METRİKA DEFTERLERİNE GÖRE RUSYA MÜSLÜMANLARININ SOSYO-KÜLTÜREL HAYATLARI

Öz: Rusya’nın Ufa, Kazan, Astrahan gibi şehirlerinde bulunan arşivlerde Tatarların neredeyse bir asırlık tarihi ile ilgili, yani XIX-XX. yüzyıl başını kapsayan tarihlerini öğrenme açısından önemli kaynak teşkil edecek metrika defterleri koleksiyonları bulunmaktadır. Metrika defteri her mahallede cami imamı tarafından kendi mahallesinde dünyaya gelen, vefat eden, evlenen veya boşanan insanları kaydetmek için özel olarak hazırlanan deftere denilmektedir. Maalesef bu değerli kaynaklar günümüze kadar iyi araştırılmamış, onlara yeterince ehemmiyet verilmemiştir. Defterlerin kullanılmasının önündeki engellerden birisi bu kaynakların eski Tatar harfleri, yani Arap alfabesiyle kaleme alınmış olmasıdır. Yüz seneye yakın bir dönemi kapsayan bu kaynaklarda Rusya’nın farklı bölgelerinde yaşayan Tatarların sosyal ve kültürel hayatlarının yansımalarını, demografik durumlarını, farklı coğrafyalarda yaşayan Tatarların ortak noktalarını ve farklılıklarını görmek mümkündür. Metrika defterleri sayesinde Rusya sınırları içerisinde yaşamakta olan Tatar toplumunda ortalama evlilik yaşı, boşanma oranı gibi konuları da birinci el kaynaktan öğrenmek mümkündür. Metrika defterlerinden yola çıkarak XIX-XX. yüzyıl başında Tatarlar arasında yaygın olan hastalıklarla ve salgınlarla ilgili malumat elde etmek de mümkün. Bundan başka metrika defterleri Rusya’nın farklı bölgelerinde dağınık olarak yaşayan Tatarların bölgesel ağızlarını, lehçelerini öğrenmek açısından dilbilimciler için de bir çeşit kaynak teşkil etmektedir. Genel olarak Başkurdistan Devlet Arşivinde ve Kazan, Astrahan gibi şehirlerdeki arşivlerde muhafaza edilen ve büyük bir koleksiyon teşkil eden metrika defterleri Tatarların tarihlerini sosyal ve kültürel yönden incelemek için değerli bir kaynak teşkil etmektedir.