Efforts to Transition to a Multi-School of Law Structure in Ottoman Law after the Second Constitutional Era and the Role of the Sultan

Year 2025, Volume: 8 Issue: 2, 470 - 485, 15.12.2025

Burak Ergin

https://doi.org/10.52637/kiid.1731649

Abstract

With the Tanzimat, discussions began regarding changes in fiqh rulings, and these discussions intensified after the Second Constitutional Era. Indeed, in the context of this debate, some scholars of the period argued that the field of mu‘āmelāt (transactions) could change according to custom and maslaha (public interest), including clear and definitive rulings. In contrast, some scholars, while stating that rulings should change, limited this change to the field of ijtihād. Following the Second Constitutional Era, a rich literature emerged on topics such as ijtihād-taqlīd, custom, and universal principles, parallel to the aforementioned debates. However, the approaches of scholars who advocate change in fiqh rulings based on the views of other schools of thought and mujtahids outside the Hanafi school have not been the subject of a study in terms of their references within the framework of the sultan's authority regarding taqlīd and talfīq and their connection with the fiqh tradition. However, in the fatwā collection prepared under the name Muhītu’l-Fatāwā, it was decided that, if necessary, the views of the four schools of jurisprudence would be compiled by imitating different schools of jurisprudence, following the established procedure. The introduction to the aforementioned journal provides detailed explanations on the sultan's authority, the procedure for issuing fatwas, and the principles of taqlīd and talfik. The methodology outlined is grounded in evidence drawn from the classical Islamic jurisprudence tradition. It is stated that in matters requiring a choice between different schools of thought, the relevant issue should be resolved in the fatwa council and then submitted to the sultan for approval, thereby becoming legally binding. Similarly, it is stated that the same method will be followed in the process of amending the Mecelle, and some articles have been reorganised by drawing on different school of thought opinions. Therefore, in our study, we will assess how the scholars attempted to manage change by drawing on the fiqh tradition, provided that it did not contradict the definitive rulings after the Second Constitutional Era, in order to fill the gap in the literature in this context. There are some examples in Ottoman law, such as the punishment for the crime of insulting the prophet, where different school of law views were applied. However, with the advent of the Second Constitutional Era, the scholars deemed the application of the Hanafi school alone insufficient and, referring to the tradition of maʿrūzāt, sought to systematically transform the law into a multi-sectarian structure. Compilations were made from the views of the four schools of jurisprudence according to the needs of the era. Therefore, in this context, we will examine the method and references used to demonstrate the connection established between the fiqh tradition and Ottoman practice. We will demonstrate this relationship by comparing the draft of the Madanī Ukūd and the commission of Vācibāt, the collection of fatwas entitled Muhītu’l-Fatāwā, and the texts of authors who have written articles on the subject, such as Hamdi Efendi, Seyyid Bey, and Ahmed Şīrānī.

Keywords

Islamic Law , Fiqhī Change , Second Constitutional Era , Taqlīd , Talfīq , Sultan , Maʿrūzāt

II. Meşrutiyet Sonrası Osmanlı Hukukunda Çok Mezhepli Yapıya Geçme Çabaları ve Sultanın Rolü

Abstract

Tanzimatla birlikte fıkhî hükümlerin değişimiyle ilgili tartışmaların başladığı ve bunun II. Meşrutiyet sonrası arttığı görülür. Nitekim bu tartışma bağlamında dönemin ilim adamlarının bir kısmı, açık ve kesin hükümleri de kapsayacak şekilde muamelatla ilgili alanın örfe ve maslahata göre değişebileceğini savunur. Buna karşın bazı âlimler hükümlerin değişmesi gerektiğini ifade etmekle birlikte bu değişimi ictihadî alanla sınırlı tutarlar. II. Meşrutiyet sonrasında, söz konusu tartışmalara paralel olarak ictihad-taklid, örf, küllî kaideler gibi konular etrafında zengin bir literatür ortaya çıkmıştır. Ancak Hanefî mezhebi dışında diğer mezhep ve müctehidlerin görüşlerinden hareketle yapılacak fıkhî hükümlerdeki değişimin taraftarı olan âlimlerin yaklaşımları, taklid ve telfîkle ilgili sultanın otoritesi çerçevesinde referansları ve fıkıh geleneğiyle kurmuş oldukları irtibat bir çalışmaya konu olmamıştır. Oysa Muhîtu’l-fetâvâ adıyla hazırlanan fetva mecmuasında ihtiyaç olması halinde farklı mezheplerin taklid edilerek dört mezhebin görüşlerinin derlenmesinin usulen takip edileceği kararlaştırılmıştır. Söz konusu mecmuanın girişinde sultanın otoritesi, fetva usulü, taklid ve telfîk konularına dair ayrıntılı açıklamalar yapılmış; izlenecek yöntem, klasik fıkıh mirasından alınan delillerle temellendirilmiştir. Diğer mezheplerden tercih yapmayı gerektiren meselelerde ilgili meselenin fetvahânede sonuçlandırılmasından sonra sultanın onayına sunulması ve böylece hukukî açıdan bağlayıcı olacağı belirtilmiştir. Benzer şekilde Mecelle’nin tadil sürecinde aynı yöntemin takip edileceği ifade edilerek bazı maddeler farklı mezhep görüşlerinden yararlanılarak yeniden düzenlenmiştir. Dolayısıyla çalışmamızda söz konusu bağlamda literatürdeki boşluğu doldurmak için II. Meşrutiyet sonrası kesin hükümlere aykırı olmaması kaydıyla fıkıh geleneğinden beslenerek değişiminin ulemâ tarafından nasıl yönetilmeye çalışıldığını değerlendireceğiz. Osmanlı hukukunda sebb-i nebî suçunun cezasının örneğinde olduğu gibi farklı mezhep görüşleriyle amel edildiğine dair bazı örnekler vardır. Ancak II. Meşrutiyetle birlikte ulemâ sadece Hanefî mezhebinin uygulanmasını yeterli görmeyip maʿrûzât geleneğine de atıf yaparak hukuku sistemli bir şekilde çok mezhepli bir yapıya dönüştürmek istemiştir. Dört mezhebin görüşlerinden asrın ihtiyacına göre derlemeler yapılmıştır. Dolayısıyla bu bağlamda kullanılan yöntemi ve referansları ele alarak fıkıh geleneğiyle Osmanlı tatbikatı arasında kurulan irtibatı göstereceğiz. Bu ilişkiyi, Kanûn-i Medenî Ukûd ve Vâcibât Komisyonu’nun lâyihası, Muhîtu’l-fetâvâ isimli fetva derlemesi, Hamdi Efendi, Seyyid Bey ve Ahmed Şîrânî gibi konu hakkında makale kaleme alan yazarların metinlerini mukayese ederek ortaya koyacağız.

Keywords

İslam Hukuku , Fıkhî Değişim , II. Meşrutiyet , Taklit , Telfîk , Sultan , Maʿrûzât

References

• Akgündüz, Ahmet. “1920-1924 Yılları Arasında Yapılan Mecelle Ta’dilleri ve Mezheplerarası Mukayese Uygulaması”. Uluslararası Mecelle Sempozyumu Türkçe Tebliğleri Elektronik Kitabı. 25-84. Bursa: Bursa Kültür A.Ş., 2021.
• Arslan, Emine. “Fetvahânenin Hazırladığı Muhîtu’l-fetâvâ’da Yer Alan Akaid Fetvaları ve Kaynakları”. Trabzon İlahiyat Dergisi 9/2 (2022), 31-60. https://doi.org/10.33718/tid.1106768
• Arslan, Emine. “Fetvâhânenin Son Yıllarındaki Fetvâ Faaliyeti ve Müftâ-bih Olan Görüşün Devlet Başkanı İrâdesiyle Değişimi”. Cumhuriyet İlahiyat Dergisi 25/3 (2021), 1443-1463. https://doi.org/10.18505/cuid.982616
• Aydın, M. Âkif. Osmanlı Hukuku: Devlet-i Aliyye’nin Temeli. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İSAM Yayınları, 2020.
• Aydinî, Muhammed b Hamza el-Güzelhisâri el-Hanefî el-. Mecmûatü resâil âlim Muhammed b. Hamza fî’l-fıkhi’l-Hanefî: Risâletün fî’t-taklîd. ed. Receb Cici, vd. İstanbul: Mektebetü’l-İrşâd, 2020.
• Aynî, Ebû’l-Fazl Muhammed Fıkhî el-Hanefî el-. Risâle fî edebi’l-müftî. ed. Osman Şahin. İstanbul: İSAM, 2018.
• Bedir, Murteza. “Arayışlar Döneminde Fıkıh”. İslam Düşünce Atlası. ed. Halil İbrahim Uçar. 2285-2295. Konya: Yapım Kültür A.Ş., 2022.
• Buhûtî, Mansur b. Yunus b. Salahaddîn el-. Keşşafu’l-kınâ‘ an metni’l-İknâ‘. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
• Burhâneddin Buhârî, Mahmûd b. Ahmed b. Abdilazîz el-Buhârî el-Mergînânî. el-Muhîtü’l-Burhânî fî’l-fıkhi’n-Nuʿmânî. ed. Abdülkerim Sâmî el-Cündî. Beyrut: Dâru’l-Kütübü’l-İlmiyye, 2004.
• Çatalcalı Ali Efendi. Fetâvâ-yı Ali Efendi. ed. Esra Kılavuz Eser. İstanbul: İSAR Yayınları, 2021.
• Demirci, İslam. Osmanlı Meşihat Makamına Bağlı Te’lif-i Mesâil Şubesinin Kuruluşu ve İslam Hukuku Alanında Yaptığı Çalışmalar. Türkiye: Marmara Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2002.
• Demirci, İslam. “Osmanlı Şeyhülislâmlık Kurumunun Bir Birimi: ‘Te’lîf-i Mesâil Şubesi’”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 9 (2007).
• Duman, Ali. “Fıkıh ve Siyaset Arasında İçtihat: Manastırlı İsmail Hakkı’nın Gözünden II. Meşrutiyet Döneminde İçtihat’a Bir Bakış”. Bilimname : Düşünce Platformu 2/5 (2004), 75-90.
• Durmuş, Ensar - Yargı, Mehmet Ali. “1917 Tarihli Osmanlı Hukûk-ı Âile Kararnâmesi’ne Yöneltilen Eleştiriler”. Recep Tayyip Erdoğan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 15 (2019), 312-363.
• Düzenli, Pehlül. İstanbul Müftülüğü Kütüphanesi’nde Bulunan Meşihat Fetvaları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 1995.
• Ebussuûd Efendi. Ma’rûzât. ed. Pehlul Düzenli. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
• Ebussuûd el-İmâdî, Muhammed b. Muhammed b. Mustafa. Tefsîru Ebussuûd: İrşâdü’l-akli’s-selîm ilâ mezâya’l-Kitâbi’l-Kerîm. Beyrut: Dâru’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Erdem, Sami. Tanzimat Sonrası Osmanlı Hukuk Düşüncesinde Fıkıh Usûlü Kavramları ve Modern Yaklaşımlar. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2003.
• Ergin, Burak. Memlüklerden Osmanlılara Fıkıhta Çoğulculuk Mezhebe Bağlılık ve Telfik. İstanbul: Timaş Akademi, 2024.
• Ergin, Burak. “Müftızâde Muhammed Aydinî’nin Taklid Risalesi Bağlamında Osmanlı Resmi Mezhep Uygulamasının Fıkhı İstikrar ve Esneklik Açısından Analizi”. Bir İlim Merkezi Olarak İstanbul–II: Fetihten Tanzimat’a Osmanlı’da Dinî Düşünce. ed. İlyas Çelebi. Tartışmalı İlmî Toplantılar Dizisi. İstanbul: Ensar Yayınları, 2024.
• Gayretli, Mehmet. Tanzimat’tan Cumhuriyet’e Kanunlaştırma Çalışmaları. İstanbul: Nizamiye Akademi, 2015.
• Gedûsî, Seyyid Ahmed Efendi - Ahmed, Seyyid Hafız Mehmed b. Neticetü’l-Fetâvâ. ed. Süleyman Kaya, vd. İstanbul: Klasik Yayınları, 2014.
• Gönan, Yavuz. “Taaddüd-i Zevcât Bağlamında Babanzâde’nin Mansûrîzâde’ye Usul Açısından Yönelttiği Eleştiriler”. Kocatepe İslami İlimler Dergisi 7/1 (2024), 238-256.
• Güldü, Şule. “Osmanlı’da Esahh-ı Akvâl’in Tarihlendirilmesine Dair Bir Vesîka: Sâdî Çelebi’nin Hanefîliğe Bağlılık Vurgusu Yaptığı İkrar Risâlesi”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 25/2 (Eylül 2025), 1377-1406. https://doi.org/10.33415/daad.1711002
• Güzelhisârî, Mustafa Hulûsi. Menâfiʿu’d-dekâʾik fî şerhi Mecâmiʿi’l-hakâʾik. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, İbrahim Efendi, 223.
• Hamevî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed el-Hasenî el-Mısrî. Gamzü ʿuyûni’l-besâʾirʿ ʿalâ mehâsini’l-Eşbâh ve’n-nezâʾir. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1405.
• Haydar, Ali. el-Mecmûa‘tü’l-cedide fî’l-kütübi’l-erbaa’. İstanbul: Hukuk Matbası, 1322.
• Hey’et-i Te’lîfiyye. Muhîtu’l-fetâvâ. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yazma Eserler Kütüphanesi, 000880.
• Heytemî, Ebü’l-Abbâs Şehâbeddin Ahmed İbn Hacer. Tuhfetü’l-muhtâc bi-şerhi’l-Minhâc. Beyrut: Mektebetü’t-Ticâriyye, 1983.
• Hıfnî, Ebü’l-Mekârim Şemsüddîn (Necmüddîn) Muhammed b Sâlim b Ahmed el-. Hâşiyetü’l-Hıfnî ʿale’l-Câmiʿi’s-sağîr. ed. Ali Sakar, diğerleri. Beyrut: Dâru’n-Nevâdî, 2013.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b Ömer b Abdilazîz el-Hüseynî ed-Dımaşkî. Reddü’l-muhtâr ʿale’d-Dürri’l-muhtâr. Beyrut: Dâru’l-Fikr, 1997.
• İbn Âbidîn, Muhammed Emin b Ömer b Abdülazîz ed-Dımaşkî. el-ʿUkûdü’d-Dürriyye fî Tenkîhi’l-Fetâva’l-Hâmidiyye. Beyrut: Dâru’l-Maʿrife, ts.
• İbn Emîru Hâc, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b Muhammed el-Halebî. et-Takrîr ve’t-tahbîr. Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1983.
• İbn Muflih, İbrâhîm b Muhammed b Abdillâh b Muhammed. el-Mubdiʿ fı şerhi’l-Mukniʿ. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• İnanır, Ahmet. “Mezhepler Arasında İntikal Bağlamında Osmanlı’da Teşeffu’ ve Yasaklanmasına Dair Bazı Tespitler”. Amasya İlahiyat Dergisi 13 (Aralık 2019), 9-49. https://doi.org/10.18498/amailad.590763
• Kahya, Hatice Kübra. “Çareyi Başka Mezhepte Aramak: Osmanlı Aile Hukukunda Mefkûd/Gâib Kocanın Evliliği Problemi”. İslâm Tetkikleri Dergisi 2 (2022), 697-716. https://doi.org/10.26650/iuitd.2022.1123353
• Kahya, Hatice Kübra. İstibdal Uygulamaları Işığında Osmanlı Vakıf Hukukunun Dönüşümü. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2021.
• Kasım bin Kutluboğa, Ebü’l-Adl Zeynüddîn Kasım b. Kutluboğa b. Abdullah. et-Tashîh ve’t-tercîh ʿale’l-Kudûrî. ed. Ziyâ Yunus. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiye, 2014.
• Kaya, Süleyman. “Osmanlı Tatbikatında Tek Mezhebe Bağlılık”. Rahmet ve Çatışma Bağlamında İslam Mezhepleri. ed. Halit Çalış vd. 105-120. Karaman: Karaman İslami İlimler Derneği Yayınları, 2017.
• Kıylık, Mustafa Harun. “Mecelle’ye Giden Yolda Ahmet Cevdet Paşa ve Mücadelesi”. İslam Hukuku Araştırmaları Dergisi 35 (2020), 475-507.
• Kurdî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b Süleymân ed-Dımaşkî el-. el-Fevâʾidü’l-medeniyye fî-men yüftâ bi-kavlihî min eʾimmeti’ş-Şâfiʿiyye. ed. Besâm Abdülvehhâb el-Câbî. Dımeşk: Dâru Nuru’s-Sabbâh, 2011.
• Küçüktiryaki, Ahmet Yasin. Osmanlı Aile Hukuku Gelecek ve Modern Arasında Hukûk-ı Âile Kararnamesi ve Sadreddin Efendi’nin Eleştirileri. İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.
• Menteşezâde Abdürrahim Efendi. Fetâvâ-yı Abdürrahîm. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, Hasan Hüsnü Paşa, 498.
• Münâvî, Zeynüddîn Muhammed Abdürraûf b Tâcil‘ârifîn b Nûriddîn Alî el-Haddâdî. Feyzü’l-kadîr şerhu’l-Câmiʿi’s-sagîr. Mısır: el-Mektebetü’l-Ticâriyyeti’l-Kübrâ, ts.
• Müslim, Ebü’l-Hüseyn b. el-Haccâc b. Müslim el-Kuşeyrî. el-Câmiʿu’s-sahîh. ed. Muhammed Fuâd Abdülbaki. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, ts.
• Nâblusî, Abdülganî b İsmâîl el-Hanefî. Hulâsatü’t-tahkîk fî beyâni hükmi’t-taklîd ve’t-telfîk. ed. Ziyâü’l-Hakk Ebû Bekir Mustafa Cûra. Kahire: Dâru’l-İhsân, 2016.
• Nesefî, Hâfizuddîn Abdullah b Ahmed b Mahmûd. el-Musaffâ: Şerhû Menzûmetü’l-hilâfiyyât. ed. Hasan Özer. Ammân: Dâru’n-Nûri’l-Mübîn, 2019.
• Nesîb Efendi. “Mecellenin Islahına Doğru”. Dâru’l-Fünûn Hukuk Fakültesi Mecmuası 4 (1332), 404-425.
• Okur, Kaşif Hamdi. “Son Dönem Osmanlı Düşüncesinde Fıkıh Alanındaki Tartışma ve Yaklaşımlar”. Türkiye Araştırmaları Literatür Dergisi 23 (2014), 9-31.
• Râfiî, Abdülkerîm b Muhammed b Abdilkerîm er-. el-Azîz şerhu’l-Vecîz el-marûf bi’ş-şerhi’l-kebîr. ed. Ali Muhammed Muavvız - Adil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1997.
• Remlî, Hayruddîn b. Ahmed b Alî el-Eyyûbî el-Uleymî el-Fârûkî. el-Fetâva’l-hayriyye. Bulâk: Mısru’l-Mahmiyye, 1300.
• Sarıtaş, Murat. Fıkıh, Mezhep ve Sultan: 16. Yüzyıl Merkez Topraklarında Mahkeme Kararlarında Hangi Hukukî Görüşlerin Esas Alınacağı İle İlgili Emr-i Sultânîler. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2024.
• Sarıtepe, Erdoğan - Aydemir, Ramazan. “Hukuk-i Aile Kararnamesi’nde Hanefîler Dışındaki Mezheplerin Görüşlerine Dayanan Maddelerin Değerlendirilmesi”. Fırat Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 25/1 (2020), 29-64.
• Seyyid Bey. “İctihâd ve Taklîd”. İslam Mecmuası 5 (1332), 133-138.
• Seyyid, Mehmed. Usûl-i Fıkıh: Medhal. ed. Selçuk Camcı. İstanbul: Işık Akademi Yayınları, 2011.
• Şahin, Abdullah Musab. “II. Meşrutiyet Sonrası Mecelle Tadil Çalışmaları”. Son Dönem Osmanlı Hukuk Düşüncesi. ed. Hamdi Çilingir vd. 119-152. İstanbul: İlem Yayınları, 2021.
• Şeyhzâde, Muhammed b. Muslihiddin Mustafa el-Kocevî el-Hanefî. Hâşiyetü Muhyiddîn Şeyhzâde alâ Tefsîri’l-Kâdî el-Beyzâvî. ed. Muhammed Abdülkâdir Şahin. Beyrut: Dârü’l-kütübi’l-ilmiyye, 1999.
• Şîrânî, Ahmed. “İctihâd Kapısından Ne Şartla Girilmelidir?” Hayru’l-Kelâm 4 (1332), 25-27.
• Şürünbülâlî, Ebü’l-İhlâs Hasan b. Ammâr b. Alî el-Vefâî el-Mısrî. Mecmûʿatü’r-resâʾil, Resâʾilü’ş-Şürünbülâlî = et-Tahkîkâtü’l-kudsiyye ve’n-nefehâtü’r-rahmâniyye fî mezhebi’s-sâdeti’l-Hanefiyye. ed. Ahmed Fevvâz el- Humeyyir vd. İstanbul: Dâru’l-Lübâb, 2017.
• Yakut, Esra. Şeyhülislamlık: Yenileşme Döneminde Devlet ve Din. İstanbul: Kitap Yayınevi, 1. Basım, 2005.
• Yazır, Elmalılı Hamdi. Meşrutiyetten Cumhuriyete Makaleler: Din, Felsefe, Siyaset, Hukuk. ed. Asım Cüneyd Köksal - Murat Kaya. İstanbul: Klasik Yayınları, 2013.
• Yenişehirli Abdullah Efendi. Behcetü’l-Fetâvâ. ed. Süleyman Kaya vd. İstanbul: Klasik Yayınları, 2011.
• Yıldız, Rifat. “Osmanlı Hukûk-ı Âile Karârnamesi’nde Hanefi Mezhebinin Görüşü Dışında Kanunlaştırılan Fıkhî Görüşlerin Analizi”. Bingöl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 17 (2021), 214-232.
• “Adalet Dergisi, Ceride-i Adliyye” 2 (Şubat 1338).
• “Adalet Dergisi, Ceride-i Adliyye” 13-14-15 (Mayıs 1339).
• “Ceride-i İlmiyye” 1/4 (ts.).