HANEFİ HUKUK DÜŞÜNCESİNDE ARİYET SÖZLEŞMESİNİN MAHİYETİNE İLİŞKİN FARKLI GÖRÜŞLER

Year 2026, Issue: Advanced Online Publication, 139 - 170

Kâmil Çalışkan

https://doi.org/10.59909/khm.06.01.005

Abstract

Ariyet sözleşmesinin hukuki mahiyeti Hanefi hukuk düşüncesinde farklı görüşlere konu olmuştur. Ebu’l-Ḥasen el-Kerḫī’nin (ö. 340/952) de benimsediği aktarılan yaklaşıma göre ariyet, ariyet olarak verilen şeyin menfaatlerinin mübah kılınması (ibâha) anlamına gelmektedir. Mecelle-i Aḥkām-ı ʿAdliyye’de de kabul edilen ve Hanefi mezhebinde baskın olduğu anlaşılan diğer görüşe göreyse ariyet, ariyet verilen şeyin menfaatlerinin ariyet alana temlikini ifade etmektedir. Bu makale bu iki görüşün, delilleri ve ortaya çıkardığı hukuki sonuçlar bağlamında incelenmesini konu edinmektedir. Bu kapsamda makalede öncelikle ibâha ve temlik kavramları ele alınarak aralarındaki temel farklılıklar ortaya konulmuştur. Ardından ariyetin ibâha olduğu ile temlik olduğu görüşleri, taraflarca getirilen delillendirmeler ve karşı delillendirmeler üzerinden incelenmiştir. Sonrasında görüşlerin ortaya çıkardığı hukuki sonuçlar irdelenmiş, bu bağlamda Hanefi hukuk düşüncesinde gündeme gelen sınırlı mülkiyet kavramına değinilmiştir. Devamında Ebu’l-Ḥuseyn el-Ḳudūrī’nin (ö. 428/1037), görüşleri uzlaştırmayı amaçlayan yaklaşımı incelenerek bu görüş farklılığının üzerinde uzlaşılan ortak bir mananın farklı lafızlarla ifadesinden ibaret görülüp görülemeyeceği tartışılmıştır. Sonuçta ariyete ilişkin söz konusu görüş ayrılığının, salt lafzi bir ihtilaftan ibaret olmayıp Hanefi fıkhında ariyete ilişkin verilmiş olan mevcut hükümlerden yola çıkılarak ariyetin manasını tespite yönelik bir çabanın neticesi olduğu kanaatine ulaşılmıştır.

Keywords

İslam Hukuku , Hanefi fıkhı , ariyet , ibâha , temlik , mülkiyet , sözleşme

DIFFERING VIEWS ON THE NATURE OF LOAN FOR USE (ʿĀRIYAH) CONTRACT IN THE HANAFİ SCHOOL OF LAW

Abstract

The legal character of the ʿāriyah (loan for use) contract has been the subject of differing interpretations within the Hanafi school. According to one view—also attributed to Abū’l-Ḥasan al-Karḫī (d. 340/952) —ʿāriyah constitutes an act of permissibility (ibāḥa), whereby the borrowed item is merely permitted for the borrower’s use. In contrast, the dominant opinion within the Hanafi school, later adopted in the Majallah al-Aḥkām al-ʿAdliyyah, regards ʿāriyah as a form of transfer of ownership (tamlīk) of the usufruct (manfaʿa). This article examines these two positions in light of their respective arguments and the legal consequences arising from each interpretation. It first introduces the concepts of ibāḥa and tamlīk, outlining their fundamental distinctions. It then analyses the arguments and counterarguments advanced by the proponents of each view, with particular attention to the legal consequences of each interpretation—especially concerning the concept of limited ownership found within the Hanafi school of law. The article further explores the reconciliatory perspective of Abū’l-Ḥusayn al-Qudūrī (ö. 428/1037), raising the question of whether the disagreement is merely lexical (al-ikhtilāf al-lafẓī). Ultimately, it argues that the divergence is not purely terminological but reflects a deeper interpretive endeavour to determine the essential legal character of ʿāriyah within the Hanafi school.

Keywords

Islamic Law , Hanafi School , ʿĀriyah , Ibāḥa , Tamlīk , Ownership , Contract

References

• ʿAbdullāh b. Ḥuseyn. Ḥadeḳu’l-ʿUyūn fī Şerḥi’l-Ḳudūrī. Amman: Dāru’l-Fetḥ, 2021.
• ʿAḳīlī, ʿUmer b. Muḥammed. el-Minhāc fī Fıkhi Meẕhebi’l-Eʾimmeti’l-Ḥanefiyye. 2 Cilt. 1. Baskı, Beyrut: Mektebetu Emīr Dāru’bni Ḥazm, 2022.
• Akman, Mehmet. “Mecelle’de Ariyet Sözleşmesi". Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 1989.
• Aḳṭaʿ, Ebū Naṣr Aḥmed b. Muḥammed. Şerḥu Muḫtaṣari’l-Ḳudūrī. 7 Cilt. Dimeşk: Dāru’l-Mīnhāci’l-Ḳavīm, 2023.
• ʿAlāʾuddīn es-Semerḳandī, Ebū Bekr Muḥammed b. Aḥmed. Tuḥfetu’l-Fuḳahāʾ. 3 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1984.
• Ali Haydar, Hoca Emin Efendi Zade. Duraru’l-Ḥukkām Şerḥu Mecelleti’l-Aḥkām. 4 Cilt. Konstantıniyye: Maṭbaʿa-ı Ebu’ḍ-Ḍiyāʾ, 1330.
• Apaydın, Hacı Yunus. “Lüzum”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 27/260-262. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı, 2003.
• Apaydın, Hacı Yunus. “Mevkuf”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 29/438-440. Ankara: TDV, 2004.
• ʿAttābī, Zeynuddīn Aḥmed b. Muḥammed. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaġīr. thk. ʿUmer Muṣṭafā Aḥmed İbrāhīm. 2 Cilt. 1. Baskı, Amman: Mektebetu’l-Ġānim, 2022.
• ʿAynī, Bedruddīn Maḥmūd b. Aḥmed. el-Bināye fī Şerḥi’l-Hidāye. 10 Cilt. 1. Baskı, Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1981.
• Bābertī, Muḥammed b. Muḥammed b. Muḥammed. el-ʿİnāye Şerḥu’l-Hidāye. 10 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1970.
• Bardakoğlu, Ali. “İstîlâ”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 23/359-361. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2001.
• Bezzāzī, Muḥammed b. Muḥammed el-Kerderī. el-Fetāvā el-Bezzāziyye. 2 Cilt. 1. Baskı, Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2009.
• Bilmen, Ömer Nasuhi. Hukukı İslâmiyye ve Istılahatı Fıkhiyye Kamusu. 8 Cilt. İstanbul: Bilmen Yayınevi, ts.
• Burhāneddīn el-Buḫārī, Maḥmūd b. Aḥmed. el-Muḥīṭ el-Burhānī fi’l-Fıḳhi’n-Nuʿmānī. 11 Cilt. 1. Baskı, Beyrut: Dāru İḥyāʾi’t-Turās̠i’l-ʿArabī, 2003.
• Burhānu’ş-Şerīʿa, Mahmūd b. Ṣadru’ş-Şerīʿa el-Evvel. Viḳāyetu’r-Rivāye. Amman: Muʾessesetu’l-Varāḳ, 2006.
• Ceṣṣāṣ, Ebū Bekr Aḥmed b. ʿAlī. Aḥkāmu’l-Ḳurʾān. 3 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2013.
• Ceṣṣāṣ, Ebū Bekr Aḥmed b. ʿAlī. el-Fuṣūl fi’l-Uṣūl. thk. ʿUceyl Cāsim en-Neşemī. 4 Cilt. Kuveyt: Vizāratu’l-Evḳāf ve’ş-Şuʾūni’l-İslāmiyye, 1994.
• Ceṣṣāṣ, Ebū Bekr Aḥmed b. ʿAlī. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥāvī. 8 Cilt. Medine: Dāru’l-Beşāʾiri’l-İslāmiyye Dāru’s-Sirāc, 2010.
• Cevherī, İsmāʿīl b. Ḥammād. Muʿcemu’ṣ-Ṣıḥāḥ. 1. Baskı, Beyrut: Dāru’l-Maʿrife, 2005.
• Curcānī, ʿAlī b. Muḥammed eş-Şerīf. Kitābu’t-Taʿrīfāt. thk. Muḥammed ʿAbdurraḥmān el-Marʿaşlī. 2. Baskı, Beyrut: Dāru’n-Nefāʾis, 2007.
• Ebū İsḥāḳ eş-Şīrāzī, İbrāhīm b. ʿAlī. Ṭabaḳātu’l-Fuḳahāʾ. 1. Baskı, Beyrut: Dāru’r-Rāʾid el-ʿArabī, 1970.
• Ebu’l-ʿUsr, ʿAlī b. Muḥammed el-Ḥanefī el-Bezdevī. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaġīr. thk. ʿAbdulkerīm eş-Şāẕilī. 3 Cilt. Beyrut: Dāru’r-Rayāḥīn, 2024.
• Ebū Yūsuf, Yaʿḳūb b. İbrāhīm el-Enṣārī. İḫtilāfu Ebī Ḥanīfe ve İbni Ebī Leylā. Ṭabʿatu’l-Vefāʾ, 1357.
• Ebū Yūsuf, Yaʿḳūb b. İbrāhīm el-Enṣārī. ar-Radd ʿalā Siyeri’l-Evzāʿī, ts.
• Fīrūzābādī, Muḥammed b. Yaʿḳūb. el-Ḳāmūs el-Muḥīṭ. Beyrut: Muʾessesetu’r-Risāle, 2005.
• Ġaznevī, Aḥmed b. Maḥmūd el-Ḳābisī. el-Ḥāvi’l-Ḳudsī. thk. Ṣāliḥ el-ʿAlī. 2 Cilt. 1. Baskı, Suriye - Lübnan – Kuveyt: Dāru’n-Nevādir, 2011.
• Gözübenli, Beşir. “Âriyet”. TDV İslâm Ansiklopedisi. 3/379-380. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 1991.
• Hacak, Hasan. “İslam Hukukunun Klasik Kaynaklarında Hak Kavramının Analizi”. Doktora Tezi, Marmara Üniversitesi, 2000.
• Hacı Reşid Paşa. Rūḥu’l-Mecelle. 8 Cilt. Konstantıniyye: Maṭbaʿa-ı Ḫayriyye ve Şurekāsı, 1328.
• Ḥaṣkefī, ʿAlāʾuddīn Muḥammed b. ʿAlī. Şerḥu’d-Durari’l-Muḫtār. 2 Cilt. Mısır: Matbaʿatu Ṣabīḥ, ts.
• Ḥusāmuddīn er-Rāzī, ʿAlī b. Aḥmed. Ḫulāṣatu’d-Delāʾil ve Tenḳīḥi’l-Mesāʾil fī Şerḥi’l-Ḳudūrī. thk. Ṣalāḥ Muḥammed Ebu’l-Ḥācc. 4 Cilt. Amman: Dāru’l-Fetḥ, 2019.
• İbn Kutluboğa, Ebu’l-Fidāʾ Ḳāsim. Tācu’t-Terācim. 1. Baskı, Dimeşk: Dāru’l-Ḳalem, 1992.
• İbn Menẓūr, Ebu’l-Faḍl Muḥammed b. Mukerram. Lisānu’l-Arab. 15 Cilt. 1. Baskı, Beyrut: Dāru Ṣādir, 1990.
• İbn Nuceym, Zeynuddīn b. İbrāhīm. el-Baḥru’r-Rāʾiḳ Şerḥu Kenzi’d-Deḳāʾiḳ. 9 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1997.
• İbn ʿĀbidīn, Muḥammed Emīn. ar-Raddu’l-Muḥtār Ḥāşiyetu İbn Ābidīn. 6 Cilt. 2. Baskı, Mısır: Şeriketu Mektebe ve Matbaʿatu Muṣṭāfā el-Bābī el-Ḥalebī, 1966.
• İbnu’l-Humām, Kemāluddīn Muḥammed b. ʿAbdilvāḥid. Fetḥu’l-Ḳadīr. 7 Cilt. Beyrut: Matbaʿatu Muṣṭafā el-Bābī el-Ḥalebī, 1970.
• İçen, Hüseyin. “Çağdaş Dönemde İslam Hukukçularının Mülkiyet Kavramına Yaklaşımları”. Yüksek Lisans Tezi, Marmara Üniversitesi, 2021.
• İsbīcābī, Ebu’l-Meʿālī Muḥammed b. Aḥmed. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥāvī. 4 Cilt. Beyrut: Dāru’r-Rayāḥīn - Dāru’r-Rayān, 2021.
• İsbīcābī, Ebu’l-Meʿālī Muḥammed b. Aḥmed. Zādu’l-Fuḳahāʾ Şerḥu Muḫtaṣari’l-Ḳudūrī. thk. Aḥmed Maḥmūd Ebū Ḍayf el-ʿAtmūnī. 3 Cilt. 1. Baskı, Tunus: Dāru’l-Mālikiyye, 2022.
• Ḳāḍīḫān, Ebu’l-Meḥāsin el-Ḥasen b. Manṣūr. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaġīr. 3 Cilt. Britanya: Mektebetu İsmāʿīl, 1443.
• Kākī, Ḳıvāmuddīn Muḥammed b. Muḥammed. Miʿrācu’d-Dirāye fī Şerḥi’l-Hidāye. 8 Cilt. 1. Baskı, Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2023.
• Karakoç, Hatice. “İslam Hukukunda Âriyet Akdi ve Doğurduğu Hukuki Sonuçlar Açısından Vakıfla İlişkisi”. Yüksek Lisans Tezi, Ankara Üniversitesi, 2008.
• Kāsānī, ʿAlāʾuddīn Ebū Bekr b. Mesūd. Bedāʾiʿu’ṣ-Ṣanāʾiʿ fī Tertībi’ş-Şerāʾiʿ. 10 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 1997.
• Kātib Çelebi, Muṣṭafā b. ʿAbdillāh. Sullemu’l-Vuṣūl ilā Ṭabaḳāti’l-Fuḥūl. thk. el-Arnaʾūṭ Maḥmūd ʿAbdulkādir. 6 Cilt. İstanbul: İslam Tarih, Sanat ve Kültür Araştırma Merkezi (IRCICA), 2010.
• Kerderī, ʿAbdulġafūr b. Luḳmān. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaġīr. thk. Vāʾil b. Aḥmad. 1. Baskı, 3 Cilt. Dāru’l-İmām Ebī Ḥanīfe: Mektebetu İsmāʿīl / 2023.
• Koç, Cengiz. “Günümüz Hukukuyla Mukayeseli Olarak İslam Hukukunda Âriyet Akdi". Yüksek Lisans Tezi, Selçuk Üniversitesi, 2007.
• Koç, Mehmet. “İslam Hukukunda Hibeden Dönmeyi Engelleyen Sebepler (Osmanlı Uygulaması)” Darülhadis İslami Araştırmalar Dergisi. 2/1 (2022): (s.1-37).
• Ḳudūrī, Ebu’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Ebī Bekr. et-Tecrīd. thk. Muḥammed Aḥmed Sirāc - ʿAlī Cumuʿa Muḥammed. 12 Cilt. Kahire: Dāru’s-Selām, ts.
• Ḳudūrī, Ebu’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Ebī Bekr. Muḫtaṣari’l-Ḳudūrī. (Şerḥu Muḫtaṣari’l-Ḳudūrī li’l-Aḳṭaʿ içerisinde)., Dimeşk: Dāru’l-Mīnhāci’l-Ḳavīm, 2023.
• Ḳudūrī, Ebu’l-Ḥuseyn Aḥmed b. Ebī Bekr. Şerḥu Muḫtaṣari’l-Kerḫī. thk. ʿAbdullāh Neẓīr. 9 Cilt. Kuveyt: Esfār, 2022.
• Ḳudūrī, Ebu’l-Ḥuseyn Aḥmed b. ʿEbī Bekr. Kitābu’t-Taḳrīb. 2 Cilt. Amman: Dāru’r-Rayāḥīn, 2021.
• Mecelle-i Ahkâm-ı Adliyye Komisyonu. Mecelle-i Aḥkām-ı ʿAdliyye. 1868-1876. (Ali Haydar, Hoca Emin Efendi Zade. Duraru’l-Ḥukkām Şerḥu Mecelleti’l-Aḥkām. 4 Cilt. Konstantıniyye: Maṭbaʿa-ı Ebu’ḍ-Ḍiyāʾ, 1330, içerisinde).
• Merġīnānī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Ebī Bekr. Bidāyetu’l-Mubtedī. 4 Cilt. Dimeşk: Dāru’l-Ferfūr, 2006.
• Merġīnānī, Ebu’l-Ḥasen ʿAlī b. Ebī Bekr. el-Hidāye Şerḥu Bidāyeti’l-Mubtedī. thk. Aḥmed Maḥmūd eş-Şeḥāde. 4 Cilt. Dimeşk: Dāru’l-Ferfūr, 2006.
• Mevṣilī, ʿAbdullāh b. Maḥmūd. el-İḫtiyār li-Taʿlīli’l-Muḫtār. 4 Cilt. Dimeşk: Dāru’r-Risāleti’l-ʿĀlemiyye, 2009.
• Mevṣilī, ʿAbdullāh b. Maḥmūd. el-Muḫtār li’l-Fetvā. (el-İḫtiyār li-Taʿlīli’l-Muḫtār içerisinde), Dimeşk: Dāru’r-Risāleti’l-ʿĀlemiyye, 2009.
• Meydānī, ʿAbdulġanī b. Ṭālib. el-Lubāb fī Şerḥi’l-Kitāb. thk. Sāʾid Bekdāş. 6 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Beşāʾiri’l-İslāmiyye Dāru’s-Sirāc, 2010.
• Molla Ḫüsrev, Muḥammed b. Muḥammed b. Ferāmurz b. ʿAlī. Duraru’l-Ḥukkām fī Şerḥi Ġurari’l-Aḥkām. 3 Cilt. 1. Baskı, İstanbul: Harf İlmi Araştırma ve Geliştirme Merkezi, 2022.
• Molla Ḫüsrev, Muḥammed b. Muḥammed b. Ferāmurz b. ʿAlī. Ġurari’l-Aḥkām. 3 Cilt. İstanbul: Harf İlmi Araştırma ve Geliştirme Merkezi, 2022.
• Muḥammed b. el-Ḥasen eş-Şeybānī, Ebū Abdullāh. el-Cāmiʿu’ṣ-Ṣaġīr. thk. Muhammed Boynukalın. Beyrut: Dāru’bni Ḥazm, 2011.
• Muḥammed b. el-Ḥasen eş-Şeybānī, Ebū Abdullāh. Kitābu’l-Aṣl. thk. Muhammed Boynukalın. 12 Cilt. Beyrut: Dāru’bni Ḥazm, 2012.
• Muḥammed b. el-Ḥasen eş-Şeybānī, Ebū Abdullāh. Kitābu’l-Ḥucce ʿalā Ehli’l-Medīne. Beyrūt: ʿĀlemu’l-Kutub, 1983.
• Muḥammed Saʿīd el-Muḥāsinī. Şerḥu’l-Mecelle. 4 Cilt. Dimeşḳ: Matbaʿatu’t-Teraḳḳī, 1927.
• Muhammed Ṭāhir el-Etāsī. Şerḥu’l-Mecelle. Peşaver: Mektebetü’l-Ḥakāniyye, ts.
• Mütercim Asım Efendi. el-Okyânûsu’l-Basît fî Tercemeti’l-Kâmûsi’l-Muhît (Kâmûsu’l-Muhît Tercümesi). 6 Cilt. 1. Baskı, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2014.
• Nesefī, Ebu’l-Berakāt ʿAbdullāh b. Aḥmed. Kenzu’d-Deḳāʾiḳ. Dimeşk: Dāru’l-Beyrūtī, 2009.
• Ṣadruşşehīd, Ebū Ḥafṣ ʿUmer b. ʿAbdilʿazīz İbn Māze. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaġīr. 1. Baskı, Beyrut: Dāru’l-Kutubi’l-ʿİlmiyye, 2006.
• Ṣadru’ş-Şerīʿa, ʿUbeydullāh b. Mesʿūd es̠-S̠ānī. Şerḥu’l-Viḳāye. 4 Cilt. 1. Baskı, Amman: Muʾessesetu’l-Varāḳ, 2006.
• Selīm Rustem Bāz el-Lubnānī. Şerḥu’l-Mecelle. 3. Baskı, Beyrūt: el-Matbaʿatu’l-Edebiyye, 1923. el-Kāsānī, Bedāʾiʿu’ṣ-Ṣanāʾiʿ, s.8/372; el-Merġīnānī, el-Hidāye, s.3/406.
• Seraḫsī, Ebū Bekr Muḥammed b. Ebī Sehl. el-Mebsūṭ. 3. Baskı, Beyrut: Dāru’l-Maʿrife, ts.
• Seraḫsī, Ebū Bekr Muḥammed b. Ebī Sehl. Şerḥu’l-Cāmiʿi’ṣ-Ṣaġīr. thk. Ertuğrul Boynukalın. 2 Cilt. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı, 2021.
• Şehīd, Ebu’l-Faḍl Muḥammed b. Muḥammed el-Mervezī el-Ḥākim. el-Muḫtaṣaru’l-Kāfī. thk. ʿAbdullāh Neẓīr Aḥmed ʿAbdurrāḥmān. 6 Cilt. 1. Baskı, Esfār, 2024.
• Ṭaḥāvī, Ebū Caʿfer Aḥmed b. Muḥammed b. Selāme. Muḫtaṣaru’ṭ-Ṭaḥāvī. thk. Ebu’l-Vefā el-Afġānī. Kahire: Maṭbaʿatu Dāri’l-Kitābi’l-ʿArabī, 1370h.
• Türk Dil Kurumu. “Güncel Türkçe Sözlük”. Türk Dil Kurumu Sözlükleri. Erişim 13 Temmuz 2025. https://sozluk.gov.tr/?ara=mülk
• Türk Dil Kurumu. Türkçe Sözlük. 11. Baskı, Ankara: Türk Dil Kurumu Yayınları, 2011.
• Yavuz, Arzu. M. “Gaznevi’nin el-Havi’l Kudsî adlı Eserinin Usulü’l Fıkıh Usûlü Bölümünün Tahkikli Metni ve Değerlendirilmesi”. Yüksek Lisans Tezi, Sakarya Üniversitesi, 2007.
• Zāhidī, Necmuddīn Muḫtār b. Maḥmūd. el-Muctebā Şerḥu Muḫtaṣari’l-Ḳudūrī. thk. Tevfīḳ Maḥmūd ed-Dimeşḳī. 5 Cilt. 1. Baskı, Amman: Dāru’r-Rayāḥīn, 2023.
• Zebīdī, Muḥammed b. Muḥammed el-Murteḍā. Tācu’l-ʿArūs min Cevāhiri’l-Ḳāmūs. 20 Cilt. Beyrut: Dāru’l-Fikr, 1994.