Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği

Alperen Meral; Doruk Görkem Özkan; Özgür Demirci; İlknur Yazıcı

Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği

Öz

Artan kentleşme baskısı ve iklim değişikliği, kentsel peyzajların karbon dengesi üzerindeki etkilerini daha da görünür hale getirmiştir. Bu çalışma, Türkiye'nin Bingöl ilinde yer alan Genç Millet Bahçesi örneği üzerinden, kent ölçeğindeki yeşil altyapı projelerinin karbon bütçesi üzerindeki etkilerini değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Arazi kullanım değişimiyle birlikte ortaya çıkan karbon emisyonları ve karbon sekestrasyon potansiyeli, Birleşmiş Milletler Gıda ve Tarım Örgütü tarafından geliştirilen Ex-Ante Carbon-Balance Tool (EX-ACT) kullanılarak nicel olarak analiz edilmiştir. Arazi üzerindeki sert zeminlerin neden olduğu emisyon, park aydınlatmaları ve sprinkler sulama sisteminin enerji tüketimi ile birlikte yıllık toplam 20,58 tCO₂eq olarak hesaplanmıştır. Buna karşın, peyzaj düzenlemesi kapsamında dikilen 1540 adet ağaç ve 6138 adet çalı sayesinde yıllık 10,19 tCO₂eq düzeyinde karbon sekestrasyonu sağlandığı belirlenmiştir. Net emisyon değeri +10,39 tCO₂eq/yıl olarak bulunmakla birlikte, dikilen bitki örtüsünün yıllar içinde büyüyerek sekestrasyon kapasitesini artırmasıyla alanın yaklaşık 2–3 yıl içinde karbon nötr statüsüne ulaşabileceği öngörülmektedir. Çalışma, EX-ACT modelinin kent içi doğa temelli çözümlerde karbon muhasebesi aracı olarak etkin bir şekilde kullanılabileceğini ortaya koymakta; Türkiye’nin karbon nötrlük hedefleri doğrultusunda millet bahçeleri gibi projelerin planlanması ve yönetiminde stratejik bir çerçeve sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

Destekleyen Kurum

Destekleyen kuruluş yoktur.

Etik Beyan

Makale araştırma ve yayın etiğine uygun olarak hazırlanmıştır.

Kaynakça

Bakır, N. Y. (2020). Project-Based Urban Renewal and Transformation of Urban Landscape in Turkey. In Landscape Reclamation - Rising From What’s Left. IntechOpen. https://doi.org/10.5772/intechopen.84391
Bernoux, M., Tinlot, M., Bockel, L., Branca, G., & Gentien, A. (2011). EX-Ante carbon-balance tool (EX-ACT) : Technical guidelines for version 3. Committee on World Food Security.
Chan, K. L., Dong, C., Wong, M. S., Kim, L. H., & Leu, S. Y. (2018). Plant chemistry associated dynamic modelling to enhance urban vegetation carbon sequestration potential via bioenergy harvesting. Journal of Cleaner Production, 197, 1084–1094. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2018.06.233
Chau, L. W., Yap, Z. C., & Ho, C. S. (2014, February 25). Tooling up urban planning for climate change mitigation in Malaysian cities. IOP Conference Series: Earth and Environmental Science. https://doi.org/10.1088/1755-1315/18/1/012158
Chen, W. Y. (2015). The role of urban green infrastructure in offsetting carbon emissions in 35 major Chinese cities: A nationwide estimate. Cities, 44, 112–120. https://doi.org/10.1016/j.cities.2015.01.005
ÇŞİDB. (2020). Millet bahçeleri rehberi.
Doğan, T. G., Demirci, S., Eroğlu, E., Çorbacı, Ö. L., Kaya, S., & Meral, A. (2025). The effects of urbanization on species richness and floristic diversity in residential gardens. Urban Ecosystems, 28(4), 161. https://doi.org/10.1007/s11252-025-01772-w
Dugaya, D., Srirag, S., Kumar Pandey, A., Paul, A., Dev Shukla, D., Deo, K., Sharma, N., Verma, S., Nagaria, S., Guhaprasad, S., & Chaudhry, P. (2020). Carbon Sequestration Potential of Trees Planted Along Roadsides: A Case From Bhopal City, India. International Journal of Environment, 9(2), 104–119. https://doi.org/10.3126/ije.v9i2.32537

Duguma, L. A., Minang, P. A., & van Noordwijk, M. (2014). Climate change mitigation and adaptation in the land use sector: From complementarity to synergy. Environmental Management, 54(3), 420–432. https://doi.org/10.1007/s00267-014-0331-x
FAO. (2010). Ex-Ante Carbon-Balance Tool (Ex-Act) Guidelines.
FAO. (2011). Grassland carbon sequestration: Management, policy and economics. Integrated Crop Management Vol. 11.
FAO. (2021). Ex-Act Blue Carbon and Fisheries Applications.
Feng, T., & Zhou, B. (2023). Impact of urban spatial structure elements on carbon emissions efficiency in growing megacities: the case of Chengdu. Scientific Reports, 13(1), 9939. https://doi.org/10.1038/s41598-023-36575-6
Ferrer, A. L. C., Thomé, A. M. T., & Scavarda, A. J. (2018). Sustainable urban infrastructure: A review. Resources, Conservation and Recycling, 128, 360–372. https://doi.org/10.1016/j.resconrec.2016.07.017
Güneralp, B., Zhou, Y., Ürge-Vorsatz, D., Gupta, M., Yu, S., Patel, P. L., Fragkias, M., Li, X., & Seto, K. C. (2017). Global scenarios of urban density and its impacts on building energy use through 2050. Proceedings of the National Academy of Sciences, 114(34), 8945–8950. https://doi.org/10.1073/pnas.1606035114
Humbal, A., Chaudhary, N., & Pathak, B. (2023). Urbanization Trends, Climate Change, and Environmental Sustainability. In Climate Change and Urban Environment Sustainability (pp. 151–166). https://doi.org/10.1007/978-981-19-7618-6_9
IPCC. (2006). Guidelines for national greenhouse gas inventories (Vol. 4).
IPCC. (2019). Refinement to the 2006 IPCC Guidelines for National Greenhouse Gas Inventories.
IPCC. (2022). Sixth Assessment Report (AR6): Climate Change 2022 – Impacts, Adaptation and Vulnerability.
Jiang, Y., Xu, D., Peng, L., Li, X., Song, T., & Zhan, F. (2025). Heterogeneity and Influencing Factors of Carbon Sequestration Efficiency of Green Space Patterns in Urban Riverfront Residential Blocks. Forests, 16(4), 681. https://doi.org/10.3390/f16040681
Kurz, W. A., Dymond, C. C., White, T. M., Stinson, G., Shaw, C. H., Rampley, G. J., Smyth, C., Simpson, B. N., Neilson, E. T., Trofymow, J. A., Metsaranta, J., & Apps, M. J. (2009). CBM-CFS3: A model of carbon-dynamics in forestry and land-use change implementing IPCC standards. Ecological Modelling, 220(4), 480–504. https://doi.org/10.1016/j.ecolmodel.2008.10.018
Lal, R. (2004). Carbon emission from farm operations. Environment International, 30(7), 981–990. https://doi.org/10.1016/j.envint.2004.03.005
Madeleine, J. (2012). Assessing the climate change mitigation potential of the EADDMICCA pilot project with the Ex-Ante Carbon Balance Tool (EX-ACT) .
Martin, C. A. (2008). Landscape Sustainability in a Sonoran Desert City. Cities and the Environment, 1(2), 1–16. https://doi.org/10.15365/cate.1252008
Özkan, D. G., & Meral, A. M. (2021). Murat Nehri ve Genç Köprüsü’nün izleri Bingöl Genç Millet Bahçesi’nde. TOKİ Haber.
Patel, J. B., & Raval, Z. (2024). The Impacts of Urbanization on Ecological Systems: A Comprehensive Study of the Complex Challenges Arising from Rapid Urban Growth. Research Review Journal of Indian Knowledge Systems, 1(1), 1–10. https://doi.org/10.31305/rrjiks.2024.v1.n1.001
Richards, G. P., & Evans, D. M. W. (2004). Development of a carbon accounting model (FullCAM Vers. 1.0) for the Australian continent. Australian Forestry, 67(4), 277–283. https://doi.org/10.1080/00049158.2004.10674947
Salamanca, F., Georgescu, M., Mahalov, A., Moustaoui, M., Wang, M., & Svoma, B. M. (2013). Assessing summertime urban air conditioning consumption in a semiarid environment. Environmental Research Letters, 8(3), 034022. https://doi.org/10.1088/1748-9326/8/3/034022
Scipioni, A., Manzardo, A., Mazzi, A., & Mastrobuono, M. (2012). Monitoring the carbon footprint of products: a methodological proposal. Journal of Cleaner Production, 36, 94–101. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2012.04.021
Serengil, Y. (2024, December 22). İklim değişikliği ve karbon yönetimi: Tarım/orman ve diğer arazi kullanımları. Https://Www.Undp.Org/Sites/g/Files/Zskgke326/Files/Migration/Tr/Undp_iklim_web.Pdf.
Seto, K. C., Güneralp, B., & Hutyra, L. R. (2012). Global forecasts of urban expansion to 2030 and direct impacts on biodiversity and carbon pools. Proceedings of the National Academy of Sciences, 109(40), 16083–16088. https://doi.org/10.1073/pnas.1211658109
Smith, P., Martino, D., Cai, Z., Gwary, D., Janzen, H., Kumar, P., McCarl, B., Ogle, S., O’Mara, F., Rice, C., Scholes, B., Sirotenko, O., Howden, M., McAllister, T., Pan, G., Romanenkov, V., Schneider, U., Towprayoon, S., Wattenbach, M., & Smith, J. (2008). Greenhouse gas mitigation in agriculture. Philosophical Transactions of the Royal Society B: Biological Sciences, 363(1492), 789–813. https://doi.org/10.1098/rstb.2007.2184
Srinivasarao, C., Sudha Rani, Y., Girija Veni, V., Sharma, K. L., Maruthi Sankar, G. R., Prasad, J. V. N. S., Prasad, Y. G., & Sahrawat, K. L. (2016). Assessing village-level carbon balance due to greenhouse gas mitigation interventions using EX-ACT model. International Journal of Environmental Science and Technology, 13(1), 97–112. https://doi.org/10.1007/s13762-015-0788-z
Verkerk, P. J., Delacote, P., Hurmekoski, E., Kunttu, J., Matthews, R., Mäkipää, R., Mosley, F., Perugini, L., Reyer, C. P. O., Roe, S., & Trømborg, E. (2022). Forest-based climate change mitigation and adaptation in Europe. https://doi.org/10.36333/fs14
Wang, H., Feng, Y., & Ai, L. (2023). Progress of carbon sequestration in urban green space based on bibliometric analysis. Frontiers in Environmental Science, 11. https://doi.org/10.3389/fenvs.2023.1196803
Wu, J., Liu, G., Marson, A., Fedele, A., Scipioni, A., & Manzardo, A. (2022). Mitigating environmental burden of the refrigerated transportation sector: Carbon footprint comparisons of commonly used refrigeration systems and alternative cold storage systems. Journal of Cleaner Production, 372, 133514. https://doi.org/10.1016/j.jclepro.2022.133514
Yalçinalp, E., Dihkan, A., Meral, A., & Akbulut, S. (2023). The effects of habitat on the distribution of urban ruderal vegetation. Brazilian Journal of Botany, 46, 1141–1151. https://doi.org/10.1007/s40415-023-00926-4
Yılmaz, M., Meral, A., Yüksel, A., & Avşaroğlu, M. M. (2025). Nature-based solutions and the carbon cycle: analysis of Murat River watershed rehabilitation utilising the Ex-Act model. International Journal of Energy and Water Resources, 9(4), 2527-2547.
Zhang, X., Huang, H., Tu, K., Li, R., Zhang, X., Wang, P., Li, Y., Yang, Q., Acerman, A. C., Guo, N., & Liu, Y. (2024). Effects of plant community structural characteristics on carbon sequestration in urban green spaces. Scientific Reports, 14(1), 7382. https://doi.org/10.1038/s41598-024-57789.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Çevresel Olarak Sürdürülebilir Mühendislik

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yazarlar

Alperen Meral
0000-0001-6714-7187
Türkiye

Doruk Görkem Özkan
0000-0002-0127-0948
Türkiye

Özgür Demirci
0000-0002-1081-2892
Türkiye

İlknur Yazıcı ^*
0009-0003-9134-2654
Türkiye

Yayımlanma Tarihi

26 Ocak 2026

Gönderilme Tarihi

26 Eylül 2025

Kabul Tarihi

21 Ocak 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 2026

IZ

https://izlik.org/JA96FR45BM

Kaynak Göster

RIS / Bibtex

APA

Meral, A., Özkan, D. G., Demirci, Ö., & Yazıcı, İ. (2026). Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, 2026, 1-9. https://izlik.org/JA96FR45BM

AMA

1.Meral A, Özkan DG, Demirci Ö, Yazıcı İ. Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği. İTÜ Dergisi-E. 2026;(2026):1-9. https://izlik.org/JA96FR45BM

Chicago

Meral, Alperen, Doruk Görkem Özkan, Özgür Demirci, ve İlknur Yazıcı. 2026. “Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği”. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, sy 2026: 1-9. https://izlik.org/JA96FR45BM.

EndNote

Meral A, Özkan DG, Demirci Ö, Yazıcı İ (01 Ocak 2026) Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik 2026 1–9.

IEEE

[1]A. Meral, D. G. Özkan, Ö. Demirci, ve İ. Yazıcı, “Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği”, İTÜ Dergisi-E, sy 2026, ss. 1–9, Oca. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA96FR45BM

ISNAD

Meral, Alperen - Özkan, Doruk Görkem - Demirci, Özgür - Yazıcı, İlknur. “Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği”. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik. 2026 (01 Ocak 2026): 1-9. https://izlik.org/JA96FR45BM.

JAMA

1.Meral A, Özkan DG, Demirci Ö, Yazıcı İ. Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği. İTÜ Dergisi-E. 2026;:1–9.

MLA

Meral, Alperen, vd. “Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği”. Çevre İklim ve Sürdürülebilirlik, sy 2026, Ocak 2026, ss. 1-9, https://izlik.org/JA96FR45BM.

Vancouver

1.Alperen Meral, Doruk Görkem Özkan, Özgür Demirci, İlknur Yazıcı. Ex-ACT Tabanlı Bir Yaklaşımla Kentsel Peyzaj Dönüşümlerinin Karbon Bütçesi Değerlendirmesi: Bingöl Genç Millet Bahçesi Örneği. İTÜ Dergisi-E [Internet]. 01 Ocak 2026;(2026):1-9. Erişim adresi: https://izlik.org/JA96FR45BM