A Critical Overview of al-Biqāʿī’s Naẓm al-Durar fī Tanāsub al-Āyāt wa-l-Suwar: The Case of Surah al-Kahf

Abstract

The relationship between wording and meaning in the Qur’an has long occupied a central place in the Islamic exegetical tradition. Muslim scholars have generally upheld the principle that the Qur’an exhibits a profound semantic harmony and structural coherence, not only at the level of sūrahs and verses but even within individual words. This interconnectedness—expressed through the concepts of naẓm (composition) and munāsabah (interrelation)—has, however, been treated with varying degrees of emphasis across different exegetical methodologies. While some commentators have prioritized linguistic, legal, or transmitted dimensions of interpretation, others have placed the science of textual interconnection at the heart of their approach. Among the latter, Burhān al-Dīn al-Biqāʿī (d. 885/1480) stands out as a pivotal figure. His tafsīr, Naẓm al-Durar fī Tanāsub al-Āy wa al-Suwar, represents a decisive shift in giving munāsabah a foundational methodological role. Drawing on earlier contributions—particularly those of Fakhr al-Dīn al-Rāzī—al-Biqāʿī advances the idea that the Qur’an constitutes a single, unified discourse (kalām wāḥid). According to this perspective, no verse or word can be fully understood in isolation; rather, meaning emerges through its placement within the broader textual and thematic context (siyāq). His work thus rejects atomistic readings and instead envisions the Qur’anic text as a carefully woven structure, akin to pearls strung on a single thread. Al-Biqāʿī’s intellectual contribution lies not only in identifying overt connections between verses and sūrahs but also in uncovering more subtle, allusive relationships. However, the sheer scale of Naẓm al-Durar—spanning approximately twenty volumes—poses significant challenges for researchers. Existing studies often attempt to generalize about the work as a whole, sometimes at the cost of overlooking finer methodological nuances. In particular, such broad approaches may fail to account for instances where al-Biqāʿī’s interpretive strategies diverge from the apparent flow of the text or where his theological inclinations shape his readings in less obvious ways. In response to this gap, the present study adopts a more focused, micro-level approach by examining al-Biqāʿī’s interpretation of Sūrat al-Kahf. This sūrah offers a suitable case study due to its moderate length and rich narrative content, which provides fertile ground for exploring textual interconnections. Rather than merely describing the exegete’s method, the analysis critically engages with his interpretations, highlighting both his strengths and the methodological risks inherent in his approach. The findings can be summarized in several key points. First, al-Biqāʿī’s effort to establish connections between sūrahs—most notably his attempt to link Sūrat al-Kahf as a whole to the theme of the “Spirit” (rūḥ) in Sūrat al-Isrāʾ—sometimes leads to interpretations that appear forced (takallufī) and strain the natural coherence of the text. While his intention is to demonstrate unity, the resulting connections occasionally feel imposed rather than organically derived. Second, his detailed and often microscopic analysis of the etymology of words, though intellectually rigorous, can disrupt the flow of the commentary. By focusing extensively on linguistic roots and derivations, he at times shifts the reader’s attention away from the central message of the verse, drawing it instead into a highly technical domain. Third, al-Biqāʿī’s Ashʿarite theological orientation becomes particularly evident in verses related to divine will (irādah) and volition (mashīʾah). In such cases, an apologetic tendency can be observed, where theological concerns occasionally take precedence over the immediate contextual meaning of the text. This dynamic, while understandable within his intellectual framework, can sometimes overshadow the methodological neutrality expected in the application of munāsabah. Despite these criticisms, Naẓm al-Durar remains a work of considerable intellectual and aesthetic value. Al-Biqāʿī’s sensitivity to textual harmony and his ability to weave together diverse strands of meaning demonstrate a high level of exegetical sophistication. His reflections on themes such as the transience of worldly life, as well as his engagement with Sufi symbolic language, reveal a distinctive literary elegance and originality. In sum, while al-Biqāʿī’s methodology entails certain risks—particularly in its tendency toward over-interpretation—it also offers a compelling vision of the Qur’an as an intricately unified text. A balanced assessment thus requires acknowledging both the depth of his insights and the limitations of his approach.

Keywords

• Exegesis (Tafsir)
• Arabic language and rhetoric
• al-Biqāʿī
• Naẓm al-Durar
• Science of correlation (Ilm al-munasabah)

Bikâî’nin Nazmü’d-Dürer Tefsirine Eleştirel Bir Bakış: Kehf Sûresi Tefsiri Özelinde

Abstract

Kur’ân-ı Kerîm’in lafız ve mana bütünlüğü, nüzulünden itibaren İslam âlimlerinin temel uğraş alanlarından biri olmuştur. Mushaf tertibi içerisindeki sûreler, âyetler ve hatta kelimeler arasında kopmaz bir bağ, derin bir anlamsal ahenk ve tenasüp bulunduğu gerçeği, tefsir geleneğinde genel kabul görmüş bir esastır. Ancak bu "nazm" ve "münasebet" olgusu, her müfessirin yönteminde aynı ağırlığa sahip değildir. Kimi müfessirler dilbilimsel ve fıkhi tahlillere yoğunlaşırken, kimileri rivayet eksenli bir tutum sergilemiştir. Tefsir tarihinin Hicri 9. yüzyıldaki en müstesna simalarından biri olan Burhânüddîn el-Bikâî (ö. 885/1480), bu noktada bir dönüm noktasını temsil eder. O, münasebet nazariyesini tefsirinin tali bir unsuru değil, bizzat kurucu iradesi ve merkezî metodolojisi haline getirmiştir. Bikâî, kendisinden önce Fahreddin er-Râzî’nin (ö. 606/1210) açtığı "ilm-i münasebet" ufkunu devralmış ve bu bayrağı, haleflerinin ulaşmakta güçlük çekeceği bir zirveye taşımıştır. Onun Nazmü’d-dürer fî tenâsübi’l-ây ve’s-suver adlı eseri, adından da anlaşılacağı üzere âyetlerin ve sûrelerin bir inci dizisi gibi birbirine eklemlendiği iddiası üzerine kuruludur. Bikâî’ye göre Kur’an, başından sonuna kadar tek bir söz (kelam-ı vahid) hükmündedir. Bu anlayış, tefsirde atomistik bakış açısını reddeder; her bir lafzın, içinde bulunduğu siyaktan ve sûrenin genel maksadından bağımsız anlaşılamayacağını savunur. Müfessirin bu konudaki dehası, sadece zahiri bağlantıları değil, dolaylı ve işârî anlamları da bu zincirin bir halkası olarak kurgulama yeteneğinde yatar. Ancak Nazmü’d-dürer, yaklaşık 20 ciltlik hacmiyle araştırmacılar için hem bir hazine hem de bir metodolojik zorluk kaynağıdır. Literatür incelendiğinde, Bikâî’nin tefsir yöntemi üzerine yapılan genel çalışmaların, eserin bütüncül yapısını kuşatma kaygısıyla yer yer yüzeyselleştiği ve müfessirin özgün çıkarımlarındaki nüansları kaçırdığı müşahede edilmektedir. 20 ciltlik bir külliyatın tamamına yönelik metodolojik bir genelleme yapmak, çoğu zaman Bikâî’nin "sadet haricine saptığı" veya "kelamcı refleksiyle bağlamı zorladığı" noktaların göz ardı edilmesine sebebiyet vermektedir. Bu durum, Bikâî araştırmalarında daha mikro düzeyde, dar kapsamlı fakat derinlikli analizlerin yapılmasını zorunlu kılmaktadır. Bu çalışmanın temel motivasyonu, Bikâî’nin münasebet ilmindeki maharetini ve bu maharetin beraberinde getirdiği metodolojik riskleri, belirli bir kesit üzerinden mercek altına almaktır. Bu bağlamda, tefsirin bütününe dair tümevarımsal bir fikir vermesi amacıyla ne çok kısa ne de aşırı uzun olan, bünyesinde barındırdığı kıssalar ve temsilî anlatımlarla münasebet ilmi için zengin bir zemin sunan Kehf Sûresi pilot bölge olarak seçilmiş ve öne çıkan başlıklar ışığında tahlil edilmiştir. Bu analizler yapılırken sadece bir döküm sunulmamış, müfessirin yer yer "münasebet kurma iştiyakı" sebebiyle metnin akıcılığını zedeleyen veya bağlamdan kopan yorumları tenkitli bir yaklaşımla ele alınmıştır. Neticede bu makale, Bikâî’nin eserindeki metodolojik omurgayı Kehf Sûresi özelinde görünür kılarak, Nazmü’d-dürer üzerine yapılacak gelecek çalışmalar için pratik ve eleştirel bir projeksiyon sunmayı hedeflemektedir. Çalışmanın elde ettiği bulgular şu şekilde özetlenebilir: Müfessirin sûreler arası irtibat kurma çabası, özellikle İsrâ sûresindeki "ruh" meselesi üzerinden Kehf sûresinin bütününe dair kurduğu bağda görüldüğü üzere, zaman zaman metnin doğal akışını zorlayan şahsi ve zorlama (tekellüflü) yorumlara dönüşebilmektedir. Diğer taraftan lafızların kökenlerine dair sergilenen aşırı ayrıntıcı ve mikroskobik yaklaşım, tefsirin akıcılığını zayıflatmakta; okuyucunun dikkatini âyetin ana mesajından uzaklaştırarak teknik dilbilimsel bir zemine kaydırmaktadır. Ayrıca Eş’arî kimliğinin bir yansıması olarak irade ve meşiet gibi konulardaki âyetlerde, metnin sarih beyanından ziyade savunmacı (apologetik) bir kelâmî refleksin baskın olduğu ve bu durumun münasebet ilminin nesnelliğini yer yer gölgelediği görülmüştür. Tüm metodolojik eleştirilere rağmen eser; dünya hayatının geçiciliği ve tasavvufî remizlerin izahında sergilediği yüksek edebî estetik ve orijinal çıkarımlarla, tefsir literatürü içerisinde estetik ve entelektüel derinliği haiz bir metin olma vasfını korumaktadır.

Keywords

• Tefsir
• Arap dili ve belagati
• Bikâî
• Nazmü’d-dürer
• İlm-i münasebet

References

1. Abdurrâdî, Ahmed. “Revâbiṭu’t-Terkîbi ve eŝeruhâ ‘alâ dirâseti’l-ma‘nâ fî Kitâbi Naẓmi’d-Durer li’l-Biḳâ‘î”. Mecelletu Kulliyyeti’l-Âdâb 16 (2017), 429-445.
2. Arslan, Adnan. “Bikâ’î’nin Nazmu’d-Dürer Tefsirinde Münâsebet İlmine Dair Bir İnceleme: 30. Cüz Özelinde”. Tefsir Araştırmaları Dergisi 5/1 (Haziran 2021), 357-376.
3. Bikâî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer. Meṣâʿidü’n-naẓar li’l-işrâf ʿalâ maḳāṣıdi’s-süver. Riyad: Mektebetu’l-Maârif, 1408/1987.
4. Bikâî, Ebü’l-Hasen Burhânüddîn İbrâhîm b. Ömer. Naẓmü’d-dürer min (fî) tenâsübi’l-ây ve’s-süver. Kahire: Dâiratu’l-Maârif, 1389/1984.
5. Bülgen, Ramazan – Kaplan, Abdurrahim – Candan, Abdurrahim – Uyanık, Mehmet Zeki. “Bikâî’nin Nazmüd-Dürer Tefsirinde Ahkâm Ayetlerini Yorumlama Biçimi ve Metodolojik Yaklaşımı”. Turkish Studies: Comparative Religious Studies 11/Ö1 (2025), 425-444.
6. Dehûn, Heysem Süleyman Hasan. Eserü’s-Siyâk fî Tevcîhi’l-Müteşâbihi’l-Lafzî fi’l-Kur’âni’l-Kerîm ‘inde’l-Bikâ‘î fî “Nazmi’d-Durer”. Amman: Ürdün Üniversitesi, Doktora Tezi, 2019.
7. Durmuş, İsmail. “İstitrat”. Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi. 23/401-402. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
8. Ebu’l-´Alâ, Âdil b. Muhammed. Mesâbîhu’d-durer fî tenâsubi âyâti’l-Kur’ân. Medine: el-Câmiatu’l-İslâmiyye, 1425.

9. Fakîh, Abduh. “et-Tevcîhü’d-delâlî li-resmi’l-muṣḥaf fî tefsîri naẓmi’d-durer li’l-İmâmi’l-Biḳâ‘î”. Mecelletu’ş-Şerîa 37/129 (2022), 11-49.
10. Goudie, Kenneth. “Al-Biqā'ī's Self-Reflection: A Preliminary Study of the Autobiographical in His Unwān al-Zamān”. New Readings in Arabic Historiography from Late Medieval Egypt and Syria: Proceedings of the themed day of the Fifth Conference of the School of Mamluk Studies. ed. Jo Van Steenbergen - Maya Termonia. 377-400. Leiden: Brill, 2021.
11. Halil, Hüseyin. “Negotiating Scriptural Intertextuality: Al-Biqā'ī's Engagement with Biblical Sources in Qur'anic Exegesis”. Edinost in dialog / Unity and Dialogue 80/2 (2025), 251-284.
12. Hatîb, Abdullah Abdurrahman. “Burhânuddîn el-Bikâi ve menhecuhû fî tefsirihî”. el-Mecelletu’l-İlmiyye li Câmiati’l-Melik Faysal 2 (1426/2005), 1-78.
13. Itr, Nurettin. “Münasebet İlmi ve Kur'an Tefsirindeki Önemi”. çev. Eyüp Yaka. İslami İlimler Dergisi 1/2 (Güz 2006), 219-245.
14. İbî, Necât. “Âliyâtü’t-temâsüki’n-nassî fî naẓmi’d-durer li’l-biḳâ‘î”. Beyâdir 56 (2014), 61-72.
15. İbn Âşûr, Muhammed et-Tâhir b. Muhammed b. Muhammed et-Tâhir. et-Tahrîr ve’t-tenvîr. Tunus: ed-Dâru’t-Tunisiyye li’n-neşr, 1984.
16. Kaplan, Abdurrahim. “Bikâ’î’nin Nazmü’d-Dürer Adlı Tefsirinde İsrâiliyat: Amaç, Dayanak ve Sınırlar”. The Journal of Academic Social Science Studies [JASSS] 71 (Güz 2018), 291-302.
17. Kara, Necati. Burhanuddin İbrahim b. Omer el-Bika'i (885 / 1480) ve Tefsirindeki Metodu. Erzurum: Atatürk Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 1981.
18. Kara, Ömer. “Bikâ’î’nin ‘Nazmü’d-Dürer’inde Yer Alan ‘İhtibâk Metinleri’ -Bir İnşâ Denemesi-”. Yüzüncü Yıl Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 3/3 (2000), 149-224.
19. Kara, Ömer. “Bikāî”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 6/149-150. İstanbul: TDV Yayınları, 1992.
20. Kâtip Çelebi. Keşfü’z-zunûn an esâmi’l-kütüb ve’l-fünûn. 10 Cilt. Londra: Müessesetü’l-Furkân, 1443/2021.
21. Kaya, Ali. “Besmelenin Sûre Muhtevasıyla Yorumu: Ömer Nesefî ve Biḳâ‘î Örneği”. Eskiyeni: Sosyal Bilimler Dergisi 46 (Eylül 2022), 337-363.
22. Kaya, Mesut. “‘De ki: Tevrat’ı Getirin de Okuyun’ Tefsirde Kitab-ı Mukaddes’ten Nakilde Bulunmanın Meşruiyeti Bağlamında Biḳâ‘î-Sehâvî Polemiği”. Marife: Dinî Araştırmalar Dergisi 13/2 (Kış 2013), 85-105.
23. Kureyşî, Aziz Selim Ali. el-Bahsü’d-Delâlî fî Nazmi’d-Durer fî Tenâsübi’l-Âyâti ve’s-Suver li’l-Bikâ‘î (ö. 885 h.). Bağdat: Müstansıriye Üniversitesi, Doktora Tezi, 2004.
24. Mahfûzîn, Enoğrâ – Abdülâlî, Bây Zekûb. “Nazariyyetu nazmi’l-Kur’ân”. Mecelletu’l-Ulûmi’l-İslâmiyye 2/2 (2018), 21-42.
25. Nâhibî, Raşâ Muhammed Nâṣır en-. "Eŝerü Maḳṣûdi's-Suver fî Tevcîhi'l-Müteşâbihi'l-Lafẓî 'inde'l-Biḳâ'î fî Tefsîrihî Naẓmi'd-Durer". el-Mecelletü'l-Arabiyye li'd-Dirâsâti'l-İslâmiyye ve'ş-Şer'iyye 27 (2024), 187-222.
26. Özel, Mustafa. “Tefsir Kaynağı Olarak Kitab-ı Mukaddes: İbrâhim Biḳâ‘î Örneği”. Cumhuriyet Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 14/1 (Haziran 2010), 71-91.
27. Saleh, Walid A. “A Fifteenth-Century Muslim Hebraist: Al-Biqā'ī and His Defense of Using the Bible to Interpret the Qur'an”. Speculum 83/3 (Temmuz 2008), 629-654.
28. Sîsî, Muhammed Emîn. “el-İstinbâṭâtü’l-letî İnferade bihâ’l-Biḳâ‘î fî Kitâbihî Naẓmi’d-Durer fî Tenâsübi’l-Âyâti ve’s-Suver: Dirâse İstisḳrâ’iyye Taḥlîliyye Muḳârene min Bidâyeti Sûreti’l-Fâtiḥa ḥattâ Nihâyeti Sûreti’t-Tevbe”. Mecelletu’l-Bahsi’l-İlmî 22/75 (2025), 102-132.
29. Süyûtî, Celâleddin. Naẓmü’l-ʿiḳyân fî aʿyâni’l-aʿyân. New York: el-Matbaatu’s-Sûriyyetu’l-Emrîkiyye, 1928.
30. Süyûtî, Celâleddin. el-İtkân fî ulûmi’I-Kur’ân. thk. Şuayb Arnavûd. Beyrut: Müesesetü’r-Risâle, 2008.
31. Süyûtî, Celâleddin. Lübâbü’n-nuḳūl fî esbâbi’n-nüzûl. Beyrut: Muessesetu’l-Kutubi’s-Sekâfiyye, 1422/2002.
32. Ṭayyib, Ahmed Mâlik. “Eŝerü’t-Tenâsübi’l-Mevḍû‘î fî Beyâni İ‘câzi’l-Ḳur’âni min Ḫilâli Kitâbi Naẓmi’d-Durer fî Tenâsübi’l-Âyâti ve’s-Suver: Min Sûreti’n-Nebe’ ilâ Sûreti’ṭ-Ṭârıḳ Ünmûzecen”. Mecelletü Âdâb 7 (2022), 51-64.
33. Yılmaz, Mehmet Faik. "Münâsebâtü'l-âyât ve's-süver". Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. İstanbul: TDV Yayınları, 2006, 31/568-570.
34. Yılmaz, Mehmet Faik. Âyetler ve Sûreler Arasındaki Münâsebet. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 2009.
35. Zerkeşî, Ebû Abdillâh Bedrüddîn. el-Burhân fî ʿulûmi’l-Kurʾân. thk. Muhammed Şa’bânî. Fas: Vizâratu’l-evkâf, 1990.
36. Züvârî, Alî Ahmed. “Cemâliyyetü’t-Tenâsübi ve Devruhü’d-Delâlî fi’t-Temâsüki’n-Nassî: el-Ḳaṣaṣu’l-Ḳur’ânî Ünmûzecen”. Mecelletü’l-Mümeresâti’l-Lüġaviyye 12/2 (Haziran 2021), 51-64.