مصادر القراءات في كتاب يوسف أفندي زاده الإئتلاف في وجوه الاختلاف

Öz

تهدف هذه المقالة إلى تحديد مصادر كتاب "الائتلاف في وجوه الاختلاف"، وهو أشهر مؤلفات يوسف أفندي زاده، أحد أبرز علماء القراءات في العصر العثماني. وقد عدّد يوسُف أفندي يزاده في هذا الكتاب، الذي أُطلق اسمُه كذلك على مسلك الائتلاف الذي يمثّله، الوجوهَ الواردة في الآيات ذات الصلة، مبيّنًا المصنّفات المشار إليها على سبيل التفصيل. ونظرًا لاعتناق مذهبه العزيمة لم يكتف يوسف أفندي زاده على كتاب "النشر" بل رجع إلى المصادر المذكورة أيضا. لذا يُعد تعريف هذه المصادر أمرًا بالغ الأهمية. وتُقدم المعلومات المتعلقة بالأعمال المذكورة ومؤلفيها بالقدر الذي تسمح به المقالة.

Anahtar Kelimeler

• القراءات
• الوجه
• المسلك
• العزيمة
• الإئتلاف
• يوسف أفندي زاده

Yûsuf Efendizâde’nin e-İ’tilâf fî Vücûhi’l-İhtilâf Adlı Eserinin Kıraate Dair Kaynakları

Öz

Bu makale, Osmanlı kıraat ulemasının önemli simalarından Yûsuf Efendizâde’nin en meşhur eseri olan el-İ’tilâf fî vücûhi’l-iḫtilâf’ın kaynaklarını tespit etmeyi hedeflemektedir. Temsil etmiş olduğu Îtilâf mesleğine de ismini veren bu kitabında Yûsuf Efendizâde, ilgili âyetlerdeki vecihleri sıralarken mevzu bahis eserleri tek tek saymıştır. Mesleğin azimet ekolünü benimsemesi hasebiyle Yûsuf Efendizâde, en-Neşr ile yetinmemiş zikri geçen kaynaklara da müracaat etmiştir. Bu yönüyle de kaynakların tanıtılması ayrı bir önem arz etmektedir. Çalışmada bahsi geçen eserler ve müellifleri hakkında makalenin el verdiği ölçüde bilgiler sunulmuştur.

Anahtar Kelimeler

• Kıraat
• Vecih
• Meslek
• Azimet
• Îtilâf
• Yûsuf Efendizâde

Sources on the Qirā’āt of Yūsuf Efendizāde’s Work Titled al-I’tilāf fī Vujūhi’l-Ikhtilāf

Abstract

This article aims to identify the sources of al-I’tilāf fī vujūhi’l-ikhtilāf, the most famous work of Yūsuf Efendizādah, one of the prominent figures among Ottoman scholars of recitation. In this book, which also gave its name to the I’tilāf maslak he represented, Yūsuf Efendizādah mentioned these works one by one while listing the aspects in the relevant verses. Adopting the Azīmah school of thought, Yūsuf Efendizādah did not limit himself to al-nashr but also referred to the sources mentioned. In this respect, the introduction of the sources is of particular importance. This study provides information about these works and their authors to the extent possible within the scope of the article.

Keywords

• Qirā’āt
• Wajh Maslak
• Azīmah
• Ītilāf
• Yūsuf Efendizādah

References

1. Ahvâzî, Ebû Alî Hasen b. Alî b. İbrâhîm b. Yezdâd. Kitâbü'l-Vecîz fî şerḥi ḳırâ’âti’l-ḳar’eti’s̱- s̱emâniyeti eimmeti’l-emṣâri’l-ḫamse. thk. Düreyd Hasan Ahmed-Beşşâr Avvâd Ma‘rûf. Beyrut: Dâru’l-Garbi’l-İslâmî, 2002.
2. Akaslan, Yaşar. “Bir İlm-i Kırâat Klasiği: Tayyibetü’n-Neşr fi’l-Kırââti’l-‘Aşr”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 17/3, (2017), 277-310.
3. Akdemir, Mustafa Atilla. “Kıraat İlminde Tahrîrât Meselesi”. Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 6/2 (Aralık 2018), 83-112.
4. Akkuş, Murat - Şen, Mustafa. “Yûsufefendizâde Abdullah Hilmi el-Amâsî’nin (öl. 1167/1753) Risâle fî Ecvibeti Mesâil Mimmâ Yete‘alleku bi Vücûhi’l-Kur’ân Adlı Eserinin Tahlili”. Kur’ân ve Sünnet Araştırmaları Dergisi 5/2 (Eylül2025), 61-95.
5. Akyüz, Abdullah. Şâz Kırâatler Bağlamında Muhammed b. Mahmud’un (xı/xvıı. asır) Nihâyetü Kırâati Tezkiyeti Hâfizi’l-Kur’ân Adlı Eserinin Tahlil ve Tahkiki. İstanbul: İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2022.
6. Ali, Furkanuddin Mihribân. el-Budûru’z-zâhire fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşri’l-mütevâtire taḥḳīḳ ve dirâse. Medine: el-Câmiatü’l-İslâmiyye, ed-dirâsâtü’l-ulyâ, Doktora Tezi, 1410/1989.
7. Altıkulaç, Tayyar. “İbnü’l-Cezerî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 20/551-557. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
8. Altıkulaç, Tayyar. “Kitâbü’s-Seb‘a”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 26/113-114. Ankara: TDV Yayınları, 2002.

9. Atik, M. Kemal. “Câmiu’l-beyân fi’l-kırââti’s-seb‘”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 7/104-105. İstanbul: TDV Yayınları, 1993.
10. Çalışkan, Abdulmuttalip. Ebü’l-Kâsım el-Hüzelî’nin Kıraat İlmindeki Yeri ve el-Kâmil fi′l-Kırâât Adlı Eseri. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
11. Çelik, İbrahim. “Fârisî, Nasr b. Abdülazîz”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 12/171. İstanbul: TDV Yayınları, 1995.
12. Çetin, Abdurrahman. “Ebû Amr ed-Dânî ve Eserleri”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (Ocak 1991), 31-40.
13. Çetin, Abdurrahman. “et-Teysîr”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 41/57. İstanbul: TDV Yayınları, 2012.
14. Çörekci, Halil İbrahim. İbnü’l-Cezerî’nin en-Neşr fî’l-Kırâ’âti’l-‘Aşr Adlı Eserinin Kaynakları. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2022.
15. Ebû Cenâh, Sahib Cafer. “el-Hayyât, Ebû Muhammed Abdullah b. Ali”. Mevsû‘atü A‘lâmi’l-‘ulemâ’ ve’l-üdebâi’l-‘Arabi ve’l-Müslimîn. Beyrut: Dâru’l-Cîl, 2005.
16. Ercanlı, Fatih. İbn Şüreyh’in Endülüs Kırâat İlmindeki Yeri ve “el-Kâfî” İsimli Eserinin Muhteva Tahlili. Isparta: Süleyman Demirel Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
17. Hayyât, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ali b. Fâris. el-Câmi‘u fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşri ve ḳırâ’âti’l-A‘meş. thk. Hâlid Hasan Ebu’l-Cûd. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 1437/2016.
18. Hayyât, Ebü’l-Hasen Ali b. Muhammed b. Ali b. Fâris. et-Tebṣıra fî ḳırâ’âti’l-eimmeti’l-‘aşera. thk. Rihâb Muhammed Müfîd Şikakî. Riyad: Mektebetü’r-Rüşd, 1428/2007.
19. İbn Bellîme, Ebû Ali Hasan b. Halef b. Abdillah. Telḫîṣu’l-‘ibârât bi-laṭîfi’l-işârât fi’l-ḳırâ’âti’s-seb‘. thk. Sübey‘ Hamza Hâkimî. Cidde: Dâru’l-Kable li’s-sekâfeti’l-İslâmiyye, 1409/1988.
20. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Ali. en-Neşr fî’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, ts.
21. İbnü’l-Cezerî, Şemsüddîn Ebü’l-Hayr Muhammed b. Muhammed b. Ali. Ġāyetü’n-nihâye fî ṭabaḳāti’l-ḳurrâ. nşr. Gotthelf Bergstraesser. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1427/2006.
22. İbn Galbûn, Ebü’l-Hasen Tâhir b. Abdilmün‘im b. Ubeydillâh. et-Teẕkira fi’l-ḳırâʾâti’s̱-s̱emân. thk. Eymen Rüşdî Süveyd. Cidde: el-Câmi‘atü’l-Hayriyye litahfîzi’l-Kur’âni’l-Kerîm, 1412/1991.
23. İbn Mihrân, Ebû Bekr Ahmed b. el-Hüseyn en-Nîsâbûrî. el-Ġāye fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr. thk. Muhammed Gıyâs el-Cenbâz. Riyad: Daru’ş-Şevâf li’n-neşr’i ve’t-tevzi‘, 1411/1990. Karaarslan, Nasuhi Ünal. “İbn Galbûn, Ebü’t-Tayyib”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 19/500-501. İstanbul: TDV Yayınları, 1999.
24. Kâtib Çelebi, Hacı Halife Mustafa b. Abdullah. Keşfü’ẓ-ẓunûn ‘an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. Bağdat: Mektebetü'l-Müsennâ, 1941.
25. Kayrevânî, Muhammed b. Süfyân. el-Hâdî fi’l-ḳırâ’âti’s-seb‘. thk. Hâlid Ebü’l-Cûd. Kahire: Dâru İbâdi’r-Rahmân, 2011.
26. Kehhâle, Ömer Rıza. Mu‘cemü’l-mü’ellifîn terâcimü muṣannifi’l-kütübi’l-‘Arabiyye. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-‘Arabî, ts.
27. Maşalı, Mehmet Emin. “Sarakustî, İsmâil b. Halef”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 36/115. İstanbul: TDV Yayınları, 2009.
28. Maşalı, Mehmet Emin. Tarihi ve Temel Meseleleriyle Kıraat İlmi. Ankara: Otto Yayınları, 2016.
29. Mehdevî, Ebü’l-Abbas Ahmed b. Ammar. Şerhu’l-Hidâye. thk. Hâzım b. Saîd Haydar. Riyad: el-Mektebetü’r-Rüşd, 1415/1995.
30. Mekkî b. Ebî Tâlib, Ebû Muhammed Hammûş b. Muhammed el-Kaysî. et-Tebṣıra fi’l-ḳırâ’âti’s-seb‘. thk. Muhammed Gavs en-Nedvî. Bombay: Dârü’s-Selefiyye, 1402/1982.
31. Muaddel, Mûsâ b. el-Hüseyin b. İsmail Ebû İsmail el-Hüseynî. el-Câmi‘ li’l-edâ ravḍatü’l-ḥuffâẓ el-ma‘rûf bi-Ravḍati’l-mu‘addel. thk. Hâlid Hasan Ebu’l-Cûd. Beyrut: Dâru İbn Hazm, 2015.
32. Mukrî, Ahmed b. Abdillah. “Şerḥu Ṭayyibeti’n-neşr fî’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr li-ebi’l-Ḳāsım Muḥammed b. Muḥammed b. ‘Alî en-Nüveyrî (Dirâse li-ḳısmi’l-uṣûl)”. Mecelletü Câmi‘ati Ümmü’l-Ḳurâ li-‘Ulûmi’ş-Şerî‘a ve’l-Luġa el-‘Arabiyye ve Âdâbihâ 19/42 (Ramazan 1428), 75-124.
33. Müstakimzâde, Süleyman Sâdeddin. Tuḥfe-i ḫaṭṭâṭîn. İstanbul: Devlet Matbaası, 1928.
34. Nüveyrî, Ebu’l-Kāsım Muhammed b. Muhammed b. Muhammed b. Ali. Şerḥu Ṭayyibeti’n-neşr fi’l-ḳırâ’âti’l-‘aşr. thk. Mecdî Muhammed Sürûr Sa‘d Baslûm. Beyrut: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1424/2003.
35. Öge, Ali. 18. yüzyıl Osmanlı âlimlerinden Yusuf Efendizâde’nin kıraat ilmindeki yeri. Konya: Mehir Vakfı Yayınları, 2022.
36. Özbek, Ömer. Sıbtu’l-Hayyât’ın el-İhtiyâr fî Kıraâti’l-’Aşr Adlı Eserinin Kıraat İlmi’ndeki Yeri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2015.
37. Özdemir, Mehmet Salih. İbn Sivâr el-Bağdâdî Kırâat İlmindeki Yeri ve el-Müstenîr fi’l-Kırââti’l-Aşr Adlı Eserin Tahlili. Konya: Necmettin Erbakan Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
38. Özkan, Halit. “Yûsufefendizâde”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 44/41-42. İstanbul: TDV Yayınları, 2013.
39. Saeed, Ziyad Tariq Saeed. Ebu Ma’şer et-Taberî’nin et-Telhîs’inin Kıraat İlmindeki Yeri. Kayseri: Erciyes Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2023.
40. Sarakustî, Ebû Tâhir İsmâîl b. Halef b. Saîd. Kitâbü’l-‘Unvân fi’l-ḳırâ’âti’s-seb‘. thk. Züheyr Zâhid - Halil el-Atıyye. Beyrut: Âlemü’l-Kütüb, 1406/1986.
41. Seyyid, Bâsim b. Hamdi b. Hâmid. el-İrşâd fî’l-ḳırâ’âti ‘an eimmeti’s-seb‘a li İbn Ġalbûn. Riyad: Mektebetü’l-Melik Fehd el-Vataniyye, 1432/2011.
42. Sıbtu’l-Hayyât, Ebû Muhammed Abdullah b. Alî b. Ahmed el-Bağdâdî. Kitâbü’l-Kifâye fi’l-ḳırâ’âti’s-sitt. thk. Ahmed b. Hamûd b. Humeyyid er-Ruveysî. Beyrut: Müessesetü’d-Duhâ, 2021.
43. Sıkıllî, Ebü’l-Kāsım Abdurrahmân b. Atîk İbnü’l-Fahhâm. Kitâbü’t-Tecrîd li buġyeti’l-mürîd fi’l-ḳırâ’âti’s-seb‘. thk. Dârî İbrahim el-Âsî es-Dûrî. Ammân: Dâru Ammâr, 1422/2002.
44. Tobay, Ahmet. Yusuf Efendizâde Abdullah Hilmî ve Hadîs Şerhçiliğindeki Yeri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1991.
45. Türkmen, Kübra. İbnü’l-Cezerî ve “ed-Dürretü’l-Mudiyye” Adlı Eseri. İstanbul: Marmara Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2019.
46. Yûsuf Efendizâde, Abdullah b. Muhammed. Beẕlü naḳdi’l-efkâr li-muṭâla‘ati meṭâli‘i’l-envâr. İstanbul: Süleymaniye Kütüphanesi, 178, 1a-220b.
47. Yûsuf Efendizâde, Abdullah b. Muhammed. el-İ’tilâf fî vücûhi’l-iḫtilâf. thk. Ali Öge - Halil İbrahim Üren. Konya: Hacıveyiszade İlim ve Kültür Vakfı, 2022.
48. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru a‘lâmi’n-nübelâ. thk. Şuayb el-Arnavût. Beyrut: Müessesetü’r-Risale, 1417/1996.
49. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemseddin Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Ma‘rifetü’l-ḳurrâi’l-kibâr ale’ṭ-ṭabaḳāti ve’l-a‘sâr. thk. Tayyar Altıkulaç. İstanbul: İSAM yayınları, 1995.
50. Ziriklî, Hayreddin. el-A‘lâm ḳāmûsu terâcim li-eşheri’r-ricâl ve’n-nisâ min’el-‘Arab ve’l-Müsta‘rebîn ve’l-müsteşriḳīn. Beyrut: Dârü’l-ilmi li’l-melâyîn, 2002.