Research Article
BibTex RIS Cite

The Concept of “Aberratio Ictus” and the Error in Causality in German Criminal Law

Year 2025, Volume: 13 Issue: 2, 236 - 267, 29.01.2026
https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1739400
https://izlik.org/JA37UN57RE

Abstract

In this article, the effects of the discrepancy between the perpetrator’s conception of both the object of the offence and the causal processes during the commission of the offence and the actual outcome and causal processes on the perpetrator' s intention in the events referred to by the concept of aberratio ictus in the German Criminal Law literature are examined. The content of the concept of error and the material elements of the offence in terms of criminal law is explained in a manner limited to our subject. In this context, it is justified and explained how the plot of events, which is expressed as a causal link and extends from the criminal act to the realization of the result, can find a place among the material elements of the crime, which constitutes the scope of the knowing element of intent. It has been emphasized that the element of error in the causality is not sufficiently taken into account in the events in question, which are handled with the conceptualization of ‘deviation in the target’ in the Turkish Criminal Law literature, and the difference in the interpretation of ‘deviation in the target’ has been approached with a critical eye. In the cases expressed with the concept of aberratio ictus, the opinions claiming that the facts deviating from the perpetrator's conception are important enough to remove the intention, that they have no effect on the intention and that this decision may differ in concrete cases according to certain normative criteria are examined. As a result, it is accepted that the concretization of the volitional element of the intention on the object of the crime in the time-space plane in terms of the unexpected result that emerges in the discrepancy between the intended and actual result in aberratio ictus cases will eliminate the intention of the perpetrator.

References

  • Akbulut B, Ceza Hukuku Genel Hükümler (11. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024)
  • Artuk M E ve Gökçen A ve Alşahin M E ve Çakır K, Ceza Hukuku Genel Hükümler (17. Baskı Adalet Yayınevi Ankara 2023).
  • Backmann L, ‘Die Rechtsfolgen der aberratio ictus’ (1971) JuS 113-120.
  • Backmann L, ‘Die Grundfälle zum strafrechtlichen Irrtum’ (1972) JuS 196-198.
  • Baumann J, Strafrecht Allgemeiner Teil (8. Auflage, Verlag Ernst und Werner 1977).
  • Baumann J ve Weber U ve Mitsch W ve Eisele J, Strafrecht, Allgemeiner Teil: Lehrbuch, (13. Aufl. Giese King 2021).
  • Beling E v, Die Grundzüge des Strafrechts, (11. Neugearbeitete Auflage, Paul Ziebeck 1930).
  • Beling E v, Die Lehre vom Verbrechen, (Paul Ziebeck 1906, 1964).
  • Bemmann G, ‘Zum Fall Rose-Rosahl’ (1958) MDR 817-822.
  • Binding K, Die Normen und ihre Übertretung, Eine Untersuchung über die rechtmäßige Handlung und die Arten des Delikts Bd. III, Der Irrtum, (Felix Meiner 1918).
  • Bloy R, ‘Funktion und Element des subjektiven Tatbestands im Deliktsaufbau’ (1989) JuS L 1.
  • Brammsen J, ‘Inhalt und Element des Eventualvorsatzes – Neue Wege in der Vorsatzdogmatik?’ (1989) JZ 71-82.
  • Bung J, Wissen und Wollen im Strafrecht, Zur Theorie und Dogmatik des Subjektiven Tatbestands. Frankfurt am Main (Vittorio Klostermann 2009).
  • Burchard C, Irren ist Menschlich, Vorsatz und Tatbestandsirrtum im Lichte der Verantwortungsethik und der Emanzipation des Angegriffenen Mitmenschen, (Mohr Siebeck 2008).
  • Centel N ve Zafer H ve Çakmut Ö, Türk Ceza Hukukuna Giriş, (12. Baskı, Beta Yayınevi 2023).
  • Dannecker G, ‘Die Rache der vernachlässigten Ehefrau’ (1988) JuS L 67.
  • Değirmenci Olgun, ‘Ceza Hukukunda Yanılma Kavramı ve Hukuka Uygunluk Nedenlerinde Yanılma’, TBBD, 2014 (110), 129-188.
  • Demirbaş Timur, Ceza Hukuku Genel Hükümler, (19. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024).
  • Driendl J, ‘Irrtum oder Fehlprognose über abweichende Kausalverläufe’ (1986) GA 253-273.
  • Dülger Murat Volkan ve Özkan Onur ve Bakdur Merve, ’Ceza Hukukunda Hata ve Hataya Bağlanan Hukuki Sonuçlar’, TAAD Cilt: 12 Sayı: 45 Ocak 2021, 227-263.
  • El Ghazi M, ‘Die Abgrenzung von error in persona (vel obiecto) und aberratio ictus’ (2016) JuS 303-308.
  • Engisch K, Untersuchungen über Vorsatz und Fahrlässigkeit im Strafrecht (2.Auflage Scientia 1964).
  • Erb V, ‘Zur Unterscheidung der aberratio ictus vom error in persona’ in: Freund, G.; Murmann, U.; Bloy, R.; Perron, W. (Hrsg.), Grundlagen und Dogmatik des gesamten Strafrechtssystems, Festschrift für Wolfgang Frisch zum 70. Geburtstag, (Duncker Humblot 2013) 389-402.
  • Erdem M R, ‘Suçun konusunda yanılma ve sapma’ (2019) D.E.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan, C. 21, Özel S. 43-68.
  • Erman R B, Yanılmanın Ceza Sorumluluğuna Etkisi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (İstanbul 2006).
  • Eroğlu F, ‘Sapma Kavramı ve Türk Ceza Hukukunda Sapma Halinde Uygulanacak Hükümler’ Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, IX/2 (2012), Prof. Dr. Duygun Yarsuvat’a Armağan Özel Sayısı, C: IX, S: 2, 633-658.
  • Frank R, Das Strafgesetzbuch für das Deutsche Reich, (18. Auflage, Paul Siebeck 1931).
  • Frisch W, Tatbestandsmäßiges Verhalten und Zurechnung des Erfolgs (Müller 1988).
  • Frisch W, Vorsatz und Risiko, Grundfragen des tatbestandsmäßigen Verhaltens und des Vorsatzes. Zugleich ein Beitrag zur Behandlung außertatbestandlicher Möglichkeitsvorstellungen (Heymann 1983).
  • Geppert K, ‘Zum „error in persona vel objecto” und zur „aberratio ictus“ – insbesondere vor dem Hintergrund der neuen „Rose-Rosahl-Entscheidung“ (= BGHSt. 37, 214)’ (1992) Jura 163-168.
  • Greco L, ‘Objektive Zurechnung als Vorsatzgegenstand? Überlegungen aus Anlass des BGH- Urteils zum Göttinger Transplantationsskandal (BGHSt 62, 663) ’ (2018) GA 539-548.
  • Gropp W, ‘Der Zufall als Merkmal der aberratio ictus’ in: Eser, Albin/Schittenhelm, Ulrike/Schumann, Heribert (Hrsg.), Festschrift für Theodor Lenckner zum 70. Geburtstag, (C. H. Beck 1998) 55-68.
  • Grotendiek S, Strafbarkeit des Täters in Fällen der aberratio ictus und des error in persona (Lit 2000).
  • Gössel Karl Heinz, Über die Bedeutung des Irrtums im Strafrecht (Dunkner § Humblot 1974)
  • Hafızoğulları Z, ‘Türk Ceza Hukuku Ders Notları’, Başkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Ankara 2007-2008.
  • Hakeri H, Ceza Hukuku Genel Hükümler (30. Baskı, Adalet Yayınevi 2024).
  • Heinrich B, Strafrecht – Allgemeiner Teil (5. aktualisierte Auflage Kohlhammer 2016).
  • Herzberg R D, ‘Aberratio ictus und abweichender Tatverlauf’ (1973) ZStW 85 867-892.
  • Herzberg R D, ‘Aberrratio ictus und error in obiecto (1. Teil) ’ JA (1981) 369-374; (2. Teil) JA (1981) 470-475.
  • Hettinger M, ‘Der Irrtum im Bereich der äußeren Tatumstände – eine Einführung’ (1988) JuS L 71- L 74.
  • Hettinger M, ‘Der Irrtum im Bereich der äußeren Tatumstände - eine Einführung (in elf Teilen; dritter Teil), Der Irrtum im Bereich des § 16 II’ (1989) JuS L 41- L 44.
  • Hettinger M, ‘Die Bewertung der aberratio ictus beim Alleintäter – Gedanken zum Verhältnis zwischen Sachverhalt und Gesetz –’ (1990) GA 531-554.
  • Heuchemer M, ‘Zur funktionalen Revision der Lehre vom konkreten Vorsatz: Methodische und dogmatische Überlegungen zur aberratio ictus’ (2005) JA 275-280.
  • Heuchemer M, ‘Zur Verabschiedung der Lehre vom konkreten Vorsatz und der Beachtlichkeit der aberratio ictus als Ausschnitt einer normativen Revision der Vorsatzlehre’ in: Bockemühl, Jan/Gierhake, Katrin/Walter, Tonio/Müller, Henning Ernst (Hrsg.), Festschrift für Bernd von Heintschel-Heinegg zum 70. Geburtstag, (Beck 2015) 189-210.
  • Hillenkamp T, Die Bedeutung von Vorsatzkonkretisierungen bei abweichendem Tatverlauf, (Schwarz Verlag 1971).
  • Hruschka J, Strafrecht nach logisch-analytischer Methode, Systematisch entwickelte Fälle mit Lösung zum Allgemeinen Teil, (2. Auflage De Gruyter 1988).
  • İçel K ve Sokullu/Akıncı F ve Özgenç İ ve Sözüer A ve Mahmutoğlu, F S ve Ünver, Y, Suç Teorisi, (2. Baskı İstanbul 2000).
  • Jakobs G, ‘Risikokonkurrenz – Schadenverlauf und Verlaufshypothese im Strafrecht’ in: Küper, Wilfried/Puppe, Ingeborg/Tenckhoff, Jörg (Hrsg.), Festschrift für Karl Lackner zum 70. Geburtstag am 18. Februar 1987, (De Gruyter 1987) 53-76.
  • Jakobs G, Strafrecht, Allgemeiner Teil: Die Grundlagen und die Zurechnungslehre, (2. Auflage, Walter de Gruyter 1991).
  • Janiszewski U, ‘Zur Problematik der aberratio ictus’ (1985) MDR 533-538.
  • Jescheck, H H ve Weigend, T, Lehrbuch des Strafrechts, Allgemeiner Teil, (5. Aufl., Duncker & Humblot 1996).
  • Joecks W ve Kulhanek T, ‘Art 15-16 StGB’ in Erb, Volker, und Jürgen Schäfer, (Hrsg.), Münchener Kommentar zum Strafgesetzbuch, Band 1, §§ 1-37, (4. Auflage München 2020).
  • Karaaslan R, ‘Şahısta Hata ve Hedefte Sapma’ (2019) GSÜHFD cilt18, sayı 2 215-315
  • Kaşıkara, M. Serhat, ‘Türk Ceza Hukukunda Şahısta Hata ve Hedefte Sapma’ (2010) TAAD 1 (2) 347-384. Kindhäuser U ve Zimmermann T, Strafrecht Allgemeiner Teil. (11. Aufl., Nomos Baden-Baden 2024).
  • Koca M, Türk Ceza Hukukunda Hata, 3. Yılında Yeni Ceza Adalet Sistemi, Ankara (2009), 81-103.
  • Koca M ve Üzülmez İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (17. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024).
  • Koriath H, ‘Einige Gedanken zu aberratio ictus’ (1997) JuS 901-907.
  • Köstlin R, Neue Revision der Grundbegriffe des Kriminalrechts, (Laup 1845).
  • Kudlich H, ‘Objektive und subjektive Zurechnung von Erfolgen im Strafrecht- Eine Einführung’ (2010) JA 681-687.
  • Kudlich H ve Koch J, ‘Tatbestandsirrtum –error in persona- aberratio ictus’ (2017) JA 827-832.
  • Kuhlen, L, Die Unterscheidung von vorsatzausschließendem und nichtvorsatzausschließendem Irrtum (1. Aufl., Peter Lang, 1987).
  • Kurt Ü A, Ceza Hukukunda Tipiklik Hatası (Adalet Yayınevi 2024).
  • Kühl K, Strafrecht Allgemeiner Teil, (8. Auflage, Franz Vahlen 2017).
  • Küper W, ‘Vorsatz und Risiko, Zur Monographie von Wolfgang Frisch’ (1987) GA 479-509.
  • Leu, N, ‘Zur Abgrenzung zwischen aberratio ictus und error in obiecto’ (2014) ZStR 383-402.
  • Loewenheim U, ‘Error in obiecto und aberratio ictus – OLG Neustadt, NJW 1964’ (1966) JuS 310-315.
  • Mezger E, Strafrecht, Ein Lehrbuch, (3. Auflage Duncker & Humblot 1949).
  • Moojer D, Die Diskrepanz zwischen Risikovorstellung und Risikoverwirklichung- Ein Beitrag zur Diskussion über Kausalabweichung und aberratio ictus, (Dissertation 1985).
  • Mylonopoulos C, Über das Verhältnis von Handlungs- und Erfolgsunwert im Strafrecht: eine Studie zur Entwicklung der personalen Unrechtslehren (Heymann 1980).
  • Noack R, Tatverlauf und Vorsatz (1966).
  • Özbek V Ö ve Doğan K ve Bacaksız P ve Tepe İ, Başbüyük İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (15. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024).
  • Özgenç İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (20. Baskı, Seçkin Yayıncılık, 2024).
  • Prittwitz C, ‘Zur Diskrepanz zwischen Tatgeschehen und Tätervorstellung’ (1983) GA 110-135.
  • Puppe I, ‘Naturalismus und Normativismus in der modernen Strafrechtsdogmatik’ (1994) GA 297-318.
  • Puppe I, Vorsatz und Zurechnung, (Decker und Müller 1992).
  • Puppe I, ‘Zur Revision der Lehre vom, konkreden Vorsatz und der Beachtlichkeit der aberratio ictus’ GA (1981) 1-20.
  • Puppe I, ‘Die Zurechnung des Erfolges zum Vorsatz’ ZStW (2017) 1-29.
  • Rath J, ‘Abirende Tat- abirrende Argumentation’ (2005) JA 709-712.
  • Rath J, ‘Arbeitsschritte zur Behandlung strafrechtlicher Irrtumsfälle’ (1998) Jura 539-544.
  • Rath J, ‘Rezension von: Grotendiek, Sven, Strafbarkeit des Täters in Fällen der aberratio ictus und des error in persona’ (2001) GA 406-407.
  • Rath J, Zur strafrechtlichen Behandlung der aberratio ictus und des error in persona (Lang, 1993).
  • Rengier R, Strafrecht Allgemeiner Teil, Grundrisse des Rechts, (16. Auflage Beck 2024).
  • Roxin C, ‘Gedanken zum „dolus generalis“ ’ in: Würtenberger, Thomas/Herren, Rüdiger/Kienapfel, Diethelm/Müller-Dietz, Heinz (Hrsg.), Kultur, Kriminalität, Strafrecht, Festschrift für Thomas Würtenberger zum 70. Geburtstag (Duncker Humblot 1977) 109-128. Roxin C, ‘Rose-Rosahl redivivus’ in: Seebode Manfred (Hrsg.), Festschrift für Günter Spendel zum 70. Geburtstag, (Walter de Gruyter 1992) 289-302.
  • Roxin C, ‘Zur Normativierung des dolus eventualis und zur Lehre von der Vorsatzgefahr’ in: Rogall, Klaus/Puppe, Ingeborg/Stein, Ulrich et al. (Hrsg.), Festschrift für Hans-Joachim Rudolphi zum 70. Geburtstag, (Luchterhand 2004) 243-258.
  • Roxin C ve Luís G, Grundlagen, der Aufbau der Verbrechenslehre, Band 1 (5. Auflage C. H. Beck 2020).
  • Roxin C ve Luis G, Besondere Erscheinungsformen der Straftat, Band 2 (4. Auflage, C.H. Beck 2003).
  • Rönnau T, ‘Der Irrtum und seine Rechtsfolgen’ (2004) JuS 667-674.
  • Safferling C J M, Vorsatz und Schuld, Subjektive Täterelemente im deutschen und englischen Strafrecht, (Mohr Siebeck 2008).
  • Sarıtaş E, Suçun Yapısında Hareketin Konusu, (On İki Levha Yayıncılık 2023).
  • Satzger H, ‘Der Vorsatz – einmal näher betrachtet’ (2008) Jura 112-121.
  • Schreiber H L, ‘Grundfälle zu „error in objecto“ und „aberratio ictus“ im Strafrecht’ (1985) JuS 873-877.
  • Schroeder F. C., in: B. Jähnke, Hrsg., Strafgesetzbuch - Leipziger Kommentar: Großkommentar (11. Aufl. De Gruyter, 2003)
  • Schroth U, Vorsatz und Irrtum, (C.H. Beck 1998).
  • Schlehofer H, Vorsatz und Tatabweichung, Zur Auslegung der §§ 16 Abs. 1 Satz 1, 22 StGB, (Heymann 1996).
  • Schumann H ve Schumann A, ‘Objektive Zurechnung auf der Grundlage der personalen Unrechtslehre’ Hettinger/Zopfs/ Hillenkamp/Köhler/Rath/Streng/Wolter (Hrsg.) Festschrift für Wilfried Küper zum 70. Geburtstag, Heidelberg (Müller 2007) 543-560.
  • Schumann, H, ‘Zur Wiederbelebung des voluntativen Vorsatzelements durch den BGH’ (1989) JZ 427-434.
  • Silva-Sanchez J M, ‘Aberratio ictus und objektive Zurechnung’ 101 (1989) ZStW 352-380.
  • Sternberg-Lieben D ve Sternberg-Lieben, I, ‘Der Tatumstandsirrtum’ (2012) JuS 289-297.
  • Stratenwerth G, ‘Objektsirrtum und Tatbeteiligung’ Festschrift für Jürgen Baumann zum 70. Geburtstag (Gieseking 1992) 57-69.
  • Stratenwerth G ve Kuhlen L, Strafrecht Allgemeiner Teil. (6. Auflage, Vahlen 2011).
  • Toepel F, ‘Aspekte der Rose-Rosahl‘-Problematik: Vorüberlegungen, Beachtlichkeit der aberratio ictus beim Einzeltäter’ (1996) JA 886-893.
  • Toroslu N ve Toroslu H, Ceza Hukuku Genel Kısım (24. Baskı Savaş Yayınları) 272 vd.
  • Tulay M E, Ceza Hukukunda Şahısta veya Konuda Hata (Adalet Yayinevi 2023).
  • Tunç K, Ceza Hukukunda Kastı Engelleyen Hata, (Adalet Yayınevi 2020).
  • Walther A, ‘Zur Diskussion über Verwechslungs- und Aberrationsfälle’ (1866) GA 401-423.
  • Warda G, ‘Grundzüge der strafrechtlichen Irrtumslehre 1. Teil’ (1979) Jura 1-5.
  • Welzel H, Das deutsche Strafrecht, Eine systematische Darstellung, (11. Aufl., Walter de Gruyter 1969).
  • Wessels J ve Beulke W ve Satzger H, Strafrecht Allgemeiner Teil (53. Auflage, C.F. Müller 2023).
  • Wolter J, ‘Der Irrtum über den Kausalverlauf als Problem objektiver Erfolgszurechnung—Zugleich ein Beitrag zur versuchten Straftat sowie zur subjektiven Erkennbarkeit beim Fahrlässigkeitsdelikt—’ (1977) 89 ZStW 649-705.
  • Wolter J, ‘Objektive und personale Zurechnung zum Unrecht, Zugleich ein Beitrag zur aberratio ictus’ in: Schünemann (Hrsg.), Grundfragen des modernen Strafrechtssystems (de Gruyter 1984) 103-134.
  • Vogel J ve Bülte J, ‘Art 15-16 StGB’ in: Cirener, G, Radtke H, Rissing-van Saan R, Rönnau T und Schluckebier W, Leipziger Kommentar StGB, Einleitung, §§ 1 bis 18, (13. Auflage, De Gruyter 2019).
  • Von Buri M, Über Kausalität und deren Verantwortung (1. Auflage, Gebhardt 1873).
  • Yavuz Ö C, Hedefte Sapma ve Ceza Sorumluluğu, (Seçkin Yayınevi, 2020)
  • Zafer H, Ceza Hukuku Genel Hükümler TCK m.1-75 (8. Baskı Beta Yayınları 2021).
  • Ziegert U, Vorsatz, Schuld und Vorverschulden, Berlin 1987.
  • Zielinski D, Handlungs- und Erfolgsunwert im Unrechtsbegriff, (Duckner § Humblot 1973)

Alman Ceza Hukukunda “Aberratio Ictus” Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata

Year 2025, Volume: 13 Issue: 2, 236 - 267, 29.01.2026
https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1739400
https://izlik.org/JA37UN57RE

Abstract

Bu makalede Alman Ceza Hukuku literatüründeki aberratio ictus kavramı ile anılan olaylarda failin hem suç konusu hem de suçun işleniş aşamasındaki nedensel süreçler hakkındaki tasavvuru ile gerçekten ortaya çıkan netice ve nedensel süreçler arasındaki uyumsuzluğun failin kastına ne tür etkileri olabileceği incelenmiştir. Ceza hukuku bakımından hata ve suçun maddi unsurları kavramlarının içeriği konumuzla sınırlı olacak şekilde açıklanmıştır. Bu bağlamda nedensellik bağı olarak ifade edilen ve neticenin gerçekleşme sürecine kadar uzanan olay örgüsünün kastın bilme unsurunun kapsamını oluşturan suçun maddi unsurları arasında ne şekilde kendine yer bulabileceği gerekçelendirilerek açıklanmıştır. Türk Ceza Hukuku literatüründe ‘‘hedefte sapma’’ kavramı ile ele alınan söz konusu olaylarda nedensellik bağında hata unsurunun yeterince dikkate alınmadığı vurgulanmış ve sapma kavramının yorumlanmasındaki farklılığa eleştirel bir gözle yaklaşılmıştır. Aberratio ictus kavramı ile ifade edilen olaylarda failin tasavvurundan sapan olguların kastı kaldıracak önemde olduğunu, kasıt üzerinde etkisi bulunmadığını ve bu kararın belirli normatif kriterlere göre somut olaylarda farklılaşabileceğini iddia eden görüşler incelenmiştir. Sonuç olarak; kastın isteme unsurunun suçun konusu üzerinde zaman-mekân düzleminde somutlaştırılmış olmasının aberratio ictus vakalarındaki tasavvur-hakikat uyuşmazlıklarında ortaya çıkan beklenmeyen netice bakımından failin kastını ortadan kaldıracağı kabul edilmiştir.

References

  • Akbulut B, Ceza Hukuku Genel Hükümler (11. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024)
  • Artuk M E ve Gökçen A ve Alşahin M E ve Çakır K, Ceza Hukuku Genel Hükümler (17. Baskı Adalet Yayınevi Ankara 2023).
  • Backmann L, ‘Die Rechtsfolgen der aberratio ictus’ (1971) JuS 113-120.
  • Backmann L, ‘Die Grundfälle zum strafrechtlichen Irrtum’ (1972) JuS 196-198.
  • Baumann J, Strafrecht Allgemeiner Teil (8. Auflage, Verlag Ernst und Werner 1977).
  • Baumann J ve Weber U ve Mitsch W ve Eisele J, Strafrecht, Allgemeiner Teil: Lehrbuch, (13. Aufl. Giese King 2021).
  • Beling E v, Die Grundzüge des Strafrechts, (11. Neugearbeitete Auflage, Paul Ziebeck 1930).
  • Beling E v, Die Lehre vom Verbrechen, (Paul Ziebeck 1906, 1964).
  • Bemmann G, ‘Zum Fall Rose-Rosahl’ (1958) MDR 817-822.
  • Binding K, Die Normen und ihre Übertretung, Eine Untersuchung über die rechtmäßige Handlung und die Arten des Delikts Bd. III, Der Irrtum, (Felix Meiner 1918).
  • Bloy R, ‘Funktion und Element des subjektiven Tatbestands im Deliktsaufbau’ (1989) JuS L 1.
  • Brammsen J, ‘Inhalt und Element des Eventualvorsatzes – Neue Wege in der Vorsatzdogmatik?’ (1989) JZ 71-82.
  • Bung J, Wissen und Wollen im Strafrecht, Zur Theorie und Dogmatik des Subjektiven Tatbestands. Frankfurt am Main (Vittorio Klostermann 2009).
  • Burchard C, Irren ist Menschlich, Vorsatz und Tatbestandsirrtum im Lichte der Verantwortungsethik und der Emanzipation des Angegriffenen Mitmenschen, (Mohr Siebeck 2008).
  • Centel N ve Zafer H ve Çakmut Ö, Türk Ceza Hukukuna Giriş, (12. Baskı, Beta Yayınevi 2023).
  • Dannecker G, ‘Die Rache der vernachlässigten Ehefrau’ (1988) JuS L 67.
  • Değirmenci Olgun, ‘Ceza Hukukunda Yanılma Kavramı ve Hukuka Uygunluk Nedenlerinde Yanılma’, TBBD, 2014 (110), 129-188.
  • Demirbaş Timur, Ceza Hukuku Genel Hükümler, (19. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024).
  • Driendl J, ‘Irrtum oder Fehlprognose über abweichende Kausalverläufe’ (1986) GA 253-273.
  • Dülger Murat Volkan ve Özkan Onur ve Bakdur Merve, ’Ceza Hukukunda Hata ve Hataya Bağlanan Hukuki Sonuçlar’, TAAD Cilt: 12 Sayı: 45 Ocak 2021, 227-263.
  • El Ghazi M, ‘Die Abgrenzung von error in persona (vel obiecto) und aberratio ictus’ (2016) JuS 303-308.
  • Engisch K, Untersuchungen über Vorsatz und Fahrlässigkeit im Strafrecht (2.Auflage Scientia 1964).
  • Erb V, ‘Zur Unterscheidung der aberratio ictus vom error in persona’ in: Freund, G.; Murmann, U.; Bloy, R.; Perron, W. (Hrsg.), Grundlagen und Dogmatik des gesamten Strafrechtssystems, Festschrift für Wolfgang Frisch zum 70. Geburtstag, (Duncker Humblot 2013) 389-402.
  • Erdem M R, ‘Suçun konusunda yanılma ve sapma’ (2019) D.E.Ü. Hukuk Fakültesi Dergisi, Prof. Dr. Durmuş TEZCAN’a Armağan, C. 21, Özel S. 43-68.
  • Erman R B, Yanılmanın Ceza Sorumluluğuna Etkisi, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, (İstanbul 2006).
  • Eroğlu F, ‘Sapma Kavramı ve Türk Ceza Hukukunda Sapma Halinde Uygulanacak Hükümler’ Yeditepe Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi, IX/2 (2012), Prof. Dr. Duygun Yarsuvat’a Armağan Özel Sayısı, C: IX, S: 2, 633-658.
  • Frank R, Das Strafgesetzbuch für das Deutsche Reich, (18. Auflage, Paul Siebeck 1931).
  • Frisch W, Tatbestandsmäßiges Verhalten und Zurechnung des Erfolgs (Müller 1988).
  • Frisch W, Vorsatz und Risiko, Grundfragen des tatbestandsmäßigen Verhaltens und des Vorsatzes. Zugleich ein Beitrag zur Behandlung außertatbestandlicher Möglichkeitsvorstellungen (Heymann 1983).
  • Geppert K, ‘Zum „error in persona vel objecto” und zur „aberratio ictus“ – insbesondere vor dem Hintergrund der neuen „Rose-Rosahl-Entscheidung“ (= BGHSt. 37, 214)’ (1992) Jura 163-168.
  • Greco L, ‘Objektive Zurechnung als Vorsatzgegenstand? Überlegungen aus Anlass des BGH- Urteils zum Göttinger Transplantationsskandal (BGHSt 62, 663) ’ (2018) GA 539-548.
  • Gropp W, ‘Der Zufall als Merkmal der aberratio ictus’ in: Eser, Albin/Schittenhelm, Ulrike/Schumann, Heribert (Hrsg.), Festschrift für Theodor Lenckner zum 70. Geburtstag, (C. H. Beck 1998) 55-68.
  • Grotendiek S, Strafbarkeit des Täters in Fällen der aberratio ictus und des error in persona (Lit 2000).
  • Gössel Karl Heinz, Über die Bedeutung des Irrtums im Strafrecht (Dunkner § Humblot 1974)
  • Hafızoğulları Z, ‘Türk Ceza Hukuku Ders Notları’, Başkent Üniversitesi Hukuk Fakültesi, Ankara 2007-2008.
  • Hakeri H, Ceza Hukuku Genel Hükümler (30. Baskı, Adalet Yayınevi 2024).
  • Heinrich B, Strafrecht – Allgemeiner Teil (5. aktualisierte Auflage Kohlhammer 2016).
  • Herzberg R D, ‘Aberratio ictus und abweichender Tatverlauf’ (1973) ZStW 85 867-892.
  • Herzberg R D, ‘Aberrratio ictus und error in obiecto (1. Teil) ’ JA (1981) 369-374; (2. Teil) JA (1981) 470-475.
  • Hettinger M, ‘Der Irrtum im Bereich der äußeren Tatumstände – eine Einführung’ (1988) JuS L 71- L 74.
  • Hettinger M, ‘Der Irrtum im Bereich der äußeren Tatumstände - eine Einführung (in elf Teilen; dritter Teil), Der Irrtum im Bereich des § 16 II’ (1989) JuS L 41- L 44.
  • Hettinger M, ‘Die Bewertung der aberratio ictus beim Alleintäter – Gedanken zum Verhältnis zwischen Sachverhalt und Gesetz –’ (1990) GA 531-554.
  • Heuchemer M, ‘Zur funktionalen Revision der Lehre vom konkreten Vorsatz: Methodische und dogmatische Überlegungen zur aberratio ictus’ (2005) JA 275-280.
  • Heuchemer M, ‘Zur Verabschiedung der Lehre vom konkreten Vorsatz und der Beachtlichkeit der aberratio ictus als Ausschnitt einer normativen Revision der Vorsatzlehre’ in: Bockemühl, Jan/Gierhake, Katrin/Walter, Tonio/Müller, Henning Ernst (Hrsg.), Festschrift für Bernd von Heintschel-Heinegg zum 70. Geburtstag, (Beck 2015) 189-210.
  • Hillenkamp T, Die Bedeutung von Vorsatzkonkretisierungen bei abweichendem Tatverlauf, (Schwarz Verlag 1971).
  • Hruschka J, Strafrecht nach logisch-analytischer Methode, Systematisch entwickelte Fälle mit Lösung zum Allgemeinen Teil, (2. Auflage De Gruyter 1988).
  • İçel K ve Sokullu/Akıncı F ve Özgenç İ ve Sözüer A ve Mahmutoğlu, F S ve Ünver, Y, Suç Teorisi, (2. Baskı İstanbul 2000).
  • Jakobs G, ‘Risikokonkurrenz – Schadenverlauf und Verlaufshypothese im Strafrecht’ in: Küper, Wilfried/Puppe, Ingeborg/Tenckhoff, Jörg (Hrsg.), Festschrift für Karl Lackner zum 70. Geburtstag am 18. Februar 1987, (De Gruyter 1987) 53-76.
  • Jakobs G, Strafrecht, Allgemeiner Teil: Die Grundlagen und die Zurechnungslehre, (2. Auflage, Walter de Gruyter 1991).
  • Janiszewski U, ‘Zur Problematik der aberratio ictus’ (1985) MDR 533-538.
  • Jescheck, H H ve Weigend, T, Lehrbuch des Strafrechts, Allgemeiner Teil, (5. Aufl., Duncker & Humblot 1996).
  • Joecks W ve Kulhanek T, ‘Art 15-16 StGB’ in Erb, Volker, und Jürgen Schäfer, (Hrsg.), Münchener Kommentar zum Strafgesetzbuch, Band 1, §§ 1-37, (4. Auflage München 2020).
  • Karaaslan R, ‘Şahısta Hata ve Hedefte Sapma’ (2019) GSÜHFD cilt18, sayı 2 215-315
  • Kaşıkara, M. Serhat, ‘Türk Ceza Hukukunda Şahısta Hata ve Hedefte Sapma’ (2010) TAAD 1 (2) 347-384. Kindhäuser U ve Zimmermann T, Strafrecht Allgemeiner Teil. (11. Aufl., Nomos Baden-Baden 2024).
  • Koca M, Türk Ceza Hukukunda Hata, 3. Yılında Yeni Ceza Adalet Sistemi, Ankara (2009), 81-103.
  • Koca M ve Üzülmez İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (17. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024).
  • Koriath H, ‘Einige Gedanken zu aberratio ictus’ (1997) JuS 901-907.
  • Köstlin R, Neue Revision der Grundbegriffe des Kriminalrechts, (Laup 1845).
  • Kudlich H, ‘Objektive und subjektive Zurechnung von Erfolgen im Strafrecht- Eine Einführung’ (2010) JA 681-687.
  • Kudlich H ve Koch J, ‘Tatbestandsirrtum –error in persona- aberratio ictus’ (2017) JA 827-832.
  • Kuhlen, L, Die Unterscheidung von vorsatzausschließendem und nichtvorsatzausschließendem Irrtum (1. Aufl., Peter Lang, 1987).
  • Kurt Ü A, Ceza Hukukunda Tipiklik Hatası (Adalet Yayınevi 2024).
  • Kühl K, Strafrecht Allgemeiner Teil, (8. Auflage, Franz Vahlen 2017).
  • Küper W, ‘Vorsatz und Risiko, Zur Monographie von Wolfgang Frisch’ (1987) GA 479-509.
  • Leu, N, ‘Zur Abgrenzung zwischen aberratio ictus und error in obiecto’ (2014) ZStR 383-402.
  • Loewenheim U, ‘Error in obiecto und aberratio ictus – OLG Neustadt, NJW 1964’ (1966) JuS 310-315.
  • Mezger E, Strafrecht, Ein Lehrbuch, (3. Auflage Duncker & Humblot 1949).
  • Moojer D, Die Diskrepanz zwischen Risikovorstellung und Risikoverwirklichung- Ein Beitrag zur Diskussion über Kausalabweichung und aberratio ictus, (Dissertation 1985).
  • Mylonopoulos C, Über das Verhältnis von Handlungs- und Erfolgsunwert im Strafrecht: eine Studie zur Entwicklung der personalen Unrechtslehren (Heymann 1980).
  • Noack R, Tatverlauf und Vorsatz (1966).
  • Özbek V Ö ve Doğan K ve Bacaksız P ve Tepe İ, Başbüyük İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (15. Baskı, Seçkin Yayıncılık 2024).
  • Özgenç İ, Türk Ceza Hukuku Genel Hükümler (20. Baskı, Seçkin Yayıncılık, 2024).
  • Prittwitz C, ‘Zur Diskrepanz zwischen Tatgeschehen und Tätervorstellung’ (1983) GA 110-135.
  • Puppe I, ‘Naturalismus und Normativismus in der modernen Strafrechtsdogmatik’ (1994) GA 297-318.
  • Puppe I, Vorsatz und Zurechnung, (Decker und Müller 1992).
  • Puppe I, ‘Zur Revision der Lehre vom, konkreden Vorsatz und der Beachtlichkeit der aberratio ictus’ GA (1981) 1-20.
  • Puppe I, ‘Die Zurechnung des Erfolges zum Vorsatz’ ZStW (2017) 1-29.
  • Rath J, ‘Abirende Tat- abirrende Argumentation’ (2005) JA 709-712.
  • Rath J, ‘Arbeitsschritte zur Behandlung strafrechtlicher Irrtumsfälle’ (1998) Jura 539-544.
  • Rath J, ‘Rezension von: Grotendiek, Sven, Strafbarkeit des Täters in Fällen der aberratio ictus und des error in persona’ (2001) GA 406-407.
  • Rath J, Zur strafrechtlichen Behandlung der aberratio ictus und des error in persona (Lang, 1993).
  • Rengier R, Strafrecht Allgemeiner Teil, Grundrisse des Rechts, (16. Auflage Beck 2024).
  • Roxin C, ‘Gedanken zum „dolus generalis“ ’ in: Würtenberger, Thomas/Herren, Rüdiger/Kienapfel, Diethelm/Müller-Dietz, Heinz (Hrsg.), Kultur, Kriminalität, Strafrecht, Festschrift für Thomas Würtenberger zum 70. Geburtstag (Duncker Humblot 1977) 109-128. Roxin C, ‘Rose-Rosahl redivivus’ in: Seebode Manfred (Hrsg.), Festschrift für Günter Spendel zum 70. Geburtstag, (Walter de Gruyter 1992) 289-302.
  • Roxin C, ‘Zur Normativierung des dolus eventualis und zur Lehre von der Vorsatzgefahr’ in: Rogall, Klaus/Puppe, Ingeborg/Stein, Ulrich et al. (Hrsg.), Festschrift für Hans-Joachim Rudolphi zum 70. Geburtstag, (Luchterhand 2004) 243-258.
  • Roxin C ve Luís G, Grundlagen, der Aufbau der Verbrechenslehre, Band 1 (5. Auflage C. H. Beck 2020).
  • Roxin C ve Luis G, Besondere Erscheinungsformen der Straftat, Band 2 (4. Auflage, C.H. Beck 2003).
  • Rönnau T, ‘Der Irrtum und seine Rechtsfolgen’ (2004) JuS 667-674.
  • Safferling C J M, Vorsatz und Schuld, Subjektive Täterelemente im deutschen und englischen Strafrecht, (Mohr Siebeck 2008).
  • Sarıtaş E, Suçun Yapısında Hareketin Konusu, (On İki Levha Yayıncılık 2023).
  • Satzger H, ‘Der Vorsatz – einmal näher betrachtet’ (2008) Jura 112-121.
  • Schreiber H L, ‘Grundfälle zu „error in objecto“ und „aberratio ictus“ im Strafrecht’ (1985) JuS 873-877.
  • Schroeder F. C., in: B. Jähnke, Hrsg., Strafgesetzbuch - Leipziger Kommentar: Großkommentar (11. Aufl. De Gruyter, 2003)
  • Schroth U, Vorsatz und Irrtum, (C.H. Beck 1998).
  • Schlehofer H, Vorsatz und Tatabweichung, Zur Auslegung der §§ 16 Abs. 1 Satz 1, 22 StGB, (Heymann 1996).
  • Schumann H ve Schumann A, ‘Objektive Zurechnung auf der Grundlage der personalen Unrechtslehre’ Hettinger/Zopfs/ Hillenkamp/Köhler/Rath/Streng/Wolter (Hrsg.) Festschrift für Wilfried Küper zum 70. Geburtstag, Heidelberg (Müller 2007) 543-560.
  • Schumann, H, ‘Zur Wiederbelebung des voluntativen Vorsatzelements durch den BGH’ (1989) JZ 427-434.
  • Silva-Sanchez J M, ‘Aberratio ictus und objektive Zurechnung’ 101 (1989) ZStW 352-380.
  • Sternberg-Lieben D ve Sternberg-Lieben, I, ‘Der Tatumstandsirrtum’ (2012) JuS 289-297.
  • Stratenwerth G, ‘Objektsirrtum und Tatbeteiligung’ Festschrift für Jürgen Baumann zum 70. Geburtstag (Gieseking 1992) 57-69.
  • Stratenwerth G ve Kuhlen L, Strafrecht Allgemeiner Teil. (6. Auflage, Vahlen 2011).
  • Toepel F, ‘Aspekte der Rose-Rosahl‘-Problematik: Vorüberlegungen, Beachtlichkeit der aberratio ictus beim Einzeltäter’ (1996) JA 886-893.
  • Toroslu N ve Toroslu H, Ceza Hukuku Genel Kısım (24. Baskı Savaş Yayınları) 272 vd.
  • Tulay M E, Ceza Hukukunda Şahısta veya Konuda Hata (Adalet Yayinevi 2023).
  • Tunç K, Ceza Hukukunda Kastı Engelleyen Hata, (Adalet Yayınevi 2020).
  • Walther A, ‘Zur Diskussion über Verwechslungs- und Aberrationsfälle’ (1866) GA 401-423.
  • Warda G, ‘Grundzüge der strafrechtlichen Irrtumslehre 1. Teil’ (1979) Jura 1-5.
  • Welzel H, Das deutsche Strafrecht, Eine systematische Darstellung, (11. Aufl., Walter de Gruyter 1969).
  • Wessels J ve Beulke W ve Satzger H, Strafrecht Allgemeiner Teil (53. Auflage, C.F. Müller 2023).
  • Wolter J, ‘Der Irrtum über den Kausalverlauf als Problem objektiver Erfolgszurechnung—Zugleich ein Beitrag zur versuchten Straftat sowie zur subjektiven Erkennbarkeit beim Fahrlässigkeitsdelikt—’ (1977) 89 ZStW 649-705.
  • Wolter J, ‘Objektive und personale Zurechnung zum Unrecht, Zugleich ein Beitrag zur aberratio ictus’ in: Schünemann (Hrsg.), Grundfragen des modernen Strafrechtssystems (de Gruyter 1984) 103-134.
  • Vogel J ve Bülte J, ‘Art 15-16 StGB’ in: Cirener, G, Radtke H, Rissing-van Saan R, Rönnau T und Schluckebier W, Leipziger Kommentar StGB, Einleitung, §§ 1 bis 18, (13. Auflage, De Gruyter 2019).
  • Von Buri M, Über Kausalität und deren Verantwortung (1. Auflage, Gebhardt 1873).
  • Yavuz Ö C, Hedefte Sapma ve Ceza Sorumluluğu, (Seçkin Yayınevi, 2020)
  • Zafer H, Ceza Hukuku Genel Hükümler TCK m.1-75 (8. Baskı Beta Yayınları 2021).
  • Ziegert U, Vorsatz, Schuld und Vorverschulden, Berlin 1987.
  • Zielinski D, Handlungs- und Erfolgsunwert im Unrechtsbegriff, (Duckner § Humblot 1973)
There are 116 citations in total.

Details

Primary Language Turkish
Subjects Criminology (Other)
Journal Section Research Article
Authors

Abdullah Yıldız 0009-0005-3426-5829

Submission Date July 10, 2025
Acceptance Date November 19, 2025
Publication Date January 29, 2026
DOI https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1739400
IZ https://izlik.org/JA37UN57RE
Published in Issue Year 2025 Volume: 13 Issue: 2

Cite

APA Yıldız, A. (2026). Alman Ceza Hukukunda “Aberratio Ictus” Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata. Ceza Hukuku Ve Kriminoloji Dergisi, 13(2), 236-267. https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1739400
AMA 1.Yıldız A. Alman Ceza Hukukunda “Aberratio Ictus” Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata. Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi. 2026;13(2):236-267. doi:10.26650/JPLC2025-1739400
Chicago Yıldız, Abdullah. 2026. “Alman Ceza Hukukunda ‘Aberratio Ictus’ Kavramı Ve Nedensellik Bağında Hata”. Ceza Hukuku Ve Kriminoloji Dergisi 13 (2): 236-67. https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1739400.
EndNote Yıldız A (January 1, 2026) Alman Ceza Hukukunda “Aberratio Ictus” Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata. Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi 13 2 236–267.
IEEE [1]A. Yıldız, “Alman Ceza Hukukunda ‘Aberratio Ictus’ Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata”, Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi, vol. 13, no. 2, pp. 236–267, Jan. 2026, doi: 10.26650/JPLC2025-1739400.
ISNAD Yıldız, Abdullah. “Alman Ceza Hukukunda ‘Aberratio Ictus’ Kavramı Ve Nedensellik Bağında Hata”. Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi 13/2 (January 1, 2026): 236-267. https://doi.org/10.26650/JPLC2025-1739400.
JAMA 1.Yıldız A. Alman Ceza Hukukunda “Aberratio Ictus” Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata. Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi. 2026;13:236–267.
MLA Yıldız, Abdullah. “Alman Ceza Hukukunda ‘Aberratio Ictus’ Kavramı Ve Nedensellik Bağında Hata”. Ceza Hukuku Ve Kriminoloji Dergisi, vol. 13, no. 2, Jan. 2026, pp. 236-67, doi:10.26650/JPLC2025-1739400.
Vancouver 1.Abdullah Yıldız. Alman Ceza Hukukunda “Aberratio Ictus” Kavramı ve Nedensellik Bağında Hata. Ceza Hukuku ve Kriminoloji Dergisi. 2026 Jan. 1;13(2):236-67. doi:10.26650/JPLC2025-1739400