Cenazenin Mezarlığa Taşınıp Defnedilmesi, Definden Sonraki Hizmetler ve Hatalı Davranışlar

Abstract

İnsanın fâni bir dünya hayatı vardır. O, ölümüyle yeni bir hayata başlamış olacak ve normal şartlarda yaşayan Müslümanlar tarafından mezarlığa taşınıp “yeni evi” olan kabrine yerleştirilecektir. Bu faaliyetler İslâm’ın insana verdiği değeri gösteren dinî vazifelerdendir. Dünya hayatını güzel davranışlar ile yaşayanlar; daha açık bir ifade ile Yüce Yaratanın rızasını gözeterek söz ve işlerini güzelleştirmeye çalışanlar ölümden sonraki yeni hayatın güzellikleriyle buluşup sonsuz mutluluğa kavuşacaklardır. Sözü geçen güzel davranış alanlarından birisi de cenaze hizmetleridir. Cenaze hizmetlerinin samimi davranışlarla yürütülmesi esnasında bu konuda gösteriş ve israfa sebep olan merasimlerden kaçınılması esas olmasına rağmen maalesef zamanımızda birtakım hatalı davranışlar ve bid‘atlar müşahede edilmektedir. Cenazeyi mezarlığa taşıma esnasındaki alkışlamalar, yüksek sesli davranış gösterileri, kabirler üzerine mescid yapmak, kabrin yanında namaz kılmak, kabirlerin etrafında mum yakmak, bez bağlamak, cenazenin ardından yedinci, kırkıncı veya elli ikinci gecesi adına merasimler tertip etmek ve benzerleri bunlar arasında sayılabilir. Hatta zamanımızda bazı yerlerde ölümün “yedinci günü”nde tertip edilen merasimlerin masrafları için bazı cenaze yakınları fâizli borç alarak acı üstüne acı yaşamaktadırlar. Cenazeleri âdâbına uygun bir şekilde mezarlığa taşımayı, defnetmeyi ve defin sonrasında onlar ve yakınlarıyla ilgili kardeşlik vazifelerini anlatma ve sözü geçen hatalı davranış ve bid‘atlarden sakındırma konusunda farkındalık oluşturma maksadıyla bu makale kaleme alınmıştır. Makalenin hazırlanmasında daha çok Hanefî mezhebi esas alınmakla birlikte bazı meselelerde diğer mezheplerle ilgili görüşlere de yer verilerek mukayeseli bir metot takip edilmiştir.

Keywords

• Fıkıh
• Ölüm
• Cenaze
• Mezarlık
• Defin
• Bid’at.

The Transportation of the Deceased to the Cemetery, Burial, Post-Burial Practices, and Improper Practices

Abstract

Human life in this world is transient. Upon death, a person enters a new stage of existence and, under normal circumstances, is transported to the cemetery by fellow Muslims and laid to rest in the grave, which becomes his or her "new home." These practices constitute religious duties that reflect the value Islam places on human beings. Those who live their worldly lives with righteous conduct—in other words, those who strive to beautify their words and deeds by seeking the pleasure of Almighty Allah—will encounter the blessings of the life to come and attain eternal happiness. One of the spheres in which such virtuous conduct is manifested is funeral service. Although funeral rites should be carried out with sincerity and should be free from ostentation, extravagance, and unnecessary ceremonial practices, regrettably, various improper practices and religious innovations (bidʿah, pl. bidʿahs) are observed today. These include applauding while accompanying the deceased to the cemetery, loud and ostentatious displays of grief, constructing mosques over graves, performing prayers beside graves, lighting candles around graves, tying pieces of cloth to graves, and organizing ceremonies on the seventh, fortieth, or fifty-second night after the deceased's death. In some places today, the financial burden of ceremonies held on the seventh day after death even leads some bereaved families to take out interest-bearing loans, thereby compounding their grief with financial hardship. This article has been written to raise awareness of the proper Islamic etiquette for transporting the deceased to the cemetery, conducting the burial, and fulfilling the post-burial responsibilities owed to the deceased and their relatives. It also aims to caution readers against the aforementioned improper practices and religious innovations. Although the study primarily adopts the perspectives of the Hanafi school of law, it also presents the views of other legal schools on certain issues and follows a comparative approach where appropriate.

Keywords

• Fiqh
• Death
• Deceased
• Cemetery
• Burial
• Innovation (Bid'ah).

References

1. Atar, Fahrettin. “Şehîd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 38/428-431. İstanbul: TDV Yayınları, 2010.
2. Bilmen, Ömer Nasuhi. Büyük İslâm İlmihali. İstanbul: Kitabevi, 2013.
3. Buhârî, Ebû Abdillâh Muhammed b. İsmail. Sahîhu’l-Buhârî (el-Câmi‘u’ṣ-ṣaḥîḥ). 8 Cilt (üç mücellette). İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım. 1413/1992.
4. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus b. Salâhiddîn b. Hasan b. İdris. Keşşâfü’l-kina‘ ‘an metni’l-İkna‘. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1402/1982.
5. Cürcânî, Seyyid Şerîf. Kitâbu’t-Ta‘rîfât. b.y.: y.y., ts.
6. Demirci, Kürşat. “Cenaze”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/353-354. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
7. DİB, Diyanet İşleri Başkanlığı. “Din İşleri Yüksek Kurulu Başkanlığı”. Erişim 17 Şubat 2026. https://kurul.diyanet.gov.tr/tr/fetva/devir-ve-iskatin-dinimizde-yeri-var-midir/0193c42d-634f-7c11-19e6-c972fb9db5e8
8. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eş‘as es-Sicistânî. Sünenü Ebî Dâvûd/es-Sünen. 5 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım. 1413/1992.

9. Genç, Mustafa. “Ölümden Yıkanma Öncesine Kadarki Hizmetler ve Bu Konudaki Hatalı Davranışlar”. Sosyal Bilimler Dergisi/ The Journal of Social Sciences. 81 (Nisan 2026). 18-29. Doi Number:http://dx.doi.org/10.29228/SOBIDER.90557
10. Genç, Mustafa. Konularına Göre Fıkıh Terimleri. İstanbul: Kitap Dünyası Yayınları, 2025.
11. Günay, Hacı Mehmet. “Telkin”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 40/404-406. İstanbul: TDV Yayınları, 2011.
12. İbn Âbidîn, Muhammed Emin. Hâşiyetu Reddü’l-muhtâr ‘ale’d-Durri’l-muhtâr şerhu Tenvîru’l-ebsâr (Ḥâşiyetü Ḳurreti ‘uyûni’l-aḫyâr tekmiletü Reddi’l-muḥtâr ile). 8 Cilt. İstanbul: Kahraman Yayınları, 1984.
13. İbn Cüzey, Ebü’l-Kâsım Muhammed b. Ahmed b. Muhammed. el-Kavânînu’l-fıkhiyye. b.y.: y.y., ts.
14. İbn Mâce, Ebû Abdillâh Muhammed el-Kazvinî. Sünenü İbn Mâce/es-Sünen. 2 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1413/1992.
15. İbn Nüceym, Zeynüddin. el-Bahru’r-râik şerhu Kenzi’d-dekâik. 8 Cilt (8. cilt Tekmiletü’l-Bahri’r-râik). Kâhire: Matbaatü’l-İlmiyye, 1333.
16. İbnü’l-Hümâm, Kemâleddîn Muhammed b. Abdilvâhid. Fetḥu’l-ḳadîr li’l-ʿâcizi’l-faḳīr. 9 Cilt (8 ve 9. Ciltlerde Netâ’icu’l-efkâr fî keşfi’r-rumûz ve’l-esrâr ile). Beyrût: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
17. Karaman, Hayreddin vd. Kur’an Yolu Türkçe Meâl ve Tefsir. 5 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2. Basım, 2006. Karaman, Hayreddin. Mukayeseli İslâm Hukuku. 3 Cilt. İstanbul: İrfan Yayınevi, 1982 (ilk iki cilt) - İstanbul: Nesil Yayınları, 1987.
18. Kâsânî, Ebû Bekir b. Mes‘ûd. Bedâ’i‘u’ṣ-ṣanâ’i‘ fî tertîbi’ş-şerâ’i‘. 7 Cilt. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 1406/1986.
19. Keskin, Mehmet. Şafii Fıkhı. 2 Cilt. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2015.
20. Mevsılî, Abdullah b. Mahmud b. Mevdûd. el-İhtiyâr li-ta‘lîli’l-Muhtâr. 5 Cilt (bir mücellette). İstanbul: Çağrı Yayınları, 1980.
21. Meydânî, Abdulganî b. Tâlib b. Hammâde. el-Lübâb fî şerḥi’l-Kitâb. 4 Cilt (bir mücellette). İstanbul: Dersaadet, ts.
22. Müslim, Ebü’l-Hüseyn Müslim b. Haccâc. Sahîhu Müslim (el-Câmi‘u’s-sahîh). thk. Muhamed Fuâd Abdulbâkî. 3 Cilt. İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1413/1992.
23. Remlî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed. Nihâyetü’l-muḥtâc ilâ şerḥi’l-Minhâc. 8 Cilt. Beyrut: Daru’l-Fikr, 1404/1984.
24. Şener, Mehmet. “Cenaze (İslâm’da Cenaze)”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/354-357. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
25. Şeyhîzâde, Abdurrahman b. Muhammed b. Süleyman (Dâmâd Efendi). Mecmaʿu’l-enhur fî şerhi Multekâ’l-ebhur. 2 Cild. Beyrût: Dâru İhayâi’t-Turâsi’l-ʿArabî, ts.
26. Şîrâzî, Ebû İshâk Cemâluddîn İbrâhîm b. Alî b. Yûsuf. el-Mühezzeb fî fıkhi’l-İmam eş-Şâfiʿî. 3 Cilt. b.y.: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
27. Şirbînî, Şemseddin Muhammed b. el-Hatib. Muġni’l-muḥtâc ilâ maʿrifeti meʿânî elfâẓi’l-Minhâc. 6 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
28. Tehânevî, Muhammed A‘lâ b. Alî. Keşşâfu istilâhâti’l-funûn. Refîk el-Acem (takdîm, işrâf ve muracʿa). thk. Ali Dahrûc. 2 Cild. Beyrut: Mektebetü Lübnân Naşirîn, 1996.
29. Tirmizî, Ebû Îsâ Muhammed b. Îsâ. Sünennü’t-Tirmizî/el-Câmi‘u’s-sahîh. thk. Muhammed Fuâd Abdulbâkî. 6 Cilt (3 mücellette). İstanbul: Çağrı Yayınları, 2. Basım, 1413/1992.
30. Yaman, Ahmet. - Çalış Halit. İslâm Hukukuna Giriş. İstanbul: M.Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 8. Basım, 2014.
31. Yaran, Rahmi. “Bid‘at”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: 6/129-131. TDV Yayınları, 1992.
32. Zeydân, Abdülkerim. el-Mufaṣṣal fî aḥkâmi’l-merʾe ve’l-beyti’l-müslim fi’ş-şerîʿati’l-İslâmiyye. 11 Cilt. Beyrut: Müessesetü'r-Risale, 3. Basım, 1417/1997.
33. Zeylaî, Ebû Muhammed Fahruddîn Osmân b. Alî. Tebyînü’l-ḥaḳâʾiḳ şerhü Kenzi’d-deḳâʾiḳ (Şelebî’nin Hâşiye’si ile). 6 Cild. Kahire: Matbaatü’l-Emîriye, 1313.
34. Zühaylî, Vehbe. el-Fıkhu’l-İslâmî ve edilletüh. 11 Cilt. Dımaşk: Dâru’l-Fikr, 4. Basım, 1418/1997.