Zap Suyu Savaşı (132/750): Bir Dönemin Sonu, Yeni Bir Dönemin Başlangıcı

Abstract

132/750 yılında Dicle Nehri’nin kollarından Zap Suyu kıyısında gerçekleşen ve ismini buradan alan Zap Suyu Savaşı, Emevî ve Abbâsî devletleri arasındaki siyasî güç mücadelesinin en kanlı ve sonuçları itibariyle en belirleyici savaşıdır. Bu savaş, yalnızca iki hanedan arasındaki iktidar mücadelesini değil, aynı zamanda İslâm dünyasında siyasi ve sosyal dengelerin yeniden şekillenmesini de beraberinde getirmiştir. Savaş öncesinde Abbâsîler, Emevîlerin merkezî otoritesine karşı sistemli bir hazırlık yapmış, Abdullah b. Ali komutasında ordularını organize ederek harekete geçmiştir. Emevî tarafında ise halife II. Mervân, hanedanın varlığını ve siyasi hakimiyetini korumak amacıyla kendi kuvvetlerini savaşa sürmüştür. Başlangıçta çatışmalarda üstünlük Emevîlerin tarafında görünse de Abbâsîlerin disiplinli ordusu ve etkili stratejileri kısa sürede savaşın seyrini değiştirmiştir. Abdullah b. Ali’nin taktiksel dehası, savaşın kaderini belirlemiştir. Özellikle süvarilerin atlarından inip piyade olarak çarpışmaya katılması, Abbâsîlerin savaşta üstünlük kurmasını sağlamış; Emevî ordusunun disiplinini bozmuş ve II. Mervân’ın savaş alanından kaçmasına yol açmıştır. Bu zafer, Abbâsîlerin siyasi ve askerî otoritesini pekiştirmiş, Emevîler üzerinde ciddi bir baskı oluşturmuştur. Bu çalışmada, temel/klasik kaynaklar esas alınarak Zap Suyu Savaşı’nın İslâm tarihindeki önemi ortaya konulmakta ve bu vesileyle literatürdeki bir boşluğun kısmen de olsa doldurulması amaçlanmaktadır. Araştırmada temel olarak genel tarih, nesep, şehir tarihi ve coğrafya alanlarındaki klasik eserlerin yanı sıra, güncel bilimsel literatürün sunduğu değerlendirmeler de dikkate alınmıştır. Böylece konuya hem derinlemesine hem de çağdaş bir perspektifle yaklaşılmıştır. Çalışmada, savaşın öncesine ait siyasî ve sosyal koşullar ayrıntılı biçimde ele alınarak savaşın ortaya çıkış sebepleri açıklanmakta; askerî strateji ve taktikler incelenerek savaşın seyri analiz edilmekte; sonuçları ise İslâm tarihi üzerindeki etkileri bağlamında değerlendirilmektedir.

Keywords

• İslâm Tarihi
• Emevîler
• Abbâsîler
• Mervân b. Muhammed
• Zap Suyu Savaşı

Ethical Statement

Bu çalışma, etik kurul izni gerektirmeyen nitelikte olup kullanılan veriler literatür taraması/yayınlanmış kaynaklar üzerinden elde edilmiştir. Çalışmanın hazırlanma sürecinde bilimsel ve etik ilkelere uyulduğu ve yararlanılan tüm çalışmaların kaynakçada belirtildiği beyan olunur. Bu çalışmanın hazırlanması, yazımı ve değerlendirilmesi süreçlerinin hiçbir aşamasında yapay zekâ tabanlı herhangi bir araç, yazılım veya uygulamadan yararlanılmamıştır. Çalışmanın tüm içeriği, yazar(lar) tarafından bilimsel araştırma yöntemlerine, akademik etik ilkelere ve yayın etiği kurallarına uygun olarak özgün biçimde oluşturulmuştur.

The Battle of Zap River (132/750): The End of One Era, the Beginning of a New Era

Abstract

The Battle of Zap River, which took place in 132/750 on the banks of the Zap River, a tributary of the Tigris River, and takes its name from this location, was the bloodiest and most decisive battle in terms of its consequences in the political power struggle between the Umayyad and Abbasid states. This battle not only represented a power struggle between two dynasties, but also brought about a reshaping of political, social and power balances in the Islamic world. Prior to the battle, the Abbasids had made systematic preparations against the central authority of the Umayyads, organising their armies under the command of Abdullah ibn Ali and taking action. On the Umayyad side, Caliph Marwan II sent his forces into battle to protect the dynasty's existence and political supremacy. Although the Umayyads initially appeared to have the upper hand in the clashes, the Abbasids' disciplined army and effective strategies quickly changed the course of the war. Abdullah ibn Ali's tactical genius determined the fate of the war. In particular, the Abbasids' cavalry dismounted and joined the battle as infantry, securing their superiority in the war, disrupting the discipline of the Umayyad army, and causing Mervan II to flee the battlefield. This victory strengthened the Abbasids' political and military authority and put serious pressure on the Umayyads. This study highlights the importance of the Battle of Zap River in Islamic history, based on fundamental/classical sources, and aims to partially fill a gap in the literature. The research primarily draws on classical works in the fields of general history, genealogy, urban history, and geography, as well as evaluations from contemporary scientific literature. Thus, the subject is approached both in depth and from a contemporary perspective. The study explains the reasons for the war by examining the political and social conditions prior to the war in detail; analyses the course of the war by examining military strategy and tactics; and evaluates the results in the context of their impact on Islamic history.

Keywords

• History of Islam
• Umayyad
• Abbasid
• Marwan b. Muhammad
• Zap Water War

Ethical Statement

This study does not require ethics committee approval, as the data used were obtained through a literature review and published sources. It is hereby declared that scientific and ethical principles were adhered to throughout the preparation of this study and that all sources consulted have been properly cited in the references. No artificial intelligence–based tools, software, or applications were used at any stage of the preparation, writing, or evaluation of this study. All content was produced solely by the author(s) in accordance with established scientific research methods, academic integrity standards, and publication ethics.

References

1. Aksu, Ali. “Emevîlerin, Abbâsîler Tarafından Soykırıma Uğratılması ve Ebu’l-Abbas’ın Bu Soykırımdaki Rolü”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 4 (2000), 259-268.
2. Aksu, Ali. “(İmam İbrahim’in Ebû Müslim’e Gönderdiği Mektup Bağlamında) Abbâsî İhtilal Hareketinde Etnik Grupların Rolü” 12 (2008), 53-70.
3. Aksu, Ali. “Mervân b. Muhammed Döneminde Harran”. İslâm Tarihi ve Medeniyetinde Harran. 1/47-54. Ankara: Berikan Yayıncılık, 1. Basım, 2018.
4. Apak, Adem. “Son Emevî (661-750) Halifesi Mervan b. Muhammed’in Harran’da Emevîler Devletinin Yeniden Diriltme Çabaları Üzerine”. ed. Kasım Şulul - Ömer Sabuncu. 1/150-156. Şanlıurfa: Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi Kültür ve Sosyal İşler Müdürlüğü Kültür Yayınları, 2016.
5. Apak, İlknur. Abbâsî Devleti’nin Kuruluşu ve İlk Halife Ebü’l-Abbâs es-Seffâh Dönemi. Bursa: Bursa Uludağ Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans, 2019.
6. Atçeken, İsmail Hakkı. “Ömer b. Abdülazîz Dönemi Sonrası Emevî İdarecilerinin Mevâlî Politikaları”. Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 13/13 (2002), 69-88.
7. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd el-. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkâr. 13 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1996.
8. Bıyıklı, Murat. Abbâsî İhtilalinin Mimarları Muhammed b. Ali ve İbrâhim b. Muhammed. Konya: Hikmetevi Yayınları, 1. Basım, 2023.

9. Bozkurt, Nahide. Abbâsîler. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları - İSAM Yayınları, 2016.
10. Demircan, Adnan. İslam Tarihi’nin İlk Döneminde Arap - Mevali İlişkisi. İstanbul: Beyan Yayınları, 2. Basım, 2015.
11. Dîneverî, Ebû Hanîfe Ahmed b. Dâvûd b. Venend. el-Ahbârü’t-tıvâl. thk. Abdulmünim Âmir. Mısır: Vizâretü’l-Sikâfeh ve’l İrşâdu’l-Kavmî, 1. Basım, 1960.
12. Ebû Ubeyd, el-Kāsım b. Sellâm b. Miskîn el-Herevî. Kitâbü’l-emvâl. thk. Halil Muhammed Hiras. Beyrut: Dâru’l-Fikr, ts.
13. Ezdî, Ebû Zekeriyyâ (Ebû Zekve) Yezîd b. Muhammed b. İyâs el-Mevsılî. Târîhu’l-Mevsıl. thk. Ali Habibe. Kahire, 1967.
14. Guzmán, Roberto Marin. “Arap Kabileleri Emevî Saltanatı ve Abbâsî İhtilali”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 18/1 (2014), 257-298.
15. Haccî, Abdurrahman Ali. İslamî Fetihten Gırnata’nın Düşüşüne Kadar Endülüs Tarihi. çev. Kadir Kınar. İstanbul: İlk Harf Yayınevi, 1. Basım, 2017.
16. Halîfe b. Hayyât, Ebû Amr Halîfe b. Hayyât b. Halîfe eş-Şeybânî el-Basrî. Târîhu Halîfe b. Hayyât. ed. Ekrem Ḍîyâ el-ʿUmerî. Dımeşḳ, Beyrut: Dâru’l-Ḳalem, Mu’essesetu’r-Risâle, 1977.
17. Hawting, Gerald R. “Emevî Halifeliğinin Yıkılışı”. çev. Hüseyin Doğan. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 13/2 (2013), 243-258.
18. Hodgson, Marshall G.S. İslâm’ın Serüveni. çev. Tercüme kurulu. 3 Cilt. İstanbul: İz Yayıncılık, 1995.
19. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Muhibbuddîn Ebû Saîd Ömer b. Ğarâme el-Umrevi. 80 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1995.
20. İbn A‘sem el-Kûfî, Ebû Muhammed Ahmed. Kitâbü’l-Fütûh. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Edvâ, 1. Basım, 1991.
21. İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb b. Ümeyye b. Amr el-Hâşimî. el-Muhabber. Hindistan: Dâiretu’l-Maʿârifi’l-Osmâniyye, 1942.
22. İbn Haldûn, Ebû Zeyd Veliyyüddîn Abdurrahmân b. Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Hasen el-Hadramî el-Mağribî et-Tûnisî. Kitâbü’l-ʿİber ve dîvânü’l-mübtedeʾ ve’l-ḫaber fî eyyâmi’l-ʿArab ve’l-ʿAcem ve’l-Berber ve men âsârahum min żevi’s-sulṭâni’l-ekber. thk. Süheyl Zekkâr. 8 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1. Basım, 1981.
23. İbn Havkal, Ebü’l-Kāsım Muhammed b. Alî en-Nasîbî el-Bağdâdî. Sûretü’l-arz. 2 Cilt, ts.
24. İbn Kesîr, Ebü’l-Fidâ’ İmâdüddîn İsmâîl b. Şihâbiddîn Ömer b. Kesîr b. Dav’ b. Kesîr el-Kaysî el-Kureşî el-Busrâvî ed-Dımaşkī eş-Şâfiî. el-Bidâye ve’n-nihâye. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türki. 21 Cilt. Beyrut: Dâru Hicr, 1. Basım, 1997.
25. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim b. Kuteybe ed-Dîneverî. el-Maârif. thk. Servet Ukkâşe. 2 Cilt. Kahire: el-Hey’etü’l-Mısriyye’l-Âmme Lil-Kitâb, 2. Basım, 1992.
26. İbn Miskeveyh, Ebû Alî Ahmed b. Muhammed b. Ya‘kūb b. Miskeveyh el-Hâzin. Tecâribu’I-Ümem. thk. Ebü’l-Kâsım İmâmî. 8 Cilt. Tahran: Dâru Soruş et-Tabâ‘atu ve’l-Neşir, 2. Basım, 2002.
27. İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Ferec Cemâlüddîn Abdurrahmân b. Alî b. Muhammed el-Bağdâdî. el-Muntazam fî târîhi’l-ümem ve’l-mülûk. thk. Muhammed Abdulkadir ‘Atâ - Mustafa ‘Abdulkadir ‘Atâ. 19 Cilt. Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-ʿİlmiyye, 1. Basım, 1992.
28. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed eş-Şeybânî el-Cezerî. el-Kâmil fi’t-târîh. thk. Ömer Abdüsselam et-Tedmürî. 10 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kitâbi’l-ʿArabî, 1. Basım, 1997.
29. İbnü’l-Verdî, Ebû Hafs Zeynüddîn Ömer b. el-Muzaffer b. Ömer el-Bekrî el-Kureşî el-Maarrî. Târîhu İbnü’l-Verdî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kutubi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1996.
30. İsfahânî, Ebû Nuaym Ahmed b. Abdillâh b. İshâk. Hilyetü’l-evliyâ. 10 Cilt. Mısır: Matbaatu’s- Sa‘âdet, 1. Basım, 1974.
31. İstahrî, Ebû İshâk İbrâhîm b. Muhammed el-İstahrî el-Fârisî. Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-memâlik. Beyrut: Dâru Sâdır, 2004.
32. Kalkaşendî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Alî. Subhu’l-a‘şâ. thk. Muhammed Hüseyin Şemseddin. 14 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 1987.
33. Karakuş, Nadir. Bir Ihtilalcinin Anatomisi -Ebu Müslim Horasani. İstanbul: Neva Yayınları, 2017.
34. Kurt, Hasan. “Mervân II”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 29/227-229. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2004.
35. Makdisî, Ebû Nasr el-Mutahhar b. Tâhir (el-Mutahhar). el-Bedʾ ve’t-târîḫ. thk. Keliman Huvar. 6 Cilt. Paris: Bertrand Frères, 1927.
36. Menbicî, E‘âbiyûs b. Konstantin el-. Târihu’l-Menbicî. thk. Ömer Abdusselâm Temürî. Lübnan: Dâru’l-Mansur, 1. Basım, 1986.
37. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Mes‘ûdî el-Hüzelî. et-Tenbîh ve’l-işrâf. thk. Abdullah İsmail es-Sâvî. Kahire: Dâru’s-Sâvî, ts.
38. Mes‘ûdî, Ebü’l-Hasen Alî b. el-Hüseyn b. Alî el-Mes‘ûdî el-Hüzelî. Mürûcü’z-zeheb. 4 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-Asriye, 2005.
39. Nüveyrî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Abdilvehhâb b. Muhammed el-Bekrî et-Teymî el-Kureşî. Nihâyetü’l-ereb fi funûn ve’l-edeb. 33 Cilt. Kahire: Dâru’l-Kütüb ve’l-Vesâik el-Kavmiyye, 2002.
40. Ötenkaya, Yusuf. “Emevilere Karşı Abbasi Muhalefetinin İlk Evreleri”. History Studies 9/2 (2017), 171-188.
41. Özdemir, Mehmet Nadir. “Emevîler Döneminde ‘Mevâlî’”. Bülent Ecevit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (2020), 189-210.
42. Özdemir, Öznur. Modern Dönem Batı Literatüründe Abbâsî İhtilâli. Sakarya: Sakarya Üniversitesi/Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora, 2019.
43. Safedî, Ebü’s-Safâ (Ebû Saîd) Salâhuddîn Halîl b. İzziddîn Aybeg b. Abdillâh. el-Vâfî bi’l-vefeyât. thk. Ahmed el-Arnavut-. Türkî Mustafa. 29 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâs, 2000.
44. Sıbt İbnü’l-Cevzî, Ebü’l-Muzaffer Şemsüddîn Yûsuf b. Kızoğlu et-Türkî el-Avnî el-Bağdâdî. Mirâtu’z-zamân fî tevârîhu’l-a‘yân. thk. Muhammed Berekât vd. 23 Cilt. Suriye: Dârü’r-Risâleti’l-‘İlmiyye, 1. Basım, 2013.
45. Taberî, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Cerîr b. Yezîd el-Âmülî et-Taberî el-Bağdâdî. Târîhu’t-Taberî. thk. Muhammed Ebü’l Fazl İbrâhim. 11 Cilt. Mısır: Dâru’l-Maʿârif, 2. Basım, 1967.
46. Ya‘kūbî, Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Ebî Ya‘kūb İshâk b. Ca‘fer b. Vehb b. Vâzıh. Târîhu’l-Yaʿkūbî. 2 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 6. Basım, 1995.
47. Yâkūt el-Hamevî, Ebû Abdillâh Şihâbüddîn Yâkūt b. Abdillâh el-Hamevî el-Bağdâdî er-Rûmî. Mu‘cemü’l-büldân. 7 Cilt. Beyrut: Dâru Sâdır, 1995.
48. Yaman, Ahmet. “Savaş”. 36/189-194. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2009.
49. Yaşar, Nursena - Aktaş, Hayati. “Savaş: Modern Devletin Varoluş Aracı”. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi 53 (2022), 108-123.
50. Yıldız, Hakkı Dursun. “Abbâsîler”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 1/31-48. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 1988.
51. Yiğit, İsmail. “Zap Suyu Savaşı”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/126-127. İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2013.
52. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâ. 16 Cilt. Kahire: Dâru’l-Hadîs, 2006.
53. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân ez-Zehebî et-Türkmânî el-Fârikī ed-Dımaşkī ez-. Târîhu’l-İslâm. thk. Beşşar Avvâd. 17 Cilt. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmi, 1. Basım, 2003.