Research Article

Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü

Number: 123 September 29, 2026
TR EN

Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü

Abstract

Bu çalışmada, Atatürk’ün 7 Şubat 1923 tarihli Balıkesir Hutbesi, modern Türkiye’nin ulus inşa sürecinde İslâmiyet’in stratejik bir “tahkimat aracı” olarak nasıl konumlandırıldığı, hermenötik ve teleolojik bir perspektifle çözümlenmektedir. Çalışmada Brubaker, Anderson ve Durkheim gibi kuramcıların yaklaşımları ışığında, din ve milliyetçilik ilişkisi beş temel analitik kategori üzerinden sorunsallaştırılmaktadır. Çalışmanın temel iddiası, dine nihai bir amaçtan çok devletin bekası için kurgulanan “araçsal” bir fonksiyon yüklendiğidir. Hutbede kullanılan yoğun dinsel retoriğin, “hayal edilmiş bir cemaat” olan ulusun inşasında ortak bir duygu birliği sağlamak ve geleneksel kavramları modern karşılıklarıyla yeniden anlamlandırmak için araçsallaştırıldığı anlaşılmaktadır. Bu bağlamda radikal laiklik politikaları öncesinde halkın hassasiyetleri gözetilerek yeni rejime “meşruiyet ve rıza” devşirilmiş, millî meseleler “sevap” motifiyle ilişkilendirilerek “toplumsal mobilizasyon” hedeflenmiştir. Camiler, modernleşme idealleriyle uyumlu birer “meşveret merkezi” olarak yeniden tanımlanmıştır. Son olarak, egemenlik millete devredilmek suretiyle, geleneksel otorite rasyonel bir millî otoriteye dönüştürülmüştür. Sonuç olarak hutbe, ulus inşa projesinde dinin işlevsel kılındığı stratejik bir hamle olarak dikkat çekmektedir.

Keywords

Din, Milliyetçilik, Ulus İnşası, Atatürk, Balıkesir Hutbesi

References

  1. Ağaoğulları, M. A. ve Köker, L. (2013). Tanrı devletinden kral-devlete. Ankara: İmge Yayınları.
  2. Aktoprak, E. (2024). Milliyetçilik. Ahmet Bekmen (Der.), Siyaset sosyolojisi içinde (s. 135-155). İstanbul: İletişim Yayınları.
  3. Akyol, T. (2008). Ama hangi Atatürk. İstanbul: Doğan Kitap.
  4. Althusser, L. (2000). İdeoloji ve devletin ideolojik aygıtları. (çev. Yusuf Alp ve Mahmut Özışık). İstanbul: İletişim Yayınları.
  5. Anderson, B. (1995). Hayali cemaatler: Milliyetçiliğin kökenleri ve yayılması. (çev. İskender Savaşır). İstanbul: Metis Yayınları.
  6. Apaydın, H. Y. (2006). Nas. TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 32. Ankara: TDV Yayınları.
  7. Araz, F. (2022). Duygu milliyetçiliği olarak Kur’an’da yakınlarla ilişkinin sosyolojisi. Journal of Analytic Divinity, 6(1), 188-205. https://doi.org/10.46595/jad.1094827
  8. ASD. (2024). Atatürk’ün söylev ve demeçleri cilt II (1922-1924). Yüksel Özgen (Ed.). Ankara: Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları.
  9. Ataman, K. (2014). Ulus olmanın kutsal temeli: Sivil din. Ankara: Sentez Yayıncılık.
  10. Brubaker, R. (2012). Religion and nationalism: Four approaches. Nations and Nationalism, 18, 2-20. https://doi.org/10.1111/j.1469-8129.2011.00486.x
APA
Şimşek, E., & Bal, H. (2026). Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü. Liberal Düşünce Dergisi, 123. https://doi.org/10.36484/liberal.1941303
AMA
1.Şimşek E, Bal H. Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü. Liberal Düşünce Dergisi. 2026;(123). doi:10.36484/liberal.1941303
Chicago
Şimşek, Erol, and Hüseyin Bal. 2026. “Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi Ve Ulus İnşasında Dinin Rolü”. Liberal Düşünce Dergisi, nos. 123. https://doi.org/10.36484/liberal.1941303.
EndNote
Şimşek E, Bal H (September 1, 2026) Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü. Liberal Düşünce Dergisi 123
IEEE
[1]E. Şimşek and H. Bal, “Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü”, Liberal Düşünce Dergisi, no. 123, Sept. 2026, doi: 10.36484/liberal.1941303.
ISNAD
Şimşek, Erol - Bal, Hüseyin. “Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi Ve Ulus İnşasında Dinin Rolü”. Liberal Düşünce Dergisi. 123 (September 1, 2026). https://doi.org/10.36484/liberal.1941303.
JAMA
1.Şimşek E, Bal H. Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü. Liberal Düşünce Dergisi. 2026. doi:10.36484/liberal.1941303.
MLA
Şimşek, Erol, and Hüseyin Bal. “Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi Ve Ulus İnşasında Dinin Rolü”. Liberal Düşünce Dergisi, no. 123, Sept. 2026, doi:10.36484/liberal.1941303.
Vancouver
1.Erol Şimşek, Hüseyin Bal. Balıkesir Hutbesi Bağlamında Din-Milliyetçilik İlişkisi ve Ulus İnşasında Dinin Rolü. Liberal Düşünce Dergisi. 2026 Sep. 1;(123). doi:10.36484/liberal.1941303