Demokrat Parti Dönemi Türkiye-Yugoslavya İlişkileri ve “Serbest Göç” Mutabakatı

This article examines migration to Turkey from Yugoslavia after 1953 and Turkish-Yugoslavian relations during the Democrat Party period. In the early phase of Cold War, both countries had to face political realities along with social expectations based on shared historical legacy. In the early 1950’s there was a warm relationship between Tito and Democrat Party leadership due to the common Soviet danger. This rapprochement resulted in Gentlemen’s Agreement that included “free migration” of Yugoslavia’s “non-Slavic” population to Turkey. Through this migration, the ruling elites aimed to change social-demographic character of their countries. Yet the migration involved complicated processes relating the concerns of national memory, nationalism and Cold War. These differences could be observed in the perceptions and expectations of each side. Based on primary written and oral sources this article aims to shed light to the connection between foreign policy choices and differing perceptions among the actors of migration process.

Bu makale 1953 sonrası Yugoslavya’dan Türkiye’ye yapılan göç özelinde Demokrat Parti Dönemi Türkiye-Yugoslavya ilişkilerini konu alır. İki devletin dış politik tercihlerine birincil olarak Soğuk Savaş kaygıları yön vermiştir. İkinci olarak ise Türkiye-Yugoslavya ortak geçmişine dayalı toplumsal gerçekler öne çıkmıştır. 1950’lerin başında Sovyetler Birliği’nin güvenlik tehdidine karşı sosyalist bir lider olan Tito ile Demokrat Parti yönetimi arasında ciddi bir yakınlaşma olmuştur. Bu süreçte imzalanan dostluk anlaşması “Serbest Göç” mutabakatını içermektedir. Yazılı bir belgeye dayanmayan bu mutabakata göre Yugoslavya topraklarında yaşayan özellikle “Slav olmayan” Müslüman nüfus Türkiye’ye göç edecektir. Bu şekilde her iki ülke yöneticileri de demografik ve sosyal yapıyı yeniden şekillendirmeyi hedeflemiştir. Ancak bu mutabakatın izin verdiği göç süreci uzun bir zaman dilimine yayılmıştır. 1953 sonrası başlayan göçün bütün aşamaları milliyetçilik, tarihsel hafıza ve Soğuk Savaş kaygılarının iç içe girdiği karmaşık ağı içerisinde gerçekleşmiştir. Bu makale birincil yazılı ve sözlü kaynaklara dayanarak dış politik tercihler ile göçe muhatap taraflarda oluşan farklı algılar arasındaki ilişkiye ışık tutmayı amaçlar.