Kuşaklar Arası Yapay Zekâ Algısına İlişkin Bir Odak Grup Çalışması: X, Y ve Z Kuşaklarının İncelenmesi

Araçsal bir yenilik olmanın ötesinde yapay zekâ; değer, norm ve güven ilişkilerini yeniden şekillendiren kültürel bir aktör olarak da toplumsal dönüşümde aktif rol oynamaktadır. Yapay zekâ teknolojilerinin toplumsal yaşamdaki artan etkisiyle birlikte kuşaklar arası farkların bu teknolojiye yönelik algıları nasıl şekillendirdiği sorusu önem kazanmıştır. Bu çalışma, yapay zekâya (YZ) yönelik algıların, kullanım pratiklerinin ve toplumsal etkilerine ilişkin değerlendirmelerin X, Y ve Z kuşağı katılımcılarının anlatılarında nasıl farklılaştığını incelemektedir. Bu nitel araştırmanın çalışma grubunu, İstanbul’da yaşayan ve yapay zekâ araçlarını kullanma deneyimine sahip X, Y ve Z kuşaklarından kartopu örnekleme yoluyla seçilen toplam 21 katılımcı oluşturmaktadır. X (1965–1980), Y (1981–1996) ve Z (1997–2012) kuşaklarını temsil eden her gruptan yedi kişiyle üç ayrı odak grup görüşmesi gerçekleştirilmiştir. Veriler betimsel tematik analizle çözümlenmiştir. Bulgular katılımcıların “yapay zekâ” kavramını çoğunlukla ChatGPT gibi üretken yapay zekâ uygulamaları üzerinden geniş bir üst kategori olarak kullandığını göstermektedir. X kuşağı katılımcılarında güven, kontrol, veri gizliliği ve istihdam etkilerine ilişkin temkinli değerlendirmeler öne çıkmıştır. Y kuşağı katılımcıları YZ’yi işlevsel yarar ve verimlilik temelinde değerlendirirken etik, güvenilirlik ve kontrol gereksinimlerini de vurgulamıştır. Z kuşağı katılımcıları ise YZ’yi hızlı bilgi erişimi ve öğrenme süreçlerinde destek sunan bir “akıllı asistan” olarak konumlandırmış; doğrulama, aşırı bağımlılık ve insan rolünün korunmasına ilişkin kaygılar da dile getirmiştir. Bulgular sorumlu YZ kullanımına yönelik yaklaşımların farklı kuşak gruplarının deneyim ve kaygılarını dikkate almasının yararlı olabileceğine işaret etmektedir.

Beyond its role as an instrumental innovation, artificial intelligence (AI) functions as a cultural actor that reshapes values, norms and relations of trust and plays an active role in social transformation. As AI technologies have gained increasing influence in social life, the question of how generational differences shape perceptions of these technologies has become more significant. This study examines how perceptions of AI, usage practices and evaluations of its societal effects differ across the accounts of participants from Generations X, Y and Z. The study group consists of 21 participants from Generations X, Y and Z who reside in Istanbul, have experience using AI tools and were selected through snowball sampling. Three separate focus group interviews were conducted with seven participants from each generation: Generation X (1965–1980), Generation Y (1981–1996) and Generation Z (1997–2012). The data were analyzed through descriptive thematic analysis. The findings show that participants often used the term “artificial intelligence” as a broad umbrella category primarily with reference to generative AI applications such as ChatGPT. Among Generation X participants, cautious evaluations concerning trust, control, data privacy and the effects of AI on employment came to the forefront. Generation Y participants assessed AI in terms of its functional benefits and efficiency while also emphasizing concerns related to ethics, reliability and the need for control. Generation Z participants framed AI as a “smart assistant” that supports rapid access to information and learning processes while also expressing concerns about verification, overreliance and the preservation of human roles. The findings suggest that approaches promoting the responsible use of AI may benefit from taking the experiences and concerns of different generational groups into account.