Qur'ānic Dialogue in the Interpretation of Ṭāhir ibn ‘Āshūr

Abstract

This research, entitled "Qur'ānic Dialogue in the Tafsīr of Ṭāhir ibn ‘Āshūr," examines the style of dialogue in the Holy Qur'ān as interpreted by Ṭāhir ibn ‘Āshūr, aiming to analyze its role in conveying the divine message, enhancing understanding, and strengthening interaction with the Qur'ānic discourse. The study highlights that dialogue in the Qur'ān represents a central rhetorical device, serving multiple functions, including guidance, education, admonition, encouragement, and warning. It demonstrates that Qur'ānic dialogue plays a significant role in shaping belief, clarifying truths, removing doubts, establishing arguments, and promoting moral and ethical values. In his Tafsīr, Ṭāhir ibn ‘Āshūr employs linguistic and rhetorical analysis of the Qur'ānic text, emphasizing the precision in the selection of vocabulary and syntactic structures and their impact on meaning and the psychological effect on the recipient. He also systematically classifies Qur'ānic dialogues into several categories, including dialogues between God and the prophets, between angels and prophets, between prophets and their peoples, between believers and disbelievers, as well as eschatological dialogues in the Hereafter. The study shows that Qur'ānic dialogue performs multiple intellectual and educational functions, reflecting the comprehensive and flexible nature of the Qur'ānic discourse. It contributes to building faith, eliminating misconceptions, establishing evidence, and consolidating values. In conclusion, this research demonstrates that Ṭāhir ibn ‘Āshūr’s interpretive methodology presents an integrated approach based on rhetoric and objectives (maqāṣid), offering a significant model for understanding the communicative and reformative dimensions of Qur'ānic dialogue.

Keywords

• Tafsīr
• Dialogue
• Divine Message
• Ibn 'Āshūr
• Al-Tahrir Wa Al-Tanwir

Tâhir b. Âşûr’un Tefsirinde Kur’ânî Diyalog

Abstract

Bu araştırma, “Tâhir b. Âşûr’un Tefsirinde Kur’ânî Diyalog” konusunu ele almakta olup, Kur’ân-ı Kerîm’deki diyalog üslubunu Tâhir b. Âşûr’un tefsir anlayışı çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, bu diyalogların ilâhî mesajın tebliğinde, anlamın derinleştirilmesinde ve muhatapla etkileşimin güçlendirilmesinde oynadığı rolü ortaya koymaktadır. Araştırma, Kur’ân’da diyaloğun merkezî bir belâgat unsuru olduğunu vurgulamakta; onun yönlendirme, eğitim, uyarma, müjdeleme ve korkutma gibi çok yönlü işlevler taşıdığını göstermektedir. Tâhir b. Âşûr, tefsirinde Kur’ân metnini dil ve belâgat yönüyle analiz etmiş, lafız ve terkiplerin (yapıların) seçiminin anlamı yönlendirmedeki etkisini özellikle ortaya koymuştur. Ayrıca Kur’ân’daki diyalogları sistematik bir şekilde sınıflandırarak; Allah ile peygamberler arasındaki diyaloglar, melekler ile peygamberler arasındaki diyaloglar, peygamberler ile kavimleri arasındaki diyaloglar, müminler ile kâfirler arasındaki diyaloglar ve âhiret diyalogları şeklinde ele almıştır. Çalışma, Kur’ânî diyaloğun iman inşası, şüphelerin giderilmesi, değerlerin yerleşmesi ve delil kurma gibi çeşitli işlevlere sahip olduğunu ortaya koymaktadır. Bu durum, Kur’ân dilinin bütüncül ve esnek yapısını göstermektedir. Sonuç olarak bu araştırma, Tâhir b. Âşûr’un tefsir yönteminin belâgat ve makâsıd temelli bütüncül bir yaklaşım sunduğunu ve Kur’ânî diyaloğun iletişimsel ve ıslah edici boyutlarını ortaya koymada önemli bir örnek teşkil ettiğini göstermektedir.

Keywords

• Tefsir
• Diyalog
• İlâhi mesaj
• Tâhir b. Âşûr
• et-Tahrir ve’t-Tenvir

الحوارُ القرآنيُّ في تفسيرِ الطاهرِ بنِ عاشور

Abstract

يتناول هذا البحث دراسة الحوار القرآني في تفسير الطاهر بن عاشور، من خلال تحليل أسلوبه ووظائفه البلاغية في القرآن الكريم، وبيان دوره في تبليغ الرسالة الإلهية وتعزيز الفهم والتفاعل مع الخطاب القرآني. ويبرز البحث أهمية الحوار بوصفه أداة بلاغية مركزية في القرآن الكريم، تُستخدم في التوجيه والإرشاد والتعليم، إضافة إلى الترغيب والترهيب وتصحيح المفاهيم العقدية والأخلاقية. وقد اعتمد الطاهر بن عاشور في تفسيره على التحليل البلاغي واللغوي للنص القرآني، مع إبراز دقة اختيار الألفاظ والتراكيب وأثرها في توجيه المعنى والتأثير في المتلقي. كما قسّم الحوارات القرآنية إلى أنماط متعددة، تشمل الحوار بين الله تعالى والرسل، وبين الملائكة والرسل، وبين الرسل وأقوامهم، والحوار بين المؤمنين والكافرين، إضافة إلى الحوارات الأخروية. وتبيّن الدراسة أن الحوار القرآني يؤدي وظائف متعددة، أبرزها بناء الحجة، وتثبيت الإيمان، وإزالة الشبهات، وترسيخ القيم، بما يعكس شموليته ومرونته في توجيه الخطاب القرآني. كما يخلص البحث إلى أن منهج الطاهر بن عاشور يمثل نموذجًا تفسيريًا يقوم على الجمع بين التحليل البلاغي والمقاصدي، بما يسهم في إبراز البعد التواصلي والإصلاحي للحوار القرآني، وبيان دوره في بناء الوعي الديني والاجتماعي.

Keywords

• التفسير
• الحوار
• الرسالة الإلهية
• ابن عاشور
• التحرير والتنوير

References

1. Abdürrezzâk, İsâm Saʿîd. Menhecü İbn Âşûr fi’l-Kasasi’l-Kur’ânî fî Tefsîrihi’t-Taḥrîr ve’t-Tenvîr: Sûretü’l-Kehf Nemûzecen. Türkiye: Karabük Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
2. Aslan, Kemal. Kur’ân-ı Kerîm’deki Hitap Şekilleri ve Diyaloglar. Türkiye: Harran Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
3. Attâr, Hüsnî. el-Hiwâr fi’l-Kur’ân: Dirâse ve Nemûzecen. Filistin: Müesseset Nâfiz, 2021.
4. Bayraktar, Ömer. Tâhir b. Âşûr ve Gaye Görüşü. Türkiye: Sakarya Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
5. Damra, Maʿn Mahmûd. el-Hiwâr fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Filistin: Câmiʿatü’n-Necâh el-Vataniyye, Yüksek Lisans Tezi, 2005.
6. Doğan, Halil İbrahim. Muhammed et-Tâhir B. Âşûr (1879-1973) ve Hadis İlmindeki Yeri. Türkiye: Yıldırım Beyazıt Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2015.
7. Elmaî, Zâhir. Menâhicü’l-Cedel fi’l-Kur’âni’l-Kerîm. Mısır, 1984.
8. Eraslan, Şule. Çağdaş İslam Hukukçusu Tâhir b. Âşûr’da Maslahat Kavramı. Türkiye: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2003.

9. Halil, Hüseyin. İbn Âşûr ve “et-Taḥrîr ve’t-Tenvîr”. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi, Doktora Tezi, 2021.
10. Hasen, Muhammed Nuʿmân. "el-İtticâhü’l-Lugavî fî Tefsîri’t-Taḥrîr ve’t-Tenvîr li’t-Tâhir b. Âşûr". Mecelletü’l-Kısmı’l-Arabî 21 (2014).
11. Hîtî, Abdüssettâr. el-Hiwâr Beyne’z-Zât ve’l-Âhar. Katar: Vakfiyyetü’ş-Şeyh Abdullah Âl Sânî, 2006.
12. İbn Âdil ed-Dımaşḳî, Ebû Hafs Ömer b. Ali. El-Lübâb fî ʿUlûmi’l-Kitâb. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1419/1998.
13. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir. Taḥrîru’l-Maʿnâ’s-Sedîd ve Tenvîru’l-ʿAkli’l-Cedîd min Tefsîri’l-Kitâbi’l-Mecîd. 30 Cilt. Tunus: Ed-Dârü’t-Tûnisiyye, 1984.
14. İbn Manzûr, Muhammed b. Mükerrem. Lisânü’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâr Sâdır, 1993.
15. Kubeysî, İbrâhîm Sâbir Hammûd. el-Muvâzene Beyne Tefsîreyi İbn Âşûr ve’l-Kâsimî fî Sûreti’t-Talâk. Türkiye: Çankırı Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
16. Mahfûz, Muhammed. Terâcimü’l-Müellifîne’t-Tûnisiyyîn. 5 Cilt. Lübnan: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1994.
17. Mahmûd, Menîʿ b. Abdülhalîm. Menâhicü’l-Müfessirîn. Kahire: Dârü’l-Kitâbi’l-Mısrî, 2000.
18. Mukbil, Hâle Saʿîd. el-Hiwâr fî Meşâhidi’l-Kıyâme fi’l-Kur’ân: Dirâse Delâliyye Beyâniyye. Ürdün: Câmiʿatü’ş-Şarku’l-Evsat, Yüksek Lisans Tezi, 2011.
19. Nuʿaym, Abîr bint Abdullah. Kavâʿidü’t-Tercîh el-Müteallika bi’n-Naṣṣ ʿinde İbn Âşûr fî Tefsîrihi’t-Taḥrîr ve’t-Tenvîr. Suudi Arabistan: Dârü’t-Tedmüriyye, 2015.
20. Saʿdî, Abdurrahman b. Nâsır. Teysîru’l-Kerîmi’r-Rahmân fî Tefsîri Kelâmi’l-Mennân. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1420/2000.
21. Sakr, Nebîl Ahmed. Menhecü’l-İmâm et-Tâhir b. Âşûr fi’t-Tefsîr. Kahire: Ed-Dârü’l-Mısriyye, 2001.
22. Şaʿbî, Abdülmecîd. el-Hiwâr fi’l-Kur’âni’l-Kerîm: Mevzûʿuhu ve Fevâiduhû. Yemen: Câmiʿat Sanʿâ, Doktora Tezi, 2008.
23. Şanver, Mehmet. "Kur’ân’ın Muhatabıyla Diyalog Kurma Sürecinde ‘Ortak Değerler’in Yeri ve Rolü". Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/2 (2004).
24. Vural, Faruk. Tâhir İbn Âşûr ve et-Taḥrîr ve’t-Tenvîr İsimli Tefsiri. Türkiye: Marmara Üniversitesi, Doktora Tezi, 2002.
25. Ziriklî, Hayreddîn b. Mahmûd. el-Aʿlâm. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-İlm li’l-Melâyîn, 2002.