ARŞİV BELGELERİNE GÖRE MÜTAREKE DÖNEMİ HÜKÜMET-AŞİRET İLİŞKİLERİ

Abstract

Mütareke Döneminde aşiretler devlet için siyasal işleyişin ve asayişin vazgeçilmez unsuru haline gelmiştir. Osmanlı Devleti’nin son yıllarında, özellikle 1918–1919 yılları arasında Urfa Mutasarrıflığı ve Diyarbakır Mutasarrıflığıyla yürütülen haberleşmeyle devlet bir yandan aşiretlerin hükümete bağlılıklarının korunması ve çatışmaların önlenmesi için idari ve siyasi tedbirler alırken diğer yandan İngiliz ve Fransızların bölgedeki müdahalelerini engellemeye çalıştı. Ayrıca tedbirler alınırken iki meselenin üzerinde önemle duruldu. Birincisi, yerel idarecilerin sükûnetle hareket ederek devletin yanında olması, ikincisi ise fırsatçı bir kesimin silahlı müdafaa ve aşiretler üzerinden güç devşirmek istemesidir. Bununla birlikte aşiretler, yalnızca siyasi ve idari bağlamda değil, adli olaylar açısından da devleti meşgul etti. Yerleşim alanlarında ortaya çıkan rekabetler, kan davaları, toprak ve otlak anlaşmazlıkları çoğu zaman gasp, hırsızlık ve şiddet olaylarına dönüştü. Bu durum vilayet idaresi ile hükümeti doğrudan uğraştırdı. Devletin müdahalesi kimi zaman kısmi sonuçlar doğurdu, ancak aşiretlerin nüfuz alanları, içinde bulunulan siyasi ve askeri ortam hukuk düzeninin uygulanmasında da sınırlılıklar yarattı.

Keywords

• Osmanlı Devleti
• Mütareke Dönemi
• Aşiretler
• Asayiş.

Government-Tribal Relations During the Armistice Period According to Archival Documents

Abstract

During the Armistice Period, tribes became an indispensable element of the state's political functioning and public order. In the final years of the Ottoman Empire, particularly between 1918 and 1919, through communications with the Urfa and Diyarbakır Mutasarrıflıks, the state took administrative and political measures to preserve the tribes' allegiance to the government and prevent conflicts, while also attempting to prevent British and French intervention in the region. Furthermore, two issues were given particular attention when taking these measures. The first was that local administrators should act calmly and stand by the state, and the second was that opportunistic elements sought to gain power through armed defence and tribes. However, tribes preoccupied the state not only in a political and administrative context but also in terms of judicial matters. Competition in settlement areas, blood feuds, and disputes over land and pastures often turned into incidents of extortion, theft, and violence. This situation directly involved the provincial administration and the government. State intervention sometimes yielded partial results, but the spheres of influence of the tribes and the prevailing political and military environment created limitations in the enforcement of the legal order.

Keywords

• Ottoman Empire
• Armistice Period
• Tribes
• Public Order.

References

1. 1. Arşiv Belgeleri
2. T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA)
3. Bab-ı Ali Evrak Odası (BEO)4552-341352-002-001; 4552-341352-001-001; 4556-341675-001-001; 4560-341990-003-001; 4560-341990-001-001; 4611-345814-003-001; 4611- 345814-001-001; 4611-345814-002-001; 4611-345814-005-001; 4618-346348-005-001; 4618-346348-002-001; 4618-346348-001-001; 4618-346348-004; 4618-346348-005; 4632-347398-002; 4632-347398-001.
4. Dahiliye Emniyet-i Umumiye Asayiş Kalemi Evrakı (DH.EUM.AYŞ)00065-00036-001; 00065-00036-002-003; 00024-00096-001; 00001-00022-001; 00007-00113-001; 00014-00086-001; 00009-00046-001.
5. Dahiliye Nezareti, Kalem-i Mahsus Müdüriyeti Belgeleri (DH.KMS)00046-2-00026-002; 00046-2-00026-004; 00046-2-00026-003; 00046-2-00026-005; 00046-2-00026-006; 00046-2-00026-007; 00046-2-00026-009; 00046-2-00026-010; 00046-2-00026-011; 00046-2-00026-012; 00046-2-00026-013; 00046-1-00044-002; 00049-1-00012-002.
6. Dahiliye Nezareti, Emniyet-i Umumiye Müdüriyeti Belgeleri (DH. EUM)00049-00019-006; 00049-00019-003; 00049-00019-002.
7. Dahiliye Nezareti Şifre Kalemi Belgeleri (DH. ŞFR.)00099-00021-001; 00096-000324-001; 00096-000323-001; 00576-00002-001-001,2,3.
8. Meclis-i Vükelâ Mazbataları (MV)00214-00106-001; 00219-00033-001; 00218-00027-001; 00218-00074-001.

9. 2. Telif ve Tetkik Eserler
10. Balkaya, İ. S. (2008). Mütareke dönemi asayişin üç boyutu. Ankara Üniversitesi Türk İnkılâp Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi, S.41, 17-34.
11. Bıyıklıoğlu, T. (1962). Türk İstiklal Harbi I, Mondros Mütarekesi ve tatbikatı. Genelkurmay Basımevi.
12. Bozan, O. (2019). Mütareke döneminde İngilizlerin Milli Aşiretine yönelik politikaları. Ergün Öz Akçora Armağanı içinde, Ed. Ahmet Aksın. Hiper Yayın, 245-260.
13. Dikici, A. (2007). Millî Mücadele döneminde iç güvenlik ve Türk polisi. ATAM Dergisi, 23(67,68,69), 339-382.
14. Efe, İ. (2016). Mütareke dönemi asayiş sorunları ve çare olarak düşünülen nasihat heyetleri. Kırıkkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 6(1), 229-248.
15. Ercivan, A. (2023). İngiliz istihbaratçısı Noel ve Güneydoğu Anadolu’daki faaliyetleri. DTCF Dergisi, 63(1), 80-103.
16. Güven, O. (2020). Doğu Anadolu’da jandarma birliklerinin asayişi sağlama çabaları (1890-1915). History Studies, 12(5), 2673-2693.
17. Orhankazi, S. (2025). Osmanlı Devleti’nde iskân ve Milli Aşireti iskânı meselesi. International Journal of Social and Humanities Sciences Research, 12(126), 2866-2875.
18. Özdağ, S. (2021). Bitlis’te aşiretler ve Millî Mücadele döneminde yaşanan asayiş olayları. Journal of History School, 54, 3288-3322.
19. Köse, R. (2020). Cumhuriyetin ilk 10 yılında doğu vilayetlerinde emniyet ve asayişi sağlama faaliyetleri. History Studies, 12(39), 1259-1292.
20. Sonat, R. (2019). Mütareke devrinin bir başka yüzü: Doğu vilayetlerinde kamu düzeni sorunsalı üzerine bir
21. inceleme. The Journal of Academic Social Science Studies, Number:74, 495-504.
22. Tosun, U. U. (2018). Mütareke döneminde asker firarilerinin iç güvenliğe etkileri. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(57), 171-175.
23. Türkmen, Z. (2001). Mütareke döneminde ordunun durumu ve yeniden yapılanması (1918-1920). Türk Tarih Kurumu Basımevi.
24. Ural, S. (2004). 6. Ordu’nun 13. Kolordu’ya dönüştürülmesi ve ortaya çıkan sorunlar. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, 59, 523-555.
25. Ural, S. (2008). Mondros Mütarekesi ve Doğu vilayetleri. IQ Kültür Sanat Yayıncılık.
26. Yetim, F. (2023). Millî Mücadele döneminde İngiliz işgali sürecinde Eskişehir’de asayiş sorunları. Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi, S.107, 105-124.