CARO ÇAYI HAVZASI’NDA (ELAZIĞ-PALU) KIRSAL YERLEŞMELERİN MEKÂNSAL KARAKTERİ VE MESKEN ÖZELLİKLERİ

Abstract

Caro Çayı Havzası, Doğu Anadolu Bölgesi, Yukarı Fırat Bölümü'nde Elazığ ilinin Palu ilçesi sınırlarında, yaklaşık 128 km²'lik bir alan kaplamaktadır. Murat Nehri'nin güney kollarından birini oluşturan Caro Çayı'nın açtığı vadilerde kurulmuş olan kırsal yerleşmeler, akarsu–yerleşme ilişkisinin mikro ölçekte incelenmesine elverişli bir saha sunmaktadır. Bu çalışmanın amacı: havzadaki yerleşmelerin kuruluş yeri ve dağılışını denetleyen fiziki ve beşerî faktörleri belirlemek, köy, mezra ve mahalle yerleşmelerinin şekil-doku özellikleri ile idari işlevlerini ortaya koymak ve meskenlerin doğal ortam ile yapı malzemesi arasındaki ilişkiyi çözümlemektir. Çalışmada literatür taraması, 1/25.000 ölçekli topografya haritaları, kurumsal istatistikler, köy muhtarlarıyla yapılan anketler, arazi gözlemleri ve coğrafi bilgi sistemi tabanlı haritalama yöntemleri kullanılmıştır. Bulgular, sahada 6 köy, 18 mahalle ve günümüzde iskân edilen 3 mezranın bulunduğunu, yerleşmelerin tamamının vadi sistemi içinde birikinti konisi, dağ içi ovası, sırt ve vadi yamacı gibi jeomorfolojik birimler üzerinde kurulduğunu göstermektedir. Küçük toprak mülkiyetine dayalı yapı nedeniyle dağınık doku öne çıkmıştır. Havzadaki 404 meskenin 218'i taş, 35'i betonarme, 164'ü karışık malzemeden yapılmıştır. Hamzabey Barajı'nın yapımı ise yerleşme ve nüfus dinamiklerini yeniden biçimlendiren en önemli beşerî müdahale olmuştur.

Keywords

• Caro Cayı Havzası
• Kırsal Yerleşmeler
• Yerleşme Coğrafyası
• Meskenler

Spatial Character and Dwelling Characteristics of Rural Settlements in the Caro Creek Basin

Abstract

The Caro Stream Basin covers an area of approximately 128 km² within the boundaries of Palu District in Elazığ Province, located in the Upper Euphrates Section of the Eastern Anatolia Region. The rural settlements established within the valleys carved by the Caro Stream, one of the southern tributaries of the Murat River, provide a suitable case for examining the stream–settlement relationship at a micro scale. This study aims to identify the physical and human factors governing the location and spatial distribution of settlements within the basin; to examine the morphological and functional characteristics of villages, hamlets, and neighbourhood settlements; and to analyse the relationship between the natural environment and building materials used in rural dwellings. The study employs a combination of literature review, 1:25,000-scale topographic maps, institutional statistical data, questionnaires conducted with village headmen, field observations, and Geographic Information System (GIS)-based mapping methods. The findings indicate that the study area contains six villages, eighteen neighbourhoods, and three currently inhabited hamlets. All settlements are located within the valley system on various geomorphological units, including alluvial fans, intermontane plains, ridges, and valley slopes. A dispersed settlement pattern is particularly prominent due to the landholding structure based on small-scale landownership. Of the 404 dwellings identified in the basin, 218 are constructed of stone, 35 of reinforced concrete, and 164 of mixed materials. The construction of the Hamzabey Dam has emerged as the most significant human intervention reshaping settlement patterns and population dynamics within the basin.

Keywords

• Caro Stream Basin
• Rural Settelments
• Settelment Geography
• Dwelling

References

1. Arı, A. T. (2001). Kuruluş yeri açısından Palu ve yakın çevresinin uygulamalı jeomorfolojisi [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi].
2. Avcı, V. (2017). Bingöl İli’nde nüfus ve yerleşmelerin yükselti basamaklarına göre dağılışı. Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 7(13), 201–222. https://doi.org/10.29029/busbed.31060 4
3. Belli, O., & Belli, V. E. (Eds.). (2013). The seventh international symposium of Van Lake region = VII. Uluslararası Van Gölü Havzası Sempozyumu (04–07 Ekim 2011). Rota Ofset.
4. Bülbül, C. (2016). Eski Yakındoğuda nehirler ve kentler. Asia Minor Studies, 4(8), 28–41. https://doi.org/10.17067/ams.97616
5. Gülhan, D. (2016). Sürdürülebilir turizm kapsamında tarım endüstrisi ve zeytinyağı turizminin Birgi yerleşiminde olabilirliği üzerine bir değerlendirme. Social Sciences, 11(2), 116–132. https://izlik.org/JA34BD63NC
6. Gürer, H. (2024). Yukarı Fırat Havzası'nda İlk Tunç Çağı'ndan Demir Çağı'na kentleşme süreci. Bitlis Eren Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 13(1), 15–33. https://doi.org/10.47130/bitlissos.1407 856
7. Haylı, S., & Canpolat, F. A. (2018). Türkiye'de kırsal yerleşmelerin kuruluş ve gelişmesinde etkili olan faktörlere teorik bir yaklaşım. Zeitschrift für die Welt der Türken / Journal of World of Turks, 10(2), 183–206. Kara¬gel, H., & Üçeçam Karagel, D. (2010). Devrek İlçesi'nde yerleşmelerin kuruluşuna etki eden coğrafi faktörler. e-Journal of New World Sciences Academy Social Sciences, 5(2), 76–97.
8. Kaya, F. (2013). Ağrı merkez ilçede köy yerleşmelerinin coğrafi şartlarla ilişkisi. The Journal of Academic Social Science Studies, 6(8), 297–328. https://doi.org/10.9761/JASSS1957

9. Kerey, İ. E., & Türkmen, İ. (1991). Palu Formasyonu'nun (Pliyosen- Kuvaterner) sedimantolojik özellikleri, Elazığ doğusu. Türkiye Jeoloji Bülteni, 34, 21–26.
10. Konakoğlu, B., & Akar, A. (2021). Elazığ ve çevresindeki illerde meydana gelen tektonik hareketlerin TUSAGA-Aktif istasyonlarının konumlarına etkisinin statik deformasyon modeller kullanılarak incelenmesi. Geomatik, 6(2), 165–178. https://doi.org/10.29128/geomatik.735 565
11. Kurucu, M., & Şahin, M. (2025). Elazığ/Merkez/Hinsor (Örençay) Köyü kırsal mimari özellikleri ve kültürü.
12. K. Güler & M. Arslan Çinko (Eds.), Türkiye'nin Kırsal Mimarlık Atlası (Cilt 2, ss. 1–6). TMMOB Mimarlar Odası.
13. Işık, E., & Bozkurt, K. (2024). Kuzey Mezopotamya'ya yolculuklar II. Kurdiname.
14. Kut Görgün, E., & Yörür, N. (2018). Kırsal yerleşmelerde özgün dokunun korunmasında bir araç olarak köy tasarım rehberleri: Ödemiş Bademli örneği. TÜBA-KED Türkiye Bilimler Akademisi Kültür Envanteri Dergisi, 17, 25–47. https://doi.org/10.22520/tubaked.2018. 17.002
15. Özçelik, A. E., Yüksek, T., Yüksek, F., & Verep, B. (2021). Havza ve arazi karakteristiklerinin coğrafi bilgi sistemleri yardımıyla değerlendirilmesi: Pazar Hemşin Deresi havzası örneği. Journal of Anatolian Environmental and Animal Sciences, 6(2), 252–260. https://doi.org/10.35229/jaes.913362
16. Özdemir, M. A. (1989). Kovancılar Ovası ve yakın çevresinin genel ve uygulamalı jeomorfolojisi [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi].
17. Şenol, E. (2020). Batlama Çayı Havzası su değirmenleri. International Journal of Geography and Geography Education, 42, 724–752. https://doi.org/10.32003/igge.743005
18. Sönmez, M. E., Kum, G., Taş, B., Dil, K., Türkan, O., Acar, Z., Ataol, M., Kalelioğlu, M. R., Kale, M. M., Kalkan, M., Ortaç, G., Ataş, E. M., & Tuna, Y. S. (2026). Doğu Anadolu Fay Zonunda (Hatay-Elazığ) kırsal alanlarda deprem kaynaklı ekonomik sorunlara bakış. Asia Minor Studies, 14(1), 43–64. https://doi.org/10.17067/asm.1757694
19. Ünsal, V. (2012). Eskiçağda Anadolu su kaynakları: Orta ve Doğu Anadolu. Selçuk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 28.
20. Usta, G., Onur, D., & Efe Ziyrek, B. (2012). The impact of physical and socio-cultural factors on structuring vernacular dwellings in Eastern Black Sea Region. Scientific Research and Essays, 7(8), 839–851. https://doi.org/10.5897/SRE11.2150
21. Yılmaz, M. (2017). Dorutay Ovası ve yakın çevresindeki kırsal yerleşmelerin coğrafi özellikleri. Türk Coğrafya Dergisi, 68, 1–9. https://doi.org/10.17211/tcd.314753 DergiPark
22. Yılmaz, Z. (2014). Caro Çayı Havzası (Palu- Elazığ) beşeri ve ekonomik coğrafyası [Yüksek lisans tezi, Fırat Üniversitesi].