К Вопросу О Печати Главного Визиря Кокандского Ханства Аликули Амирлашкара

Своебразной исторической личностью является Аликули амирлашкар, занимавший должность главного визиря, полководца и мингбоши (тысяцкого, военачальника) в 1863-1865 гг., и оставивший яркий след в истории Кокандского ханства. По причине разнохарактерности сведений о его деятельности, всртечающихся в источниках по истории Кокандского ханства, историки подходы историков к его личности отличаются друг от друга. Этому есть несколько причин, которые связаны с периодом написания исторических сочинений и оппонентской позицией авторов в отношении Аликули амирлашкара. В источниках, написанных в период завоевания Кокандского ханства Российской империей, наблюдается позитивный подход к личности и деятельности Аликули амирлашкара. В большинстве трудов, созданных после ликвидации Кокандского ханства, деятельность Аликули амирлашкара описана критически. Это, в основном, связано с его переходом в оппозицию против Худояр-хана (1865-1875) и взятием под свое управление руководящих полномочий юного правителя (хана) Султана Саййид-хана (1863-1865).
В этой статье, в основном, будет освещаться биография Мулла Аликули амирлашкара, а также его подъем по должностям политического управления Кокандского ханства и печати, принадлежавший ему. Настоящее имя Алиқули амирлашкара в некоторых источниках пишеться, как Мулла Алимкул или Алимкули амирлашкар. Но, печать, поставленная на дипломатическом письме и отправленное в Османское государство в 1864 г., дает нам основание говорить, что его настоящее имя было Мулла Аликули и служит выяснению его политического статуса. 

Aliquli amirlashkar, who held the post of head vizier, commander and mingboshi (leader of thousands, military leader) in 1863-1865, is a peculiar historical personality, and left a bright mark in the history of the khanate of Khoqand. Due to the diversity of information about his activities, found in the sources on the history of the khanate of Khoqand, historians’ approaches to his personality differ from each other. There are several reasons for this, which associated with the period of writing historical works and the opposition sentiments of authors in relation to Aliquli amirlashkar. In the sources, written during the period of the conquest of the khanate of Khoqand by the Russian Empire, there is a positive approach to the personality and activities of Aliquli Amirlashkar. In most works written after the liquidation of the khanate of Khoqand activities of Aliquli amirlashkar described critically. This is mainly due to his transition to opposition with Khudoyor Khan (1865-1875) and the taking under own control of the leading powers of the young ruler (khan) Sultan Sayid Khan (1863-1865).
The article mainly covers biography details of the biography of Mulla Aliquli amirlashkar, as well as his rise to political positions in the khanate of Khoqand and seals belonged to him. The real name of Aliquli amirlashkar in some sources written as Mulla Alimqul or Alimquli amirlashkar. However, the seal put on the diplomatic letter and sent to the Ottoman state in 1864 gives us reason to say that his real name was Mulla Aliquli and serves to explain his political status.

1863-1865 yıllarında Hokand Hanlığının sosyal ve siyasi hayatında derin iz bırakan ordu komutanı, binbaşı görevlerinde de bulunan baş vezir Alikulı Emirleşker, kendi döneminin önemli tarihi şahsiyetlerinden biridir. Onun hayatı ve faaliyetleriyle ilgili bilgiler Hokand Hanlığının tarihini aydınlatan eserlerde çeşitliliğiyle dikkat çekmektedir. Bu sebeple bilim adamlarının yorumları da birbirinden farklıdır. Tarihi kaynaklardaki bilgilerin çeşitli olmasının birkaç sebebi vardır. Bunların başında tarihi kaynakların yazıldığı dönem ve Alikulı Emirleşker’e karşı muhalefet gelmektedir. Hokand Hanlığı, Rusya İmparatorluğu tarafından işgalinin devam ettiği dönemde yazılan tarihi eserlerde Alikulı Emirleşker’in şahsiyeti ve faaliyetine dair olumlu yaklaşımlar gözlemlenmektedir. Hokand Hanlığı yıkıldıktan sonra telif edilen eserlerde ise Alikulı Emirleşker’in faaliyetlerine yönelik eleştirel fikirlerin de ortaya çıktığı görülmektedir. Bu da, onun esasen Hudayar Han’a karşı muhalif olması, genç hükümdar Sultan Seyyid Han’ın (1863-1865) yönetimdeki yetkilerini kendi üzerine alması ile açıklanabilir.
Alikulı Emirleşker’in ismi bazı kaynaklarda Molla Alimkul, diğer bazı kaynaklarda da Alimkulı olarak kaydedilir. 1864 yılında Osmanlı Devletiyle yapılan diplomatik yazışmaların üzerinde bulunan mühür onun doğru isminin Molla Alikulı olduğunu ortaya çıkarmakta ve hanlıkta üstlendiği siyasi mevkiinin tespit edilmesine hizmet etmektedir. Bu çalışmamızda Molla Alikulı Emirleşker’in hayatı, Hokand Hanlığında üstlendiği idari görevleri, görevlerindeki terfileri ve ona ait olan mühürleri konusunda bilgiler verilmiştir.