Fahreddîn er-Râzî’nin Câmi‘u’l-‘Ulûm’unda Tefsir İlmi
Öz
İslam düşüncesinde ilim tasnifine yönelik birçok çalışma yapılmıştır. Bu çalışmalar farklı tarz ve üslupları barındırabilmektedir. Bunlardan biri numuneler/örnekler olarak ifade edebileceğimiz enmûzec/unmûzec türü eserlerdir. Meseleler merkezinde oluşturulan enmûzeclerin erken dönem örneklerinden biri de Fahreddîn er-Râzî’ye ait Ḥadâiḳu’l-envâr fî haḳāiḳi’l-esrâr veya meşhur ismiyle Câmi‘u’l-‘ulûm adlı Farsça eserdir. Müellif bu eserde naklî ve aklî ilimler şeklinde toplam altmış ilmi incelemiştir. Biz bu makalede eserin sekizinci ilmi olan tefsir ilmini inceleyeceğiz. Râzî, tefsir ilmini açık-kapalı meseleler ve imtihan şeklinde üç kısımda ele almıştır. Her bir kısımda üç mesele olmak üzere toplam dokuz meseleyi konu edinmiştir. Buna göre açık meseleler başlığında besmele, hurûf-ı mukatta‘a ve elif ifadesinin hemze’ye karşılık gelmesini incelemiştir. Kapalı meseleler kısmında bir takım müşkilleri barındırdığını düşündüğü Tâhâ sûresi 63. âyet, el-A‘râf sûresi 190. âyet ve el-Ahzâb sûresi 37. âyete dair problemleri ve bunlara dair cevapları işlemiştir. Son olarak imtihan kısmında âyet merkezli üç soru sorup cevaplarını vermiştir.
Anahtar Kelimeler
References
- Âl Dâvud. (1388h). Mukaddime. Câmiu’l-‘ulûm: Sittîni (s. 1-48) içinde. Tahran: Bünyâd-i Mevkûfât-i Doktor Mahmud Efşar Yezdî. Altaş, E. (2013). Fahreddin er-Râzî’nin Eserlerinin Kronolojisi. Ö. Türker, O. Demir (Yay. haz.). İslam Düşüncesinin Dönüşüm Çağında Fahreddin er-Râzî içinde (s. 91-164). İstanbul: İSAM Yayınları. Altaş, E. (2019). Fahreddin er-Râzî’nin İlimler Ansiklopedisi: Câmi‘u’l-‘ulûm ya da Hadâiku’l-envâr. M. Arıcı. (Yay. haz.). İlimleri Sınıflamak (s.93-144) içinde. İstanbul: Klasik Yayınları. Arıcı, M. (Yay. haz.). (2014). Felsefe Tıp ve Tarih. İstanbul: Klasik Yayınları. Arıcı, M. (Yay. haz.). (2019). İlimleri Sınıflamak. İstanbul: Klasik Yayınları. Bağdatlı İsmail Paşa. (1955). Hediyyetü’l-ârifin: Esmâü’l-müellifîn ve âsârü’l-musannifîn. 2 Cilt. Lübnan, Beyrut: Dâru ihyâi’t-türâsi’l-arabî. Begavî, Ebû Muhammed Muhyissünne Hüseyin b. Mesud. (1989). Me‘âlimü't-tenzîl. 8 Cilt. Thk. Muhammed Abdullah en-Nemr, Osman Cum‘a Damîriyye, Süleyman Müslim el-Harş. Riyad: Daru Taybe. Brown, E. G. (2005). Târîḫu’l-edeb fî İrân. 4 Cilt. Çev. İbrahim Emin eş-Şevâribî. Kâhire: Meclisü’l-A’la li’s-sekâfe. Çiçek, M. (2019a). Mehmet Şah Fenârî'nin "Enmûzecü'l-Ulûm" Adlı Eserinde Tefsir İlmi. İhya Uluslararası İslam Araştırmaları Dergisi 5/2, 248-284. Çiçek, M. (2019b). Mehmet Şah Fenârî ve Enmûzecü’l-Ulûm’u. M. Arıcı. (Yay. haz.). İlimleri Sınıflamak içinde (s. 239-276). İstanbul: Klasik Yayınları. Demir, H. (Haziran 2019). İlimler Tasnifi Literatür Denemesi. Balıkesir Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 5/1, 48-89. el-‘Alvânî, Tâhâ Câbir. (2010). el-İmâm Fahreddîn er-Râzî ve Musannefâtuhu. Kâhire, Mısır: Dâru’s-selâm. El-‘Azam, Muhammed Cemil. (1326h). ‘Uḳūdu’l-Cevher. Beyrut: Matbaatü’l-Ehliyye. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (1346h). Câmiu’l-‘ulûm. Nşr. Muhammed Hüseyin Tesbîhî. Tahran: Kütüphane-i Esedî. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (1388h). Câmiu’l-‘ulûm: Sittîni. nşr. Seyyid Ali Âl Dâvûd Tahran: Bünyâd-i Mevkûfât-i Doktor Mahmud Efşar Yezdî. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (1498). Câmi‘u’l-‘ulûm. Topkapı Kütüphanesi, III. Ahmet Kitaplığı, numara 2385. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (1568). Ḥadâiḳu’l-envâr fî haḳāiḳi’l-esrâr. Süleymaniye Kütüphanesi, Esad Efendi, numara 2559. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (1906). Câmiu’l-‘ulûm. nşr. Mirza Muhammed Han Bombay: Matbaa-i Muzafferî. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (1981). Tefsîru’l-Faḫri’r-Râzî. 32 Cilt. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Fikr. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (732h). Ḥadâiḳu’l-envâr fî haḳāiḳi’l-esrâr. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, numara 1759. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (738h). Câmi‘u’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, numara 2205. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (866h). Câmi‘u’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Ayasofya, numara 3832. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (933h). Ḥadâiḳu’l-envâr fî haḳāiḳi’l-esrâr. Çorum İl Halk Kütüphanesi, numara 3120. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (952h). Câmi‘u’l-‘ulûm. Beyazıt Devlet Kütüphanesi, Beyazıt, numara 3696. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (t.y.). Câmi‘u’l-‘ulûm. Nuruosmaniye Kütüphanesi, numara 3760. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (t.y.). Câmiu’l-‘ulûm. Taşkent: Abdurrahman b. el-Hac Muhammed Sadık ve Şürekası. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (t.y.). Ḥadâiḳu’l-envâr fî haḳāiḳi’l-esrâr. Süleymaniye Kütüphanesi, Cârullah, numara 1131. er-Râzî, Ebû Abdullah Muhammed b. Ömer Fahreddîn. (t.y.). Kitâbu Câmi‘i’l-‘ulûm. İstanbul Üniversitesi Kütüphanesi, Arapça Yazma Eserler, numara 4269. Gazzâlî, Ebû Hâmid. (1997). el-Vasît fi’l-Mezheb. 7 Cilt. Nşr. Muhammed Muhammed Tamir. Kahire, Mısır: Dâru’s-selâm. Gürbüz, M. (2011). “Alaeddin Tekiş”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 40. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Hansârî, Muhammed Bakır b. Zeynelabidin b. Ca‘fer el-Musevi. (1390h). Ravẓâtu'l-cennât fi aḥvâli'l-‘ulemai ve's-sâdât. Nşr. Esedullah İsmailiyyan. 8 Cilt. Tahran, Kum: Mektebetu İsmailiyyan. ‘Irâkī, Ahmet Tâhirî. (1986). Zindegî Faḫr-i Râzî. Ma‘ârif. III/1, 5-28. İbn Ebî Usaybi‘a, Ebü’l-Abbas Muvaffakuddîn Ahmed b. Kâsım. (t.y.). ‘Uyûnu’l-enbâ fî tabaḳāti’l-etıbbâ. Thk. Nizar Rıza. Beyrut: Dâru Mektebeti’l-Hayat. İbn Hallikân, Ebü’l-Abbas Şemseddin Ahmed b. Muhammed. (1978). Vefeyâtü’l-a‘yân ve enbâu ebnâi’z-zaman. 8 Cilt. Nşr. İhsan Abbas. Beyrut: Dâru Sâdır. İbnü’l-İmâd, Ebü’l-Felâh Abdülhay b. Ahmed b. Muhammed. (1986). Şezerâtü’z-zeheb fî ahbâri men zeheb. 10 Cilt. Nşr. Abdülkādir Arnaūt ̶ Mahmûd Arnaūt. Beyrut: Dâru İbn Kesîr. İbnü’l-Kıftî, Ebü’l-Hasan Cemaleddin Ali b. Yusuf b. İbrâhim. (2005). İḫbâru’l-‘ulemâ fî aḫbâri’l-ḥükemâ. Nşr. İbrahim Şemseddin. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye. Kannevcî, Sıddık Hasan. (1978). Ebcedü’l-ulûm. Nşr. Abdülcebbâr Zekkâr. Dımaşk, Suriye: Menşûrâtu vizârati’s-sekāfe. Kaplan, H. (2001). Fahreddin Râzi Düşüncesinde Ruh ve Ahlak. (Doktora tezi). Ankara Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. YÖK Tez Merkezi Veri Tabanı’ndan erişildi. (No: 100185). Kâtip Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. (t.y.) Keşfu’ẓ-ẓunun ‘an esami’l-kutub ve’l-funun. 2 Cilt. Beyrut: Daru İhyai’t-turasi’l-arabi. Kukam, er-Reşîd. (2005). et-Tefkîru’l-felsefî ledâ Fahreddin er-Râzî ve nakdühü li’l-felâsifeti ve’l-mütekellimîn. (Doktora Tezi). Cezayir Üniversitesi İnsan ve Toplum Bilimleri. Erişim Adresi: http://www.riyadhalelm.com/researches/11/12_tafkir_falsafi_razi.pdf Kurtuluş, Rıza. (1993). “Câmiu’l-Ulûm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Cilt 7. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları. Mâyil-i Herevî. (1965). Şerḥ-i Ḥâl ve Zindegi ve Münâzarât-i İmam Faḫreddîn Râzî. Kabil : Vizâret-i Efkâr ve Tenvîr. Mehmet Şah Fenârî. (1087h). Enmûẕecu’l-‘ulûm. Hacı Selim Ağa Kütüphanesi, numara 897. Mehmet Şah Fenârî. (1095h). Enmûẕecu’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, numara 2783. Mehmet Şah Fenârî. (1181h). Enmûẕecu’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Hüsrev Paşa, numara 482. Mehmet Şah Fenârî. (827ah). Enmûẕecu’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, numara 2781. Mehmet Şah Fenârî. (827bh). Enmûẕecu’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Şehit Ali Paşa, numara 2782. Mehmet Şah Fenârî. (t.y.). Enmûẕecu’l-‘ulûm. Süleymaniye Kütüphanesi, Fatih, numara 3677. Muhammed Takî Bahâr. (1349h). Sebk-i şinâsî yâ târîh-i tetavvur-i nesr-i Fârisî. 3. Baskı. 3 Cilt. Tahran, İran: Kitabhâ-yı Peresto. Pürcevâdî, Emîr Hüseyin. (1372h). İlm-i Mûsika ber girifte ez Câmi‘u’l-‘ulûm Fahreddin Râzî. Ma‘ârif. 29-30, 88-110. Pürcevâdî, Rıza. (1379h). Risâle-i Tedbîr-i Menzil der Câmi‘u’l-‘ulûm Fahri Râzî. Ma‘ârif. 17/1, 23-52. Safedî, Ebü’s-Safâ Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. (2000). el-Vâfî bi’l-vefeyât. Thk. Ahmet Arnaut, Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut, Lübnan: Dâru İhyâi’t-türâsî’l-arabî. Sonja Brentjes. (1988-1989). Das Kapitel ‘ilm al-ariṯmāṭīqī aus der persischen Wissenshafts-Enzyklopädie von Faẖrad-Dīn ar-Rāzī’s. PERSICA. 13, 77-105. Sübkî, Ebû Nasr Taceddîn İbnü’s-Sübkî Abdülvehhâb b. Ali b. Abdilkâfî. (t.y.) Tabaḳātü’ş-Şâfi‘iyyeti’l-Kübrâ. Thk. Mahmûd Muhammed Tanahi, Abdülfettah Muhammed el-Hulv. 10 Cilt. Kâhire: Dâru İhyâi’l-kütübi’l-arabiyye. Taberî, Ebû Cafer İbn Cerîr Muhammed b. Cerîr b. Yezîd. (2001). Câmiu’l-beyân an tevîl-i âyi’l-Kur’ân. 24 cilt. Nşr. Ahmed Muhammed Şâkir. Beyrut: Müessesetü’r-risâle. Tacbahş, Hasan. (1378h). Risâle el-fellâhe İmâm Fahreddin Râzî. Ferhengistân-ı ‘ulûm. 12, 81-92. Tacbahş, Hasan. (1393h). Kitâb-ı Târih-i Dâmpizişkî ve Pizişkî İran. 3 Cilt. Tahran: Müessese-i Çâb ve İntişârât-ı Dânişgâh-ı İran. Taşköprîzâde, Ahmed b. Mustafa. (1985). Miftâḥu’s-se‘âde ve Misbâḥu’s-siyâde. 3 Cilt. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. Türker, Ö. (2011). İslam Düşüncesinde İlimler Tasnifi. İstanbul Üniversitesi Sosyoloji Dergisi, 3 (22), 533-556. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/iusosyoloji/issue/512/4673. Vahidî, Ebü’l-Hasan Ali b. Ahmed b. Muhammed en-Nisâbûrî. (2019). Esbâb-ı Nüzûl. Necdet Çağıl, Necati Tetik. İstanbul: Ketebe Yayınevi. Yılmaz, S. (2018). Fahreddin er-Râzî’nin Câmi‘u’l-‘ulûm Adlı Eserinde Siyaset İlmi. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 11, 377-381. Yılmaz, S. (2019). Fahreddin er-Râzî’nin Câmi‘u’l-Ulûm Adlı Eserinde Ahlak ilmi ve Ev Yönetimi. Düzce Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi III/2, 162-172. Zehebî. Ebû Abdullah Şemseddîn Muhammed b. Ahmed b. Osman. (1985). el-‘İber fi ḫaberi men gaber. 4 cilt. Thk. Ebû Hacer Muhammed Zaglul. Beyrut, Lübnan: Dâru’l-Kütübi’l-ilmiyye. Zemahşerî, Cârullah Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Ömer. (1998). el-Keşşâf an hakâiki gavâmizi’t-tenzîl ve uyûni’l-ekâvîl fî vücûhi’t-tevil. 6 Cilt. Nşr. Âdil Ahmed Abdülmevcûd, Ali Muhammed Muavviz. Riyad: Mektebetü’l-ubeykân. Zerkân, Muhammed Salih. (1963). Faḫreddîn er-Râzî ve Arâuhu’l-Kelâmiyye ve’l-Felsefiyye. Kâhire: Dâru’l-Fikr. Zirikli, Hayreddin. (2002). el-A‘lâm: Kamûsu terâcimi li-eşheri'r-ricâl ve'n-nisâ. 15. Bs. Beyrut: Daru’l-ilm li’l-melâyîn.