Türkiye’de Mali Tekel Uygulamaları: Tarihsel Gelişim ve Dönüşüm

Öz

Devletin, kamu gelirlerini artırmak, tüketim alışkanlıklarına yön vermek, halk sağlığını korumak ve stratejik öneme sahip ürünlerin arzını güven altına almak gibi birtakım amaçlarla yürütmüş olduğu mali tekel uygulamaları sadece maliye politikası açısından değil, kamu yönetimi açısından da çok boyutlu bir yapıya sahiptir. Bu yönüyle tekel uygulamalarının kronolojisi çalışmamızın dinamiğini oluşturmaktadır. Bu bağlamda mali tekellerin Türkiye’deki tarihsel gelişimine baktığımızda ise kökenleri Osmanlı dönemine kadar uzanmaktadır. Özellikle tuz, tütün, kibrit ve barut, alkol ve telekomünikasyon gibi ürün ve hizmetler üzerinde devletin doğrudan veya dolaylı bir biçimde kontrolünün olduğu Osmanlı döneminden başlayan ve Cumhuriyet dönemini de kapsayan bu yapı uzunca bir süre sürdürülmüştür. Daha sonrasında Cumhuriyet’in ilanıyla birlikte kurumsal bir nitelik kazanan bu yapı, uzun süre Tekel gibi KİT’ler aracılığıyla sürdürülmüştür. Bu kurumlar hem üretici hem de fiyat yapıcı bir rol üstlenmiştir. 1980 sonrası döneme odaklandığımızda ise uygulanan neoliberal politikalar ile birlikte KİT’lerin özelleştirilmesi gündeme gelmiştir. Dolayısıyla da birçok mali tekel doğrudan ya da dolaylı olarak özel sektöre devredilmiştir. Bu bağlamda çalışma, Türkiye’de mali tekel uygulamalarının tarihsel gelişimini, yapısal dönüşümünü ve günümüzdeki durumunu incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışma, aynı zamanda Türkiye’deki mali tekel uygulamalarının yalnızca ekonomik değil, sosyal ve siyasal etkilerini de ele almaktadır. Bu çerçevede tarihsel bir perspektif içerisinde çağdaş ve güncel düzenlemelere ışık tutmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Mali Tekel
• Tekel Ürünleri
• Özelleştirme
• Kamu Düzenlemesi
• Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Uygulamaları

Fiscal Monopoly Practices in Türkiye: Historical Development and Transformation

Abstract

The state’s implementation of fiscal monopolies undertaken with objectives such as increasing public revenues, shaping consumption patterns, protecting public health, and securing the supply of strategically important goods possesses a multidimensional structure not only from the perspective of fiscal policy but also in terms of public administration. In this regard, the chronology of monopoly practices constitutes the dynamic framework of this study. The historical trajectory of fiscal monopolies in Türkiye can be traced back to the Ottoman period, when the state exercised direct or indirect control over the production and distribution of goods and services such as salt, tobacco, matches and gunpowder, alcohol, and telecommunications. This system, originating in the Ottoman era and extending into the Republican period, persisted for a considerable length of time. Following the proclamation of the Republic, the system acquired an institutional character. It was maintained primarily through State Economic Enterprises (SEEs) such as Tekel, which acted both as producers and price setters. Focusing on the post-1980 period, the adoption of neoliberal policies brought the privatisation of SEEs onto the agenda, leading to the transfer of many fiscal monopolies, either directly or indirectly, to the private sector. In this context, this study aims to examine the historical development, structural transformation, and current state of fiscal monopoly practices in Türkiye. Furthermore, it addresses not only the economic but also the social and political implications of these monopolies, shedding light on contemporary regulations within a historical perspective.

Keywords

• Fiscal Monopoly
• Monopoly Products
• Privatization
• Public Regulation
• Ottoman and Republican Era Practices

References

1. Akman, V. (2011). Kamu maliyesi: Kuramsal ve uygulamalı. Gazi Kitabevi. google scholar
2. Akyıldız, A. (2005). Osmanlı’da tuz tekeli ve kamu gelirleri. Tarih ve Toplum, 21(3), 87–102. google scholar
3. Akyıldız, E. (2015). Türkiye’de kamu hizmetlerinde yeniden yapılanma. Kamu Yönetimi Dergisi, 48(1), 77–95. google scholar
4. Bayraktar, S. (2020). Akaryakıt fiyatlarında eşel mobil sistemi ve etkileri. Maliye Finans Yazıları, 34(125), 1–25. google scholar
5. Bingöl, O. (2003). Türk Telekom’un özelleştirilmesi süreci ve etkileri. Maliye Dergisi, (143), 51–68. google scholar
6. Boratav, K. (2019). Türkiye iktisat tarihi, 1908–2018 (15. bs.). İmge Kitabevi. google scholar
7. BTK. (2023). Elektronik Haberleşme Sektör Raporu – 4. Çeyrek. Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu. https://www.btk.gov.tr google scholar
8. Çarkoğlu, A., & Toprak, B. (2006). Religion, society and politics in a changing Turkey. TESEV Yayınları. google scholar

9. Çelik, E. (2016). Türkiye’de savunma sanayisinin gelişimi ve MKEK'nin rolü. Savunma Bilimleri Dergisi, 15(1), 23–47. google scholar
10. Çetin, T., & Oğuz, F. (2007). Regulation, deregulation and competition in the Turkish electricity market. Energy Policy, 35(3), 1761–1770. google scholar
11. Çevikbaş, Y. (2014). Mali tekellerin tarihi gelişimi ve Türkiye uygulamaları. Maliye Dergisi, (167), 213–232. google scholar
12. Ekinci, N. (2013). Vergi politikası ve gelir dağılımı. Ankara Üniversitesi SBF Dergisi, 68(4), 123–144. google scholar
13. EPDK. (2022). Enerji Piyasası Gelişim Raporu. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu. google scholar
14. EPDK. (2023). Petrol Piyasası Sektör Raporu. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu. google scholar
15. Ercan, M., & Tanyılmaz, K. (2013). Tütün sektöründe sözleşmeli üretim ilişkileri. Tarım Ekonomisi Dergisi, 19(2), 13–27. google scholar
16. Erdoğdu, E. (2009). The regulatory reform in Turkish energy industry: A political economy perspective. Energy Policy, 37(2), 728–738. google scholar
17. Ergin, M. (2021). Türkiye'de eşel mobil sisteminin kamu gelirlerine etkisi. Vergi Dünyası, (468), 22–35. google scholar
18. Ergün, M. (2020). Türkiye’de dijital altyapının gelişimi ve politika önerileri. Ekonomik Araştırmalar Dergisi, 10(2), 123–141. google scholar
19. Kamu Denetçiliği Kurumu. (2021). Bahis oyunları ve kamu denetimi raporu. KDK Yayınları. google scholar
20. Karakaş, A. (2016). Türkiye’de özelleştirme politikaları ve mali sonuçları. Maliye Dergisi, (171), 62–78. google scholar
21. Kepenek, Y., & Yentürk, N. (2001). Türkiye ekonomisi. Remzi Kitabevi. google scholar
22. Korkmaz, T. (2015). Türkiye'de enerji sektörünün yapısal dönüşümü. Sosyal Bilimler Dergisi, 7(1), 55–72. google scholar
23. Küçük, H., & Aydın, G. (2015). Türkiye’de yasal bahis sisteminin ekonomik etkileri. Maliye Araştırmaları Dergisi, 3(2), 112–133. google scholar
24. Kurban, D., & Sözeri, C. (2017). Freedom of expression and regulation of the digital sphere in Turkey. İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları. google scholar
25. MTA. (2020). Türkiye Tuz Rezervleri Raporu. Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü. google scholar
26. Musgrave, R. A., & Musgrave, P. B. (1989). Public finance in theory and practice (5th ed.). McGraw-Hill. google scholar
27. OECD. (2022). Broadband statistics update. https://www.oecd.org/sti/broadband/ google scholar
28. Öniş, Z., & Şenses, F. (2009). Turkey and the global economy: Neo-liberal restructuring and integration in the post-crisis era. Routledge. google scholar
29. Ortaylı, İ. (1999). İmparatorluğun en uzun yüzyılı. İletişim Yayınları. google scholar
30. Özbudun, E. (2015). Turkey’s judiciary and the drift toward competitive authoritarianism. The International Spectator, 50(2), 42–55. google scholar
31. Özkan, H. (2020). Türkiye’de devlet şans oyunları politikaları ve özelleştirme süreci. SBF Dergisi, 75(1), 193–215. google scholar
32. Pamuk, Ş. (2005). Osmanlı ekonomisinde bağımlılık ve büyüme. Yapı Kredi Yayınları. google scholar
33. Pamuk, Ş. (2005). Osmanlı ekonomisinde dış borçlar ve mali denetim. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
34. Recent privatization experience of Turkey – A reappraisal. (n.d.). https://research.sabanciuniv.edu/12078/2/privatization_reappraisal. pdf google scholar
35. Saylan, Y. (2007). Haberleşme hizmetlerinde yapısal dönüşüm: Türk Telekom örneği. Kamu-İş Dergisi, 9(2), 1–30. google scholar
36. Slemrod, J., & Bakija, J. (2008). Taxing ourselves: A citizen’s guide to the debate over taxes (4th ed.). MIT Press. google scholar
37. Stiglitz, J. E. (2000). Economics of the public sector (3rd ed.). W. W. Norton & Company. google scholar
38. Tanrıkulu, E. (2014). Türkiye'de iyotlu tuz politikası ve guatr hastalığıyla mücadele. Halk Sağlığı Dergisi, 6(2), 144–159. google scholar
39. Toprak, Z. (1981). Osmanlı’da devlet ve ekonomi. Tarih Vakfı Yurt Yayınları. google scholar
40. TÜBİTAK SAGE. (2022). Savunma sanayiinde barut teknolojileri. https://www.sage.tubitak.gov.tr google scholar
41. TÜİK. (2023). Kamu gelirleri detaylı raporu: Bahis ve piyango. Türkiye İstatistik Kurumu. google scholar
42. TÜİK. (2024). Akaryakıt fiyat endeksi ve vergi payı raporu. Türkiye İstatistik Kurumu. google scholar
43. TÜİK. (2024). Bilgi ve iletişim teknolojileri istatistikleri. Türkiye İstatistik Kurumu. google scholar
44. TÜİK. (2024). Tütün ve alkol ürünlerinde vergi yükü raporu. Türkiye İstatistik Kurumu. google scholar
45. TÜİK. (2024). Tütün, alkol ve içecek ürünleri fiyat endeksi raporu. Türkiye İstatistik Kurumu. google scholar
46. Uyanık, H. (2021). Türkiye’de bağımsız düzenleyici kurumların siyasallaşması. Siyasal Bilgiler Dergisi, 56(3), 211–238. google scholar
47. World Bank. (2002). Turkey: Economic reforms, living standards, and social welfare study. Washington, D.C.: The
48. World Bank. google scholar
49. World Health Organization (WHO). (2013). Guidelines on iodine supplementation in salt: Turkey country profile. Geneva: WHO. google scholar
50. World Health Organization (WHO). (2015). Guideline: Sugars intake for adults and children. Geneva: WHO. https://iris.who.int/bitstream/ handle/10665/149782/9789241549028_eng.pdf google scholar
51. World Health Organization (WHO). (2023). Global status report on alcohol and health: Turkey country profile. Geneva: WHO. google scholar
52. World Health Organization (WHO). (2023). Global tobacco epidemic report: Turkey country profile. Geneva: WHO. google scholar
53. Yavuz, G. (2002). Cumhuriyet döneminde mali kurumların gelişimi. Cumhuriyet Tarihi Araştırmaları Dergisi, 4(8), 103–122. google scholar
54. Yeldan, E. (2002). Küreselleşme sürecinde Türkiye ekonomisi: Bölüşüm, büyüme ve kriz. İletişim Yayınları. google scholar
55. Yergin, D. (2012). The quest: Energy, security, and the remaking of the modern world. Penguin Press. google scholar
56. Yılmaz, G. A. (2020). Kamu maliyesi: Teori ve Türkiye uygulaması (6. baskı, genişletilmiş ve gözden geçirilmiş). İstanbul: Türkmen Kitabevi. google scholar
57. Zürcher, E. J. (2004). Türkiye’nin modernleşme süreci. İletişim Yayınları. google scholar