The Change and Development of The Idea of Social Assistance in the Ottoman State: The Second Abdulhamid Period

Year 2025, Issue: 120, 1 - 20, 25.12.2025

Büşra Karataşer

https://doi.org/10.36484/liberal.1719078

Abstract

Within the19th century, there have been changes in both capital movements and institutional processes in the world. The changes in the social structure in this period have led countries to establish new institutions. In the Ottoman Empire, the protection of the poor; the weak and the powerless by the state is one of the basic principles of the existence of the state. In the Ottoman Empire, protecting the poor and those in need of help was among the main duties of the foundations until the 19th century. Since the 19th century, many efforts have been made to protect the poor in the Ottoman Empire as in the rest of the World. In this study, Darülaceze and Darülhayr, two of the charitable institutions opened during the reign of Abdülhamid II, will be analyzed. The reasons for the opening of Darülaceze and the activities of this institution will be mentioned. The environment that necessitated the opening of Darülhayr and Darülaceze, another charitable institution opened for orphaned children, and the areas of service will be analysed.

Keywords

Abdülhamid II , Charity Institutions , Darülaceze , Darülhayr.

Osmanlı Sosyal Yardım Düşüncesinin Değişimi ve Gelişimi: Sultan II. Abdülhamid Dönemi

Abstract

19. yüzyılda dünyada gerek sermaye hareketlerinde gerekse kurumsal süreçlerde değişimler olmuştur. Bu dönemde toplumsal yapıda meydana gelen değişimler ülkeleri yeni kurumlar oluşturmaya sevk etmiştir. Osmanlı Devleti’nde yoksulları koruma, zayıf ve güçsüz olanın her daim devlet tarafından korunması devletin varlığının temel ilkelerindendir. Osmanlı Devleti’nde yoksul, yardıma muhtaç olanı koruma 19. yüzyıla kadar vakıfların temel görevleri arasındaydı. 19. yüzyıldan itibaren tüm dünyada olduğu gibi Osmanlı Devleti’nde de yoksulları korumak amacıyla birçok reform yapılmıştır. Yapılan reformlar sadece kurumsal düzeyde değil ayni ve nakdi yardım şeklinde olmuştur. II. Abdülhamid dönemine gelindiğinde devletin kimsesizleri koruma konusunda çeşitli kurumlar açılmıştır. Bu çalışmada II. Abdülhamid Döneminde açılan hayır kurumlarından Darülaceze ve Darülhayr incelenecektir. Darülaceze’nin açılmasına etken olan nedenler ve bu kurumun faaliyetlerinden bahsedilecektir. Bir diğer hayır kurumu olan ve kimsesiz çocuklar için açılan Darülhayr’ın kurulmasını gerektiren ortam, hizmet verilen alanlar incelenecektir. Dönem içerisinde yer alan kurumsallaşma faaliyetleri dönem koşulları gözetilerek incelenmeye çalışılacaktır.

Keywords

II. Abdülhamid , hayır kurumları , darülaceze , darülhayr , kimsesizler

References

• Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH-MKT 1297/52, 21 Ağustos 1316.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi, DH. DACZ 1/32, 20 Zilhicce 1312.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi, ŞD.218-31/1, 18 Mart 1320.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi, BEO 2117/158765/21 Nisan 1321.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi, MF. MKT 744/20/24 Ağustos 1316.
• Başbakanlık Osmanlı Arşivi, A}MKT. MHM 70-28/27-2,22 Haziran 1309.
• Acemoğlu, D. (2003). Root causes. A historical approach to assessing the role of institutions in economic development. Finance and Developments, 8(2003), 27-30.
• Acemoğlu, D.&A. Robinson, J. (2018). Ulusların düşüşü güç zenginlik ve yoksulluğun kökenleri. İstanbul: Doğan Kitap.
• Akyol, E. D. (2013), Sultan II. Abdülhamid döneminde sosyal politika uygulamaları, Sosyal Politika Çalışmaları Dergisi, 13(31), 34-54.
• Armaoğlu, F. (1997). 19. yüzyıl siyasi tarihi, Ankara: Türk Tarih Kurumu.
• Aytekin, H. (2006). 1914-1924 yılları arasında korunmaya muhtaç çocuklar ve eğitimleri. Marmara Üniversitesi SBE, (Basılmamış Yüksek Lisans Tezi), İstanbul.
• Birol, N. (2009). Halil Rıfat Paşa Dönemi ve İcraatı 1827-1901, Ankara: Cedit Neşriyat.
• Birol, N. (2017). II. Abdülhamid Dönemi Hayır kurumlarından darülaceze’nin yapımı ve Halil Rıfat Paşa’nın çalışmaları, Akra Kültür Sanat ve Edebiyat Dergisi,13(5),33-63.
• Birol, N. (2003). Halil Rıfat Paşa, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2003, (27),267-288.
• Demirel, F. (2011). Sultan II. Abdülhamid’in Mirası, İstanbul’da Kamu Binaları, İstanbul: İstanbul Ticaret Odası Yayınları.
• Düstur ikinci tertip (1322), Dersaadet: Matbaa-i Osmaniye, 3. c.
• Düzgün, M. A. (2009). Sultan II. Abdülhamid döneminde muhtacin maaşı uygulaması, (Yüksek Lisans Tezi). Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü, İstanbul.
• Ehasin-i Müessesat-ı Hayriye-i Hazret-i Hilafetpenahiden Darülaceze, (1324). İstanbul:Mihran Matbaası.
• Engin, V. (2008). Sultan II. Abdülhamid’e İstanbul’u. İstanbul: Yeditepe Yayınevi.
• Ersoy, A. (2012). İktisadi teoriler ve düşünceler tarihi, Ankara: Nobel Yayıncılık.
• Güngör, S. (2009). Osmanlı’dan Türkiye Cumhuriyeti’ne Bir Hayır Örgütü: İstanbul Darülaceze Müessesesi, Türk İdare Dergisi, 81(463).157-180.
• Işık, E. (2017).1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın göç olaylarına etkileri ve göçmenlerin durumu, Canik Belediye Kültür Yayınları, Samsun.
• İpek, N. (1991). Rumeli’den Anadolu’ya Türk göçleri. (1877-1890), (Doktora Tezi), İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
• Kapcı, Z. (2013). Osmanlı eğitim sisteminde disiplin: Darülhayr-ı Ali örneği, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi,6 (28), 36-66.
• Karataşer, B. (2020). Darülaceze’nin kuruluş gelir giderleri üzerine bir değerlendirme, Eskişehir Osmangazi Üniversitesi İİBF Dergisi,15(2),793-810.
• Karpat, K. H. (2019). Osmanlı Devleti’nin kısa sosyal tarihi, İstanbul: Timaş Yayınları.
• Karpat, K. H. (2019). Osmanlı modernleşmesi toplum, kurumsal değişim ve nüfus, İstanbul: Timaş Yayınları.
• Kurşun, Z. (1991). Küçük Mehmed Said Paşa, (Doktora Tezi), Marmara Üniversitesi SBE İstanbul.
• Küçük, C. (1999).II. Abdülhamid, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi.
• Koçu, R. E (1974). Darülaceze: 1895-1974. Darülaceze Yardım Derneği: İstanbul.
• Öztürk, C. (2020). Osmanlıda bir mesleki eğitim ve çocuk esirgeme kurumu Darülhayr- Ali, Milli Eğitim Dergisi,43(4), 36-56.
• Öztürk, N. (1995). XIX. Asır Osmanlı Yönetiminde yaşanan batılılaşma hareketlerinin vakıflar üzerindeki etkileri, İslami Araştırmalar Dergisi,8(1).
• Özbek, N. (2016). Osmanlı İmparatorluğunda sosyal devlet, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Özbek, N. (2002). Osmanlı’dan günümüze sosyal devlet, toplum ve bilim 92 (8),23-76.
• Özbek N. (2017). Osmanlıdan Günümüze Darülaceze: Sosyal politika zihniyeti ve kent yoksulluğunun değişen niteliği, Toplumsal Tarih, 54(75), 245-256.
• Özbek, N. (2009). Osmanlı İmparatorluğunda dilencilere yönelik devlet politikaları ve kamusal söylemin değişimi, İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Zabıta Daire Başkanlığı.
• Pamuk, Ş. (2010). Osmanlı- Türkiye iktisadi tarihi 1500-1914, İstanbul: İletişim Yayınları.
• Nuhoğlu, H.Y(1993). Darülaceze, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları.
• Özen, İ. (2001). II. Meşrutiyet’e kadar ıslahhaneler ve Darülaceze, (Yüksek Lisans Tezi), Ankara Üniversitesi SBE, Ankara.
• Özkaya, N. (2014), Sultan II. Abdülhamid Han’ın hayır kurumlarından Darülaceze, Aile ve Sosyal Politikalar Bakanlığı.
• Öztürk, S. (2008). Osmanlı Devleti’nde dilenciliğin önlenmesi İBB Zabıta Daire Başkanlığı, İstanbul.
• Şeker, K. (2015). Osmanlıdan Cumhuriyete çocukların korunması ve Çocuk Esirgeme Kurumu, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Yayınları.
• Şenyurt, O. (2010), II. Abdülhamit döneminde iki ünlü saray mimarının siyasi ilişkileri, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi,3(11),256-276.
• Tabakoğlu, A. (2014). Türkiye iktisat tarihi (7. Baskı), İstanbul: Dergâh Yayınları.
• Tabakoğlu, A. (2011). Sultan II. Abdülhamid dönemi ekonomisi, Erciyes Üniversitesi Yayınları.
• Temuren, F. (2020), II. Abdülhamid döneminde sosyal yardım uygulamaları (Yüksek lisans Tezi). Tekirdağ Namık Kemal Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tekirdağ.
• Ünal, V. (2012). Osmanlının son dönemlerinde korunmaya muhtaç çocuklar için kurulan sosyal hizmet kuruluşları, Cumhuriyet Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 36 (2), 256-286.
• Yazıcı, N. (2007). Osmanlılarda yetimlerin korunması üzerine bazı değerlendirmeler, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 1(46),63-83.
• Yıldırım, N. (1996). İstanbul Darülaceze müessesesi tarihi, (11. Baskı), İstanbul: Darülaceze Vakfı Yayınları.