EN
TR
Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve
Abstract
Ajan yapay zekâ (Ajan YZ), akıllı ajanlarda önemli bir ilerlemeyi ifade eder ve reaktif işlevlerden proaktif işlevlere geçiş yaparak bağlamsal muhakeme, öğrenme ve otonom eylemleri bir araya getirir. Bu çalışma, mevcut literatürdeki dört önemli eksikliği belirlemekte ve teorik temeller, operasyonel yapılar ve sürdürülebilirlik unsurlarını içeren kapsamlı bir çerçeve sunmaktadır. Amaçlar şunlardır: (1) özerklik, bellek, etkileşim ve öğrenme ile karakterize edilen ajan sistemlerinin bir listesini derlemek; (2) Sim ve n8n gibi düşük kodlu orkestrasyon platformlarının ajan tabanlı iş akışları üzerindeki etkisini incelemek; (3) Ajan YZ'nin belirli Birleşmiş Milletler Sürdürülebilir Kalkınma Hedeflerine (SDG'ler) nasıl katkıda bulunduğunu araştırmak; ve (4) Ajan YZ'deki araştırma temalarını belirlemek için 2023'ten 2025'e kadar Scopus indeksli 218 yayının hesaplamalı analizini yapmak. Araştırma, veri hazırlama için KNIME ve konu modelleme için Paralel LDA kullanarak, gelişmekte olan araştırma kümelerini ortaya koymakta ve etik yönetişim, algoritmik hesap verebilirlik ve çevresel sürdürülebilirlik konularına yeterince odaklanılmadığını vurgulamaktadır. Bulgular, Ajan YZ'nin toplumsal faydalarını en üst düzeye çıkarmak için teknolojik ilerlemenin insan denetimi, şeffaflık çerçeveleri ve tasarım aşamasında etik ilkelere bağlılık ile entegre edilmesi gerektiğini göstermektedir.
Keywords
References
- Almulhim, A. I., & Yigitcanlar, T. (2025). Understanding Smart Governance of Sustainable Cities: A Review and Multidimensional Framework. Smart Cities, 8(4), 113.
- Angubasu, J. (2022). The Implementation of Ai Self-triage Systems as a Digital Health Solution for Primary Healthcare in Kenya: Challenges and Prospects (Doctoral dissertation, University of Nairobi).
- Bandura, A. (2001). Social cognitive theory: An agentic perspective. Annual review of psychology, 52(1), 1-26.
- Bandura, A. (2008). Toward an agentic theory of the self. Advances in self research, 3, 15-49.
- Barra, F. L., Rodella, G., Costa, A., Scalogna, A., Carenzo, L., Monzani, A., & Corte, F. D. (2025). From prompt to platform: an agentic AI workflow for healthcare simulation scenario design. Advances in Simulation, 10(1), 29.
- Berthold, M., Cebron, N., Dill, F., Gabriel, T., Kötter, T., Meinl, T., ... & Wiswedel, B. (2008). Data Analysis, Machine Learning and Applications SE-38, Studies in Classification, Data Analysis, and Knowledge Organization.
- Blei, D. M., Ng, A. Y., & Jordan, M. I. (2003). Latent dirichlet allocation. Journal of machine Learning research, 3(Jan), 993-1022.
- Braun, V., & Clarke, V. (2019). Psikolojide tematik analizin kullanımı. Journal of Qualitative Research in Education, 7(2).
Details
Primary Language
Turkish
Subjects
Information Systems For Sustainable Development and The Public Good, Artificial Intelligence (Other)
Journal Section
Research Article
Authors
Publication Date
December 27, 2025
Submission Date
October 11, 2025
Acceptance Date
November 7, 2025
Published in Issue
Year 2025 Volume: 1 Number: 2
APA
Parmaksız, H. (2025). Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi, 1(2), 105-128. https://izlik.org/JA75PP23KX
AMA
1.Parmaksız H. Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi. 2025;1(2):105-128. https://izlik.org/JA75PP23KX
Chicago
Parmaksız, Hüseyin. 2025. “Ajan Yapay Zekâ: Otonom Sistemler, Sürdürülebilir Etki Ve Akademik Evrim Için çok Boyutlu Bir çerçeve”. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi 1 (2): 105-28. https://izlik.org/JA75PP23KX.
EndNote
Parmaksız H (December 1, 2025) Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi 1 2 105–128.
IEEE
[1]H. Parmaksız, “Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve”, Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi, vol. 1, no. 2, pp. 105–128, Dec. 2025, [Online]. Available: https://izlik.org/JA75PP23KX
ISNAD
Parmaksız, Hüseyin. “Ajan Yapay Zekâ: Otonom Sistemler, Sürdürülebilir Etki Ve Akademik Evrim Için çok Boyutlu Bir çerçeve”. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi 1/2 (December 1, 2025): 105-128. https://izlik.org/JA75PP23KX.
JAMA
1.Parmaksız H. Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi. 2025;1:105–128.
MLA
Parmaksız, Hüseyin. “Ajan Yapay Zekâ: Otonom Sistemler, Sürdürülebilir Etki Ve Akademik Evrim Için çok Boyutlu Bir çerçeve”. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi, vol. 1, no. 2, Dec. 2025, pp. 105-28, https://izlik.org/JA75PP23KX.
Vancouver
1.Hüseyin Parmaksız. Ajan yapay zekâ: Otonom sistemler, sürdürülebilir etki ve akademik evrim için çok boyutlu bir çerçeve. Sürdürülebilirlik, Yönetim & Ekonomi Dergisi [Internet]. 2025 Dec. 1;1(2):105-28. Available from: https://izlik.org/JA75PP23KX