HANEFİ HUKUK DÜŞÜNCESİNDE ARİYET SÖZLEŞMESİNİN MAHİYETİNE İLİŞKİN FARKLI GÖRÜŞLER

Ariyet sözleşmesinin hukuki mahiyeti Hanefi hukuk düşüncesinde farklı görüşlere konu olmuştur. Ebu’l-Ḥasen el-Kerḫī’nin (ö. 340/952) de benimsediği aktarılan yaklaşıma göre ariyet, ariyet olarak verilen şeyin menfaatlerinin mübah kılınması (ibâha) anlamına gelmektedir. Mecelle-i Aḥkām-ı ʿAdliyye’de de kabul edilen ve Hanefi mezhebinde baskın olduğu anlaşılan diğer görüşe göreyse ariyet, ariyet verilen şeyin menfaatlerinin ariyet alana temlikini ifade etmektedir. Bu makale bu iki görüşün, delilleri ve ortaya çıkardığı hukuki sonuçlar bağlamında incelenmesini konu edinmektedir. Bu kapsamda makalede öncelikle ibâha ve temlik kavramları ele alınarak aralarındaki temel farklılıklar ortaya konulmuştur. Ardından ariyetin ibâha olduğu ile temlik olduğu görüşleri, taraflarca getirilen delillendirmeler ve karşı delillendirmeler üzerinden incelenmiştir. Sonrasında görüşlerin ortaya çıkardığı hukuki sonuçlar irdelenmiş, bu bağlamda Hanefi hukuk düşüncesinde gündeme gelen sınırlı mülkiyet kavramına değinilmiştir. Devamında Ebu’l-Ḥuseyn el-Ḳudūrī’nin (ö. 428/1037), görüşleri uzlaştırmayı amaçlayan yaklaşımı incelenerek bu görüş farklılığının üzerinde uzlaşılan ortak bir mananın farklı lafızlarla ifadesinden ibaret görülüp görülemeyeceği tartışılmıştır. Sonuçta ariyete ilişkin söz konusu görüş ayrılığının, salt lafzi bir ihtilaftan ibaret olmayıp Hanefi fıkhında ariyete ilişkin verilmiş olan mevcut hükümlerden yola çıkılarak ariyetin manasını tespite yönelik bir çabanın neticesi olduğu kanaatine ulaşılmıştır.

The legal character of the ʿāriyah (loan for use) contract has been the subject of differing interpretations within the Hanafi school. According to one view—also attributed to Abū’l-Ḥasan al-Karḫī (d. 340/952) —ʿāriyah constitutes an act of permissibility (ibāḥa), whereby the borrowed item is merely permitted for the borrower’s use. In contrast, the dominant opinion within the Hanafi school, later adopted in the Majallah al-Aḥkām al-ʿAdliyyah, regards ʿāriyah as a form of transfer of ownership (tamlīk) of the usufruct (manfaʿa). This article examines these two positions in light of their respective arguments and the legal consequences arising from each interpretation. It first introduces the concepts of ibāḥa and tamlīk, outlining their fundamental distinctions. It then analyses the arguments and counterarguments advanced by the proponents of each view, with particular attention to the legal consequences of each interpretation—especially concerning the concept of limited ownership found within the Hanafi school of law. The article further explores the reconciliatory perspective of Abū’l-Ḥusayn al-Qudūrī (ö. 428/1037), raising the question of whether the disagreement is merely lexical (al-ikhtilāf al-lafẓī). Ultimately, it argues that the divergence is not purely terminological but reflects a deeper interpretive endeavour to determine the essential legal character of ʿāriyah within the Hanafi school.