Türkiye’de Sürekli Gelir ve Yaşam Boyu Gelir Hipotezleri Çerçevesinde Tüketim Harcamalarının Analizi: 1970-2023 Dönemi Üzerine Bir Uygulama

Öz

Bu çalışma, 1970-2023 döneminde Türkiye’de tüketim harcamalarının belirleyicilerini sürekli gelir ve yaşam boyu gelir hipotezleri çerçevesinde incelemeyi amaçlamaktadır. Keynes’in Mutlak Gelir Hipotezi ile başlayan tüketim teorileri, sürekli gelir ve yaşam boyu gelir yaklaşımları çerçevesinde ele alınmıştır. Çalışmada tüketim harcamalarının kısa ve uzun dönem dinamiklerini analiz etmek amacıyla ARDL (Gecikmesi Dağıtılmış Otoregresif) modeli uygulanmıştır. Ampirik sonuçlar, sürekli gelir ile yaşam beklentisinin uzun dönemde tüketim üzerinde pozitif ve anlamlı etkiler yarattığını, geçici gelirin ise anlamlı bir etkisinin bulunmadığını göstermektedir. Enflasyon ve faiz oranlarının hem kısa hem de uzun dönemde tüketim kararları üzerinde belirleyici rol oynadığı tespit edilmiştir. Tanısal testler modelin otokorelasyon, heteroskedastisite ve normallik varsayımlarını karşıladığını ortaya koymaktadır. Bulgular, Türkiye’de tüketim harcamalarının gelir, servet ve yaşam beklentisinin yanı sıra makroekonomik istikrarı yansıtan enflasyon ve faiz oranlarıyla da şekillendiğini göstermekte ve teorik yaklaşımlarla uyumlu sonuçlar sunmaktadır.

Anahtar Kelimeler

• Tüketim Harcamaları
• Sürekli Gelir Hipotezi
• Yaşam Boyu Gelir Hipotezi
• ARDL Modeli
• Türkiye.

An Analysis of Consumption Expenditures within the Framework of the Permanent Income and Life-Cycle Income Hypotheses in Turkey: Evidence from the Period 1970-2023

Öz

Consumption Expenditures , Permanent Income Hypothesis, Life Cycle Income Hypothesis, ARDL Model, Turkey.

Kaynakça

1. Akel, V., & Gazel, S. (2014). Döviz kurları ile BIST sanayi endeksi arasındaki eşbütünleşme ilişkisi: Bir ARDL sınır testi yaklaşımı. Erciyes Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 17(44), 23-41.
2. Altunöz, U. (2014). Tüketim fonksiyonu ve Türkiye için gelir-tüketim ilişkisinin ampirik analizi. Sarı, S., Gençer, A.H., & Sözen, İ. (Ed.), Conference on Eurasian Economies (pp. 601-607). Sinop: Sinop Üniversitesi Yayınları.
3. Ando, A., & Modigliani, F. (1963). The life cycle hypothesis of saving: Aggregate implication and tests. The American Economic Review, 53(1), 55-84.
4. Arı, A., & Özcan, B. (2015). Tüketim-gelir oranının durağanlığı: Türkiye örneği. Hacettepe Üniversitesi İktisadi ve İdari Bilimler Fakültesi Dergisi, 33(3), 23-46.
5. Arslan, F. (2019). Hane halkı tüketim harcamalarını etkileyen faktörler: Türkiye ve Avrupa Birliği karşılaştırması. (Yüksek Lisans Tezi). Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=PhOJ9CUHRyJCQ5YSTIajw&no=gZbDlWnAJ9E94R670LY36A).
6. Badurlar, İ. Ö. (2004). Makroekonomik tüketim fonksiyonu ve Türkiye için bir uygulama. (Doktora Tezi). Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=OJVgzZ_GTMVeVg_dIvvvJw&no=C6pizl9U2kf2A0WglDLlpQ).
7. Bocutoğlu, E. (2013). Makro iktisat teoriler ve politikalar. Ankara: Murathan Yayınevi.
8. Browning, M., & Crossley, T. F. (2001). The life cycle model of consumption and saving. Journel of Economic Perspective, 15(3), 3-22.

9. Bryant, W. A., & Macri, J. (2005). Does sentiment explain consumption? Journal of Economics and Finance, 29(1), 97-110.
10. Bonsu, C. O., & Muzindutsi, P. F. (2017). Macroeconomic determinants of household consumption expenditure in Ghana: A multivariate cointegration approach. International Journal of Economics and Financial Issues, 7(4), 737-745.
11. Cin, M. F., & Doğru, M. K. (2017). Makroiktisat. İstanbul: Legal Yayıncılık.
12. Douglas, M., & Isherwood, B. (1999). Tüketimin antropolojisi (Çev. Erden Atilla Aytekin), Ankara: Dost Kitabevi Yayınları.
13. Drakos, K. (2002). Myopia, liquidity constraints and aggregate consumption: The case of Greece, Journal of Economic Development, (27), 97-105.
14. Dreger, C., & Kosfeld, R. (2001). Consumption and income paneleconometric evidence for West Germany, Applied Economics Quarterly, (49), 75-88.
15. Duesenberry, J.S. (1952). Income, saving and the theory of consumer behavior. Cambridge: Harvard University Press.
16. Fleck, J. (1994). Macroeconomics. USA: McGraw Hill Companies.
17. Friedman, M. (1957). A theory of the consumption function. New York: National Bureou of Economic Research. Franses, P. H., & Paap, R. (1995). Seasonality and stochastic trends in German consumption and income, Empirical Economics, (20), 109-132.
18. Güner, C. (2013). Sürekli gelir hipotezi ve Türkiye’de tüketim harcamaları üzerine bir uygulama. (Yüksek Lisans Tezi). Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=eAZsJQ7ox0d5nh3fJAt3Q&no=HXFGQO7SsLxZ1zkW_6-Mig).
19. Güriş, S., Çağlayan, E., & Güriş, B. (2011). Eviews ile temel ekonometri. Der Yayınları: İstanbul. Hall, R. (1978). Stochastic implications of the life cycle-permanent income hypothesis: Theory and evidence. Journal of Political Economy, 86(6), 971- 987.
20. Ikwuagwu, E. B., Ariwa, F. O., & Onyele, K. O. (2017). Determinants of aggregate consumption expenditure in Nigeria (1981-2015). International Journal of Economics and Financial Management, 2(3), 51-63. Kargı, B. (2014). Türkiye ekonomisinde sürekli gelir hipotezine ilişkin kanıtlar: Zaman serileri analizi (2004-2012). Akademik Bakış Uluslararası Hakemli Sosyal Bilimler Dergisi, (42), 1-17.
21. Keho, Y. (2019). An econometric analysis of the determinants of private consumption in cote d’Ivoire. Theoretical Economics Letters, 9(4), 947-958.
22. Keynes, J. M. (1936). The general theory of employment, ınterest and money. New York: Harcourt, Brace and Co.
23. Kuznets, S., Epstein, L., & Jenks, E. (1946). National product since 1869. ABD: NBER Books.
24. Leong, K. (2001). Seasonality and the life-cycle permanent income hypothesis: Evidence for Australia, The United Kingdom and Germany. Australian Economic Papers, 40(2), 66-184.
25. Modigliani, F., & Brumberg, R. H. (1980). Utility analysis and aggregate consumption functions: An attempt at integration. Abel, E. (Ed.), The Collected Papers of Franco Modigliani (2nd, pp. 97-128). Cambridge: The Mıt Press.
26. Narayan, P. K., & Narayan, S. (2005). Estimating income and price elasticities of imports for Fiji in a cointegration framework. Economic Modelling, 22(3), 423-438.
27. Narayan, P. K., & Smyth, R. (2006). What determines migration flows from low-income to high-income countries? An empirical investigation of Fiji-U.S. migration 1972-2001. Contemporary Economic Policy, 24(2), 332-342.
28. Nikbin, B., & Panahi, S. (2016). Estimation of private consumption function of Iran: Auto-regressive distributed lag approach to co-integration. International Journal of Economics and Financial Issues, 6(2), 653-659.
29. Okcu, A. B. (2008). Türkiye için gelir- tüketim ilişkisinin eşbütünleşme analizi ile incelenmesi. (Yüksek Lisans Tezi). Tez Merkezi veri tabanından erişildi. (https://tez.yok.gov.tr/UlusalTezMerkezi/tezDetay.jsp?id=qpZOXtoVuZ5ig2BhCCFWKg&no=qB8tK9gdK57krm3ivl4_gQ).
30. Ott, D.J., Ott, A.F., & Yoo, J. H. (1981). Macroeconomic theory, USA: McGraw Hill, International Book Co.
31. Pesaran, M. H., Shin, Y., & Smith, R. J. (2001). Bounds testing approaches to the analysis of level relationships. Journal of Applied Econometrics, 16(3), 289-326.
32. Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası. (2025). Elektronik veri dağıtım sistemi (EVDS). 25 Haziran 2025 tarihinde https://evds2.tcmb.gov.tr/ adresinden alınmıştır.
33. Türkiye İstatistik Kurumu. (2025). Gelir ve yaşam koşulları araştırması. 20 Haziran 2025 tarihinde https://data.tuik.gov.tr/ adresinden alınmıştır.
34. Tütüncü, A. (2021). Hanehalkı tüketim harcamaları ile kişi başına düşen milli gelir arasındaki nedensellik ilişkisi: Türkiye örneği. Ekonomik ve Sosyal Araştırmalar Dergisi, 17(2), 297-308.
35. Uluyol, O., Lebe, F., & Akbaş, Y. E. (2014). Firmaların finansal kaldıraç oranları ile öz sermaye kârlılığı arasındaki ilişki: Hisseleri Borsa İstanbul (BİST)’de işlem gören şirketler üzerinde sektörler bazında bir araştırma. İşletme Araştırmaları Dergisi, 6(1), 70-89.
36. Utkulu, U., & Pehlivan, G. G. (2007). Türkiye’nin tüketim fonksiyonu: Parçalı hata düzeltme modeli bulguları, Akdeniz İİBF Dergisi, 7(14), 39-65.
37. World Bank. (2025). World development indicators. 18 Haziran 2025 tarihinde https://databank.worldbank.org/source/world-development-indicators adresinden alınmıştır.
38. Yavuz, N. Ç. (2004). Durağanlığın belirlenmesinde KPSS ve ADF testleri: İMKB Ulusal-100 endeksi ile bir uygulama. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası, 54(1), 239-247.