Aheng û Mûsîqî di Helbestên Feqiyê Teyran de

Aheng û mûsîqî du hêmanên bingehîn ên edebîyata klasîkê ne. Edebîyata klasîk xusûsên ji hêla rûxsarê ve li ser van herdu hêmanan hatîye sazkirin. Ev herdu hêmanên muhîm û hevûdu temamker di helbesta klasîk de li gor hin pîvan, qalib û şêwazan xuya dibe. Pîvana sereke ya ahengsaz û musîqîsazîyê di helbesta klasîk de kêşa erûzê ye ku kêşa erûzê di helbesta klasîk de wek aheng û mûsîqîya derekî hatîye pênasekirin. Her wiha di helbesta klasîk de aheng û mûsîqîya navekî jî bi rêya serwa, serwaya hundurîn, paşserwayê û bi rêya hunerên bedi‘îyê (ciwankarî) têne sazkirin. Di Edebîyata Kurdî ya Klasîk de Feqîyê Teyran bi rîtm û aheng û mûsîqîya helbestên xwe ve tê naskirin ku vê yeke kirîye ku helbestên Feqî bibin kilam û ji alîyê dengbêjan ve bên gotin û ji alîyê gel ve bi hêsanî bêne jiberkirin. Ji ber wê, di vê xebatê de armanca me ew e ku li gorî van pîvan û qalibên navborî di helbestên Feqîyê Teyran de analîz û tesbîtkirina hêmanên ahengsazî û mûsîqîsazîyê bikin. Her wiha ev nivîs ya têkildarî aheng û mûsîqîyê lêdikole ka Feqî di helbestên xwe de kîjan kêş bi kar anîye. Di bikaranîna kêşê de jî kîjan behre zêdetir bi kar anîye û ji kîjan hunerên ciwankarîyê sûd wergirtîye. Ji bo vê armancê me li ser helbestên Feqîyê Teyran xebatên xwe kirin û di encamê de derket meydanê ku Feqîyê Teyran, hemû hêmanên derekî û navekî yên ahengsazî û mûsîqîsazîyê di helbestên xwe de bi awayekî serkeftî bi kar anîye.

Harmony and music are two basic elements of classical literature, and classical literature is built on these two elements. These two important and mutually complementary elements appear in classical poetry according to certain dimensions, patterns and styles. The main measure of harmony and music in classical poetry is prosody meter, which is defined as the harmony and external music in the classical poetry. Also, in classical poetry, the harmony and musicality of a name is established through rhyme, internal ryhme, rime, and through literary arts. In Classical Kurdish Literature, Feqiyê Teyran is known for the rhythm, harmony and music of his poems, which made Feqi's poems become lyrics and can be recited by singers and easily recited by the people. Therefore, in this work, our goal is to analyze and identify the elements of harmony and music in Feqiyê Teyran's poems according to these standards and patterns. In addition, this article examines in relation to harmony and music, what kind of prosody did Feqi use in his poems and which style did he use more in the use of prosody and what skills did he benefit from in literary arts. For this purpose, we did our work on the poems of Feqiyê Teyran and as a result, it came out that Feqiyê Teyran used all external elements of harmony and music in his poems in a systematic way.

Aheng ve mûsikî klasik edebiyatın iki temel unsurudur. Klasik edebiyat esas olarak bu iki unsura dayanmaktadır. Birbirini tamamlayan bu iki önemli unsur, klasik şiirde belli ölçüt, kalıp ve üsluplara göre karşımıza çıkar. Klasik şiirde aheng ve mûsikînin temel ölçütü aruz veznidir ki aruz vezni klasik şiirde aheng ve mûsikîyi oluşturan dışsal bir unsur olarak tanımlanmıştır. Ayrıca klasik şiirde içsel aheng ve mûsîki ise kafiye, iç kafiye, redif ve edebi sanatlarıyla tesis edilir. Klasik Kürt Edebiyatında Feqîyê Teyran, şiirlerindeki ritim, aheng ve mûsikî ile tanınmaktadır ve böylelikle Feqî'nin şiirlerinin şarkı sözü haline gelmesini, halk ozanları tarafından okunabilmesini ve halk tarafından kolaylıkla ezberlenebilmesini sağlamıştır. Dolayısıyla bu çalışmamızda amacımız Feqîyê Teyran'ın şiirlerindeki aheng ve mûsîki unsurlarını bu ölçüt ve kalıplara göre analiz edip tespit etmektir. Ayrıca aheng ve mûsîki ilgili bu metinde Feqî'nin şiirlerinde hangi vezin ölçüsünü kullandığını araştırmaktır. Vezin kullanımında hangi kalıpları daha çok kullanmış ve hangi edebi sanatlardan yararlanmıştır, araştırıp tespit etmektir. Bu amaçla ve bu çerçevede Feqîyê Teyran'ın şiirleri ile ilgili çalişmamızı yaptık ve sonuç olarak Feqîyê Teyran'ın şiirlerinde aheng ve mûsîkinin tüm dışsal ve içsel unsurlarını başarıyla kullandığı tespit edildi.