Research Article

Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi

Volume: 7 Number: 2 September 30, 2026
EN TR

Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi

Abstract

Üretken yapay zekânın (YZ) tasarım pratiğine girişiyle birlikte istem (prompt) tasarımı, tasarımcı ile YZ arasındaki temel iletişim kanalı hâline gelmiştir. Mevcut istem mühendisliği yazını ağırlıklı olarak verilen bilginin miktarı ve biçimi üzerine yoğunlaşmakta; istemde ifade edilen teorik niyetin çıktıda ne ölçüde gerçekleştiği sorusu ise, özellikle görsel arayüz tasarımı bağlamında, sistematik biçimde ele alınmamaktadır. Bu keşfedici çalışma altı farklı istem stratejisinin tasarım çıktıları üzerindeki etkisini incelemektedir. Kurgusal bir görev yönetimi uygulaması (TaskFlow) bağlamında her strateji için Claude Opus 4.5 modeli yazılı bir tasarım tanımı üretmiş, bu tanımlar Figma Make AI (Default) modeline aktarılarak işlevsel prototip arayüzlere dönüştürülmüştür. Çıktılar, farklı sektörlerden beş profesyonel UI/UX (Kullanıcı Arayüzü/Kullanıcı Deneyimi) tasarımcısının katıldığı tek oturumluk bir odak grup çalışmasında, uygulanabilirlik, kullanıcı odaklılık ve ilham vericilik ölçütleri üzerinden kör değerlendirmeye tabi tutulmuştur. Katılımcıların hiçbiri çıktıların herhangi birini bütüncül olarak benimsememiştir. Teorik niyeti çıktıda en açık biçimde görünür hâle gelen iki strateji (Duygu/Ton Odaklı ve Sorun Odaklı) üç ölçütte de en olumlu değerlendirmeleri almıştır. Buna karşılık en kapsamlı bağlamı sağlayan Tasarım Özeti stratejisi çıktının yönünü kontrol edememiş, tasarım görev yönetiminden alışkanlık takibine kaymıştır; bu veri kümesinde sağlanan bilgi miktarı tek başına niyetin gerçekleşmesini güvence altına almış görünmemektedir. Yönlendirmenin niyeti daraldıkça çıktının hitap ettiği kullanıcı tabanı da daralma eğilimine girmiş, Duygu/Ton Odaklı strateji bu eğilimin dışında kalmıştır. Katılımcıların tamamı YZ'yı tasarımcının yargısı altında çalışan bir araç çerçevesinde değerlendirmiş, hiçbir katılımcı YZ'yı ortak tasarımcı ya da yaratıcı partner olarak konumlandırmamıştır. Niyet-çıktı uyumu, araştırma öncesinde sınanmak üzere kurulmuş bir çerçeve değil, odak grup verisinin çözümlenmesi sırasında beliren bir örüntüdür; çalışma bu örüntüyü varlık, yön ve sınır olmak üzere üç boyutta işleyen ve ileri araştırmalarda sınanmayı bekleyen bir analitik eksen olarak önermektedir. Tek oturum, beş katılımcı ve strateji başına tek çıktı koşulları göz önünde bulundurulduğunda bulgular genellenebilir değil, bağlama özgü ve keşfedici niteliktedir.

Keywords

Supporting Institution

Bu çalışma için herhangi bir kurum veya kuruluştan finansal destek alınmamıştır.

Ethical Statement

Bu çalışma, İzmir Yüksek Teknoloji Enstitüsü Sosyal ve Beşeri Bilimler Bilimsel Araştırma ve Yayın Etiği Kurulu'nun 25.02.2026 tarih ve 02/01 sayılı kararı ile onaylanmıştır. Odak grup oturumuna katılan tüm katılımcılardan bilgilendirilmiş gönüllü onam formu alınmıştır. Çalışmanın tüm süreçlerinde bilimsel araştırma ve yayın etiği kurallarına uyulmuştur.

References

  1. Ahmetoglu, Y., Brumby, D. P., & Cox, A. L. (2024). Bridging the gap between time management research and task management app design: A study on the integration of planning fallacy mitigation strategies. In Proceedings of the 3rd Annual Meeting of the Symposium on Human-Computer Interaction for Work (pp. 1–14). Association for Computing Machinery. https://doi.org/10.1145/3663384.3663404
  2. Alain, G., Crick, J., Snead, E., Quatman-Yates, C. C., & Quatman, C. E. (2025). Evaluating user interactions and adoption patterns of generative AI in health care occupations using Claude: Cross-sectional study. Journal of Medical Internet Research, 27, Article e73918. https://doi.org/10.2196/73918
  3. Chandrasekera, T., Hosseini, Z., & Perera, U. (2025). Can artificial intelligence support creativity in early design processes? International Journal of Architectural Computing, 23(1), 122–136. https://doi.org/10.1177/14780771241254637
  4. Chompunuch, S., & Lubart, T. (2025). AI as a helper: Leveraging generative AI tools across common parts of the creative process. Journal of Intelligence, 13(5), Article 57. https://doi.org/10.3390/jintelligence13050057
  5. Choudhury, M. M., Eisenbart, B., & Kuys, B. (2025). Artificial intelligence (AI) in the design process: A review and analysis on generative AI perspectives. Proceedings of the Design Society, 5, 631–640. https://doi.org/10.1017/pds.2025.10077
  6. Dang, H., Mecke, L., Lehmann, F., Goller, S., & Buschek, D. (2022). How to prompt? Opportunities and challenges of zero- and few-shot learning for human-AI interaction in creative applications of generative models. arXiv. https://doi.org/10.48550/arXiv.2209.01390
  7. Haase, J., & Pokutta, S. (2026). Human-AI cocreativity: Exploring synergies across levels of creative collaboration. In M. J. Worwood & J. C. Kaufman (Eds.), Generative artificial intelligence and creativity (pp. 205–221). Academic Press. https://doi.org/10.1016/B978-0-44334073-4.00009-5
  8. Kojima, T., Gu, S. S., Reid, M., Matsuo, Y., & Iwasawa, Y. (2022). Large language models are zero-shot reasoners. Advances in Neural Information Processing Systems, 35, 22199–22213. https://proceedings.neurips.cc/paper_files/paper/2022/hash/8bb0d 291acd4acf06ef112099c16f326-Abstract-Conference.html

Details

Primary Language

Turkish

Subjects

Computer Aided Design in Visual Communication, Artificial Intelligence (Other)

Journal Section

Research Article

Publication Date

September 30, 2026

Submission Date

July 13, 2026

Acceptance Date

September 22, 2026

Published in Issue

Year 2026 Volume: 7 Number: 2

APA
Emekçi, V. (2026). Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi. Journal of Computational Design, 7(2), 237-265. https://doi.org/10.53710/jcode.1993120
AMA
1.Emekçi V. Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi. JCoDe. 2026;7(2):237-265. doi:10.53710/jcode.1993120
Chicago
Emekçi, Veysel. 2026. “Yapay Zekâ Ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi”. Journal of Computational Design 7 (2): 237-65. https://doi.org/10.53710/jcode.1993120.
EndNote
Emekçi V (September 1, 2026) Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi. Journal of Computational Design 7 2 237–265.
IEEE
[1]V. Emekçi, “Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi”, JCoDe, vol. 7, no. 2, pp. 237–265, Sept. 2026, doi: 10.53710/jcode.1993120.
ISNAD
Emekçi, Veysel. “Yapay Zekâ Ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi”. Journal of Computational Design 7/2 (September 1, 2026): 237-265. https://doi.org/10.53710/jcode.1993120.
JAMA
1.Emekçi V. Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi. JCoDe. 2026;7:237–265.
MLA
Emekçi, Veysel. “Yapay Zekâ Ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi”. Journal of Computational Design, vol. 7, no. 2, Sept. 2026, pp. 237-65, doi:10.53710/jcode.1993120.
Vancouver
1.Veysel Emekçi. Yapay Zekâ ile Arayüz Tasarımında Niyet-Çıktı Uyumu: Altı İstem Stratejisinin Profesyonel Değerlendirmesi. JCoDe. 2026 Sep. 1;7(2):237-65. doi:10.53710/jcode.1993120

88x31.png

The papers published in JCoDe are licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 International License.