Hakikatin Nesnel Zemini: Şemseddin Kîşî’nin Nefsü’l-emr Tasavvuru

The question of the ground upon which truth is to be established has constituted one of the most fundamental problems of epistemology in the Islamic intellectual tradition. Within this context, the concept of nafs al-amr has been discussed as a central principle for determining the truth value of propositions. This study examines the concept in a comprehensive and systematic manner on the basis of the approach developed by the thirteenth-century scholar Shams al-Dīn al-Kīshī. In contemporary scholarship, Kīshī’s understanding of nafs al-amr has generally been regarded as a subsidiary exegetical contribution and has not been sufficiently analyzed as an independent and coherent theoretical model. This study aims to address this gap by evaluating Kīshī’s approach as an autonomous and original theory of truth. Within this framework, the study investigates the ontological status and scope of nafs al-amr and the grounds upon which the truth value of judgments is established. It further provides a comparative analysis of the theoretical differences between Naṣīr al-Dīn al-Ṭūsī’s interpretation of nafs al-amr, grounded in the active intellect, and that of Kīshī. Kīshī defines nafs al-amr as “the state in which a thing exists in itself, independently of any mental operation,” thereby neither reducing it to external existence nor anchoring it in a transcendent ontological intermediary such as the active intellect. In this respect, nafs al-amr is positioned as an objective ground of reality that is independent of mental representations yet not limited to external existence, serving as the foundation of the truth of judgments. The study further classifies particular and universal propositions within the framework of Kīshī’s theory of truth according to whether or not they correspond to nafs al-amr at the moment of judgment. Particular attention is given to the manner in which true judgments concerning impossibles—entities that possess neither external nor mental modes of existence—are justified. This analysis demonstrates that truth, in such cases, is not grounded in correspondence with a nonexistent object, but rather in the fact that the attribute of impossibility is fixed in nafs al-amr. In conclusion, the study shows that Kīshī’s conception of nafs al-amr is not merely a limited critique directed at Ṭūsī, but rather offers a coherent and comprehensive theory of truth that encompasses the modalities of possibility, necessity, and impossibility. The widespread adoption of this approach by later scholars such as al-Taftāzānī and al-Jurjānī indicates Kīshī’s decisive role in the establishment of nafs al-amr as a settled epistemic principle within the classical tradition.

Doğruluğun hangi zeminde temellendirileceği sorusu, İslâm düşünce geleneğinde bilgi teorisinin en temel problemlerinden birini teşkil etmiş; bu problem çerçevesinde nefsü’l-emr kavramı, önermelerin doğruluk değerini belirleyen bir ilke olarak tartışılmıştır. Bu çalışma, söz konusu kavramı XIII. yüzyıl âlimlerinden Şemseddin Kîşî’nin yaklaşımı temelinde bütüncül ve sistematik biçimde ele almaktadır. Kîşî’nin nefsü’l-emr anlayışı, güncel literatürde çoğunlukla talî bir şerh faaliyeti olarak değerlendirilmiş; müstakil ve tutarlı bir teorik model olarak yeterince incelenmemiştir. Bu çalışma, söz konusu eksikliği gidermeyi ve Kîşî’nin yaklaşımını bağımsız ve özgün bir doğruluk teorisi olması hasebiyle değerlendirmeyi amaçlamaktadır. Bu çerçevede çalışmada, nefsü’l-emrin ontolojik konumu ve kapsamı ile yargıların doğruluk değerinin hangi zeminde temellendirildiği incelenmektedir. Bu yapılırken Nasîrüddin Tûsî’nin faal aklı esas alan nefsü’l-emr anlayışı ile Kîşî’nin yaklaşımı arasındaki teorik farklılıklar karşılaştırmalı olarak ortaya konulmaktadır. Kîşî, nefsü’l-emri “bir şeyin, herhangi bir zihinsel tasarrufa bağlı olmaksızın kendi zâtında bulunduğu hâl” şeklinde tanımlayarak onu ne haricî varlığa indirger ne de faal akıl gibi aşkın bir ontolojik aracıya bağlar. Bu yönüyle nefsü’l-emr; zihnî tasavvurlardan bağımsız, fakat haricî varlıkla da sınırlı olmayan, hükümlerin doğruluğunu temellendiren nesnel bir hakikat zemini olarak konumlandırılır. Çalışmada ayrıca Kîşî’nin doğruluk teorisi çerçevesinde tikel ve tümel hükümleri, hüküm anında nefsü’l-emre mutabakatın bulunup bulunmamasına göre tasnif edilmektedir. Bunun yanı sıra özellikle haricî ve zihnî hiçbir varlık kipine sahip olmayan mümtenilere ilişkin doğru hükümlerin nasıl temellendirildiği de ayrıntılı biçimde analiz edilmektedir. Bu analiz, doğruluğun var olmayan bir nesneye değil imkânsızlık vasfının nefsü’l-emrde sabit oluşuna dayandığını göstermektedir. Sonuç olarak bu çalışma, Kîşî’nin nefsü’l-emr anlayışının yalnızca Tûsî’ye yöneltilmiş sınırlı bir eleştiri olmadığını aksine imkân, zorunluluk ve imkânsızlık kiplerini kuşatan tutarlı ve kapsamlı bir doğruluk teorisi sunduğunu ortaya koymaktadır. Bu yaklaşımın sonraki dönemde Teftâzânî ve Cürcânî gibi âlimler tarafından büyük ölçüde benimsenmesi, nefsü’l-emrin klasik literatürde yerleşik bir epistemik ilke haline gelmesinde Kîşî’nin belirleyici rolünün olduğunu göstermektedir.