732512
16. Herianto, Ikhsan, J., & Purwastuti, L. A. (2024). Developing student 21st-century skills through STEM engineering design learning cycle (STEM-EDELCY) model. The Journal of Educational Research, 117(3), 137–150. https://doi.org/10.1080/00220671.2024.2346659
17. Illene, S., Feranie, S., & Siahaan, P. (2023). Create multiple-choice tests based on experimental activities to assess students' 21st century skills in the heat and heat transfer topic. Journal of Education and Learning (EduLearn), 17(1), 44–57. https://doi.org/10.11591/edulearn.v17i1.20540
18. Izquierdo-Sanchis, E., Martín‐Ezpeleta, A., & Echegoyen‐Sanz, Y. (2025). Home or school? The impact of social environmental factors in the creativity performance of primary education children. The Journal of Creative Behavior, 59(3), 1–13. https://doi.org/10.1002/jocb.70052
19. Kang, J., & Kim, J. (2025). Why do people not desire to know all their unknowns? Exploring the potential of interest as a factor in arousing curiosity in science. Instructional Science, 53, 527–566. https://doi.org/10.1007/s11251-024-09695-3
20. Kastens, K. A., Zrada, M., & Turrin, M. (2020). What kinds of questions do students ask while exploring data visualizations? Journal of Geoscience Education, 68(3), 199–219. https://doi.org/10.1080/10899995.2019.1675447
21. Kedrick, K., Schrater, P., & Koutstaal, W. (2023). The multifaceted role of self‐generated question asking in curiosity‐driven learning. Cognitive Science, 47(4), 1–43. https://doi.org/10.1111/cogs.13253
22. Kuzu, O., Toptaş, V., & Göçer, V. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli perspektifinde 2018 ve 2024 ilkokul matematik dersi öğretim programlarının karşılaştırılması. Ahi Evran Üniversitesi Kırşehir Eğitim Fakültesi Dergisi, 26(1), 114–140. https://doi.org/10.29299/kefad.1545275
23. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024a). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programları ortak metni. 21 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/upload/brosur/ortak metin.pdf adresinden edinilmiştir.
24. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024b). Fen bilimleri dersi öğretim programları (3,4,5,6,7 ve 8. sınıflar) (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). 21 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/fen-bilimleri-dersi adresinden edinilmiştir.
25. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024c). İlkokul matematik dersi öğretim programları (1,2,3 ve 4. sınıflar) (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). 24 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/ilkokul-matematik-dersi adresinden edinilmiştir.
26. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024d). Ortaokul matematik dersi öğretim programları (5,6,7 ve 8. sınıflar) (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). 24 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/ortaokul-matematik-dersi adresinden edinilmiştir.
27. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024e). İlkokul Türkçe dersi öğretim programları (1,2,3 ve 4. sınıflar) (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). 27 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/ilkokul-turkce-dersi adresinden edinilmiştir.
28. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024f). Ortaokul Türkçe dersi öğretim programları (5,6,7 ve 8. sınıflar) (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). 27 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/ortaokul-turkce-dersi adresinden edinilmiştir.
29. Milli Eğitim Bakanlığı. (2024g). Sosyal bilgiler dersi öğretim programları (4,5,6 ve 7. sınıflar) (Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli). 29 Nisan 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ogretim-programlari/ders/sosyal-bilgiler-dersi adresinden edinilmiştir.
30. Milli Eğitim Bakanlığı. (2025). Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programları ortak metni. 20 Ekim 2025 tarihinde https://tymm.meb.gov.tr/ortak-metin adresinden edinilmiştir.
31. Nahon Crystal, E., Segev, Y., & Hayak, M. (2024). Integrative learning of literature and science promotes 21st-century skills. Cogent Education, 11(1), 2439625. https://doi.org/10.1080/2331186X.2024.2439625
32. Ojewole, F. O. (2013). Critical thinking dispositions of undergraduate nursing students and nursing faculty in Southwestern Nigeria [Doctoral dissertation, Capella University]. https://eric.ed.gov/?id=ED561701
33. Panaoura, A. (2012). Young students' self-beliefs about using representations in relation to geometry understanding. International Journal for Mathematics Teaching and Learning, 1–29. https://eric.ed.gov/?id=EJ986711
34. Perkins, D., Tishman, S., Ritchhart, R., Donis, K., & Andrade, A. (2000). Intelligence in the wild: A dispositional view of intellectual traits. Educational Psychology Review, 12(3), 269–293. https://doi.org/10.1023/A:1009031605464
35. Ritchhart, R. (2001). From IQ to IC: A dispositional view of intelligence. Roeper Review, 23(3), 143–150. https://doi.org/10.1080/02783190109554086
36. Salvador-Garcia, C., Chiva-Bartoll, O., Capella-Peris, C., & Maravé-Vivas, M. (2025). The ups and downs of CLIL lessons: A qualitative study on 21st century skills promotion in physical education. Language and Education, 39(1), 173–189. https://doi.org/10.1080/09500782.2024.2317226
37. Shao, Z., Liu, Z., Yang, S., & Huang, J. (2021). Open-mindedness: Report on the study of social and emotional skills of Chinese adolescents (IV). Best Evidence in Chinese Education, 9(1), 1213–1216. https://doi.org/10.15354/bece.21.rp034
38. Su, M., Ha, J., Cortés, L. E. P., Bernier, J., Yan, L., Nelson, B. C., Bowman, J. D., & Bowman, C. D. D. (2023). Understanding museum visitors' question-asking through a mobile app. Educational Technology Research and Development, 71(6), 2483–2506. https://doi.org/10.1007/s11423-023-10265-6
39. Suyato, Hidayah, Y., Septiningrum, L., & Arpannudin, I. (2024). Application of the collaborative learning model to improve 21st-century civic skills. Journal of Education and E-Learning Research, 11(3), 456–463. https://doi.org/10.20448/jeelr.v11i3.5753
40. Van Brussel, S., Timmermans, M., Verkoeijen, P., Gielen, M., & Admiraal, W. (2023). Comparing instructional strategies to support student teachers' learning to prepare an open-minded citizenship education lesson. Instructional Science, 51, 451–473. https://doi.org/10.1007/s11251-023-09623-x
41. Yıldırım, A., & Şimşek, H. (2013). Sosyal bilimlerde nitel araştırma yöntemleri (9. baskı). Seçkin Yayıncılık.
42. Yıldırım-Tastı, Ö., & Yıldırım, A. (2022). Critical thinking skills and dispositions of Turkish pre-service teachers: A systematic review of research. Kuramsal Eğitimbilim Dergisi, 15(3), 561–604. https://doi.org/10.30831/akukeg.1062721