Dinsel Mutluluk Ölçeği: Güvenirlik ve Geçerlilik Çalışması

Abstract

Din olgusu ve mutluluk kavramı, din psikolojisi disiplininin önemli araştırma alanlarından birini oluşturmakla birlikte, antik çağlardan günümüze kadar inanç sistemleri, vahiy ve felsefi düşüncelerin de merkezinde yer almıştır. Dinin temel işlevlerinden biri, bireylerin hem dünyevi hem de uhrevi huzur ve mutluluklarını sağlamak olup, bu olgu insan yaşamının tüm evrelerinde derin bir etkiye sahiptir. İnsanın ontolojik yapısı gereği acı ve huzursuzluk veren durumlardan kaçınma eğilimi, dinin bu tür olumsuz deneyimlerle başa çıkmada bireylere sunduğu anlam ve baş etme mekanizmalarını öne çıkarmaktadır. Dinsel mutluluk, bireylerin dini inanç ve pratiklerinden elde ettikleri manevi doyum, huzur ve anlam duygusunu ifade eden çok boyutlu bir kavramdır. Bu kavram, bireylerin yaşamlarına anlam katma, manevi tatmin sağlama ve sosyal bağları güçlendirme işlevleriyle din psikolojisi açısından önem arz etmektedir. Dini ritüellere katılım, ibadet, dua ve dini cemaatlerle etkileşim gibi pratikler yoluyla deneyimlenen dinsel mutluluk, aynı zamanda Tanrı'nın rızasını kazanma ve transandantal bir mutluluk arayışıyla da ilişkilidir. Bu ölçeğin, bireylerin sahip oldukları dini inancın dinsel mutluluk düzeyleri üzerindeki etkilerini bilimsel olarak ölçmeye ve analiz etmeye yönelik önemli bir metodolojik boşluğu dolduracağı öngörülmektedir. Ayrıca ölçek, bireylerin dini inanç ve uygulamalarından elde ettikleri mutluluk ve doyum düzeylerini değerlendirmeyi amaçlayarak alandaki akademik eksikliği gidermeyi ve gelecekteki araştırmalar için veri toplama sürecini kolaylaştırmayı hedeflemektedir. Araştırmaya, Etik Kurul onayı alınmasıyla başlanmış ve araştırma verileri, 2024 yılı içerisinde toplanmıştır. Çalışma öncesinde beşli likert tarzında 20 maddelik aday ölçek formu hazırlanarak uzman görüşlerine başvurularak maddeleri değerlendirmeleri istenmiştir. İstenen kriterlere uymayan beş madde ölçek formundan çıkarılarak madde sayısı 15’e indirilmiştir. Uygulanan test aşamaları, farklı demografik özelliklere sahip toplam 562 üniversite öğrencisi ile gerçekleştirilmiş ve veriler SPSS-26 yazılımıyla analiz edilmiştir. Birinci aşamada Dinsel Mutluluk Ölçeği’nin kapsam geçerliliği değerlendirilmiş ve 200 öğrenci ile Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) uygulanmıştır. AFA testi aynı zamanda araştırma için pilot çalışma olarak da değerlendirilmiştir. Faktör yapısını belirlemek için Component Matrix tablosu incelenmiş ve çok boyutlu olduğu saptanan ölçeğe, Promax Rotation yöntemi uygulanmıştır. Birden fazla faktörde binişik değer alan bir madde analiz dışı bırakılmış ve Açımlayıcı Faktör Analizi (AFA) sonucunda 14 maddeden oluşan iki faktörlü bir yapı elde edilmiştir. Maddelerin içeriğine dayalı olarak faktörler isimlendirilmiştir. İkinci aşamada, verilerin çoklu faktör yapısına uygunluğu AMOS-22 programı kullanılarak DFA ile incelenmiştir. Bu aşamada, farklı demografik özelliklere sahip 300 öğrenciyle Doğrulayıcı Faktör Analizi (DFA) gerçekleştirilmiştir. Analiz sonucunda faktör yük değeri 0,40’tan düşük olduğu gözlenen bir madde ölçekten çıkarılmıştır. Ölçekte yer alan faktörler arası ilişkinin 0,54 ile 0,91 arasında değer aldığı gözlenmiştir. Dolayısıyla ölçekte yer alan faktörlerin orta/yüksek düzeyde birbirlerini açıkladığı sonucuna varılmıştır. Yapılan testler sonucunda ölçeğin 13 maddeden ve iki alt boyuttan oluşan bir yapıya sahip olduğu sonucuna varılmıştır. Üçüncü aşamada ise Dinsel Mutluluk Ölçeği’nin güvenirliğini değerlendirmek amacıyla Test-Tekrar Test uygulaması yapılmıştır. Test aşamalarında önerilen iki haftalık aralık kuralına uygun olarak ölçek tekrar önceki testlere katılmamış 62 öğrenciden oluşan yeni bir gruba uygulanmıştır. Aynı zamanda muhtemel hataları engellemek için test aşamalarının her birinde istenen sayıda denek sayısına da ulaşılmıştır. İki hafta öncesi ve sonrası ölçümlerde elde edilen puanların tutarlılığını incelemek için Pearson Momentler Çarpım Korelasyon Katsayısı kullanılmış ve test-tekrar test analizi sonucunda ölçeğin kararlı bir yapıya sahip olduğu saptanmıştır.

Keywords

• Din psikolojisi
• Din
• Mutluluk
• Dinsel mutluluk
• Ölçek geliştirme

Religious Happiness Scale: Reliability and Validity Study

Abstract

The phenomenon of religion and the concept of happiness constitute one of the important research areas of the discipline of religious psychology and have also been at the center of belief systems, revelation and philosophical thoughts from ancient times to the present. One of the basic functions of religion is to provide individuals with both worldly and otherworldly peace and happiness, and this phenomenon has a profound effect on all stages of human life. The tendency of humans to avoid painful and disturbing situations due to their ontological structure highlights the meaning and coping mechanisms that religion offers individuals in coping with such negative experiences. Religious happiness is a multidimensional concept that refers to the spiritual satisfaction, peace, and sense of meaning that individuals derive from their religious beliefs and practices. This concept is important in terms of religious psychology, as it adds meaning to individuals' lives, provides spiritual satisfaction, and strengthens social ties. Religious happiness, which is experienced through practices such as participation in religious rituals, worship, prayer, and interaction with religious communities, is also associated with gaining God's approval and the search for transcendental happiness. This scale is anticipated to fill a significant methodological gap in scientifically measuring and analyzing the impact of individuals' religious beliefs on their levels of religious happiness. Furthermore, by assessing individuals' levels of happiness and satisfaction with their religious beliefs and practices, the scale aims to address a scholarly gap in the field and facilitate data collection for future research. The research was initiated with the approval of the Ethics Committee and the research data were collected in 2024. Before the study, a 20-item candidate scale form was prepared in a five-point Likert style and expert opinions were consulted to evaluate the items. Five items that did not meet the required criteria were removed from the scale form and the number of items was reduced to 15. The applied test stages were carried out with a total of 562 university students with different demographic characteristics and the data were analyzed with SPSS-26 software. In the first stage, the content validity of the Religious Happiness Scale was evaluated and Exploratory Factor Analysis (EFA) was applied to 200 students. The EFA test was also evaluated as a pilot study for the research. The Component Matrix table was examined to determine the factor structure and the Promax Rotation method was applied to the scale, which was found to be multidimensional. An item with overlapping values in more than one factor was excluded from the analysis and a two-factor structure consisting of 14 items was obtained as a result of Exploratory Factor Analysis (EFA). Factors were named based on the content of the items. In the second stage, the conformity of the data to the multi-factor structure was examined with CFA using the AMOS-22 program. In this stage, Confirmatory Factor Analysis (CFA) was performed with 300 students with different demographic characteristics. As a result of the analysis, an item with a factor loading value lower than 0.40 was removed from the scale. It was observed that the relationship between the factors in the scale was between 0.54 and 0.91. Therefore, it was concluded that the factors in the scale explained each other at a medium/high level. As a result of the tests, it was concluded that the scale had a structure consisting of 13 items and two sub-dimensions. In the third stage, a Test-Retest application was conducted to assess the reliability of the Religious Happiness Scale. In accordance with the two-week interval rule recommended in the test stages, the scale was re-applied to a new group of 62 students who had not participated in the previous tests. At the same time, the desired number of subjects was reached in each of the test stages in order to prevent possible errors. The Pearson Product Moment Correlation Coefficient was used to examine the consistency of the scores obtained in the measurements before and after two weeks, and as a result of the test-retest analysis, it was determined that the scale had a stable structure.

Keywords

• Psychology of religion
• Religion
• Happiness
• Religious happiness
• Scale development

References

1. Adam, Baki. “Din Hakkında Genel Bilgiler”. Dinler Tarihi. ed. Baki Adam. Ankara: Grafi̇ker Yayınları, 2015.
2. Apaydın, Halil. “Ruh Sağlığı-Din İlişkisi Araştırmalarına Bir Bakış”. Dinbilimleri Akademik Araştırma Dergisi 10/2 (2010), 59-77.
3. Argyle, Michael – Hills, Peter. “Religious Experiences and Their Relations with Happiness and Personality”. The International Journal for the Psychology of Religion 10/3 (2000), 157-172. https://doi.org/10.1207/S15327582IJPR1003_02.
4. Akalın, Şükrü Halûk vd. Türkçe Sözlük. Ankara: Türk Dil Kurumu, 11. Basım, 2011.
5. Akın, Ahmet vd. “Çocukluk Dönemi Mutluluk/Huzur Anıları Ölçeğinin Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Uludağ Üniversitesi Eğitim Fakültesi Dergisi 26/1 (2013), 71-80.
6. Akkuş, Halil İbrahim. “Türk Toplumunda Dini Grupların İşlevleri ve Tercih Edilme Sebepleri Üzerine Sosyolojik Bir Analiz”. Burdur İlahiyat Dergisi 7 (2023), 76-94. https://doi.org/10.59932/burdurilahiyat.1362465.
7. Arslan, Mehmet. “Değer-Din İlişkisi”. Değerler ve Değerler Psikolojisi. ed. Bülent Dilmaç ve Hasan Hüseyin Bircan. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2. Basım, 2015.
8. Aygün, Fatma. “Dinin ve ‘Yüce Varlık’ İnancının Kökenine İlişkin Tartışmalara Genel Bir Bakış”. Kelam Araştırmaları Dergisi 14/1 (2016), 203-215.

9. Baynal, Fatma. “Mutluluk Kavramının Felsefi Psikolojik ve Dini Açıdan İncelenmesi”. Darulfunun İlahiyat 31/2 (2020), 247–274. https://doi.org/10.26650/di.2020.31.2.0012.
10. Beyaz, Rafet – Kaldık, Behçet. “Üniversite Gençliğinde Dindarlık ve Mutluluk İlişkisi: Tokat Gaziosman Paşa Üniversitesi Örneği”. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi 11/60 (2018), 622-632. http://dx.doi.org/10.17719/jisr.2018.2814.
11. Boateng, Godfred O. – Neilands, Torsten B. – Frongillo, Edward A. – Quiñonez, Hugo R. Melgar – Young, Sera L.. “Best practices for developing and validating scales for health, social, and behavioral research: A primer”. Frontiers in Public Health, 6 (2018), https://doi.org/10.3389/fpubh.2018.00149
12. Büyüköztürk, Şener. “Faktör Analizi: Temel Kavramlar ve Ölçek Geliştirmede Kullanımı”. Kuram ve Uygulamada Eğitim Yönetimi 32/32 (2002), 470-483.
13. Büyüköztürk, Şener. Sosyal Bilimler İçin Veri Analizi El Kitabı. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 27. Basım, 2020.
14. Campante, Filipe – Drott, David Yanagizawa. “Does Religion Affect Economic Growth and Happiness? Evidence From Ramadan”. Center for International Development at Harvard University, CID Working Paper 274 (2013), 1-45.
15. Can, Abdullah. SPSS ile Bilimsel Araştırma Sürecinde Nicel Veri Analizi. Ankara: Pegem Akademi Yayınları, 4. Basım, 2016.
16. Carrel, Alexis. İnsan Denen Meçhul. çev. Ömer Durmaz. İstanbul: Hayat Yayınları, 1997. Cirhinlioğlu, Zafer vd. Dindarlık Ruh Sağlığı ve Modernite. Ankara: Nobel Akademik Yayıncılık, 2013.
17. Clark, L. A. - Watson, D. “Constructing validity: Basic İssues in Objective Scale Development”. Psychological Assessment, 7/3, (1995),309–319. https://doi.org/10.1037/1040-3590.7.3.309
18. Demirci, İbrahim vd. “Mutluluk Korkusu Ölçeği’nin Türkçe Formunun Geçerlik ve Güvenirliği”. Kastamonu Eğitim Dergisi 24/4 (2016), 2057-2072.
19. Demirci, İbrahim – Ekşi, Halil. “Keep Calm and be Happy: A Mixed Method Study From Character Strengths to Well-Being”. Educational Sciences: Theory & Practice 18/29 (2018), 303–354. http://dx.doi.org/10.12738/estp.2018.2.0799.
20. DeVellis, Robert F. Ölçek Geliştirme Kuram ve Uygulamalar. çev. Tarık Totan. Ankara: Nobel Yayınları, 2014.
21. DeVellis, Robert F. - Thorpe, Carolyn T. Scale Development: Theory and Applications. 5. Baskı. Thousand Oaks, CA: SAGE Publications, 2021.
22. Dhir, Sanjiv. “Why Religion Promotes Happiness”. Journal of Humanities and Social Science 21/12 (2016), 49-51. https://doi.org/10.9790/0837-2112054951.
23. Diener, Ed. “Subjective Well-being: The Science of Happiness and a Proposal For a National İndex”. American Psychologist 55/1 (2000), 34-43. https://doi.org/10.1037/0003-066X.55.1.34.
24. Diener, Ed – Tay, Louis – Myers, David G.. “The Religion Paradox: If Religion Makes People Happy, Why Are So Many Dropping Out?”. Journal of Personality and Social Psychology 101/6 (2011), 1278-1290. https://doi.org/10.1037/a0024402.
25. Durmuş, Beril vd. Sosyal Bilimlerde SPSS ile Veri Analizi. İstanbul: Beta Basım Yayım Dağıtım, 7. Basım, 2006.
26. Durmuş, İbrahim. “Determination of Factors Affecting Academician’s Happiness Level: Scale Development Research”. Yönetim ve Ekonomi Dergisi 29/2 (2022), 319-345. https://doi.org/10.18657/yonveek.1033754.
27. Ekşi, Halil – Demirci, İbrahim – Ses, Furkan. “Psychometric Features of The İnterdependent Happiness Scale (IHS)”. XIV. European Conference on Social and Behavioral Sciences, Odessa, Ukraine, (August, 2017).
28. Er, İzzet. “Sosyal Bilimlerde ve İslam’da Din Anlayışı”. Uludağ Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 7/1 (1998), 1-12.
29. Erkuş, Adnan. Psikolojide Ölçme ve Ölçek Geliştirme I: Temel Kavramlar ve İşlemler. Ankara: Pegem Akademi Yayıncılık, 2021.
30. Fidrmuc, Jan – Tunalı Börke, Çiğdem. “Happiness and Religion”. The İnternational Platform of Ludwig-Maximilians Üniversity’s Center for Economic Studies and The İnfo Institute”. SSRN Electronic Journal (2015), 1-20. https://doi.org/10.2139/ssrn.2636221.
31. Field, Andy. Discovering Statistics Using IBM SPSS Statistics. 5th ed. London - Thousand Oaks, CA: Sage Publications, 2018.
32. Fraenkel, Jack R. - Wallen, Norman E. - Hyun, Helen H. How to Design and Evaluate Research in Education. 9th ed. New York: McGraw-Hill Education, 2015.
33. Francis, Leslie J. vd. “The Relationship Between Religion and Happiness Among German Students”. Pastoral Psychology 51 (2003), 273–281. https://doi.org/10.1023/A:1022529231234.
34. Fromm, Eric. Psikanaliz ve din. çev. Aydın Arıtan. İstanbul: Arıtan Yayınları, 3. Basım, 1993.
35. Gall, Terry Lynn vd. “Spirituality and Religiousness: A Diversity of Definitions”. Journal of Spirituality in Mental Health 13/3 (2011), 158-181. https://doi.org/10.1080/19349637.2011.593404.
36. Gorsuch, Richard L. Factor Analysis. Philadelphia: W. B. Saunders, 1974.
37. Gözüm, Sebahat - Aksayan, Seçil. “Kültürlerarası Ölçek Uyarlaması İçin Rehber II: Psikometrik Özellikler ve Kültürlerarası Karşılaştırma”. Hemşirelikte Araştırma Geliştirme Dergisi 5/1 (2003), 3-14.
38. Güngör, Duygu. “Psikolojide Ölçme Araçlarının Geliştirilmesi ve Uyarlanması Kılavuzu”. Türk Psikoloji Yazıları 19/38 (2016), 104-112.
39. Hair, Joseph F. - Black, William C. - Babin, Barry J. - Anderson, Rolph E. Multivariate Data Analysis. 7. Baskı. Upper Saddle River, NJ: Pearson Education, 2013.
40. Harman, Ömer Faruk. “İslam. Vahiy Geleneği İçinde İslâm”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 23/6-14. İstanbul: TDV Yayınları, 2001.
41. Haynes, Stephen N. - Richard, David C. S. - Kubany, Edward S. “Content Validity in Psychological Assessment: A Functional Approach to Concepts and Methods”. Psychological Assessment 7/3 (1995), 238-247. https://doi.org/10.1037/1040-3590.7.3.238
42. Hills, Peter – Argyle, Michael. “The Oxford Happiness Questionnaire: A Compact Scale for The Measurement of Psychological Well-Being”. Personality and Individual Differences, 33/7 (2002), 1071–1082. https://doi.org/10.1016/S0191-8869(01)00213-6.
43. Holm, Nils G. Din Psikolojisine Giriş. çev. Abdulkerim Bahadır. 2. Baskı. İstanbul: İnsan Yayınları, 2007.
44. Hood, Ralp W. vd. The Psychology of Religion: An Empirical Approach. New York: Guilford Press, 2009.
45. Işık, Şerife – Üzbe Atalay, Nazife. “Ergen Mutluluk Ölçeğinin Geliştirilmesi: Geçerlik ve Güvenirlik Çalışması”. Pegem Eğitim ve Öğretim Dergisi 9/3 (2019), 673-696. https://doi.org/10.14527/pegegog.2019.022.
46. Jasarevic, Armin. Bosnalı Gençlerde Din ve Mutluluk İlişkisi Üzerine Araştırma. Bursa: Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2014.
47. Karakoç, Fatma Yeşim - Dönmez, Levent. “Ölçek Geliştirme Çalışmalarında Temel İlkeler”. Tıp Eğitimi Dünyası 13/40 (2014), 39-49.
48. Karasar, Niyazi. Bilimsel Araştırma Yöntemi: Kavramlar İlkeler Teknikler. 37. Basım. Ankara: Nobel Yayın Dağıtım, 2022.
49. Karataş, Nurullah. Gazâlî’de Din ve Devlet İlişkisi. Uludağ Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2007.
50. Koçak, Duygu vd. “Faktör Sayısının Belirlenmesinde Map Testi, Paralel Analiz, K1 ve Yamaç Birikinti Grafiği Yöntemlerinin Karşılaştırılması”. Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi, Eğitim Fakültesi Dergisi 13/1 (2016), 330-359.
51. Koenig, Harol G. “Religion, Spirituality, and Health: The Research and Clinical İmplications”. ISRN Psychiatry 8 (2012), 1-33. https://doi.org/10.5402/2012/278730.
52. Kutsal Kitap: Tevrat, Zebur İncil. İstanbul: Kitabı Mukaddes Şirketi, 2016.
53. Lawshe, C. H. “A Quantitative Approach to Content Validity”. Personnel Psychology 28/4 (1975), 563–575. https://doi.org/10.1111/j.1744-6570.1975.tb01393.
54. Lee, Howard B. - Comrey, Andrew L. “Distortions in A Commonly Used Factor Analytic Procedure”. Multivariate Behavioral Research 14/3 (1979), 301-321. https://doi.org/10.1207/s15327906mbr1403_2
55. Lyubomirsky, Sonja. “Why are Some People Happier Than Others? The Role of Cognitive and Motivational Processes in Well-Being”. American Psychologist 56/3 (2001), 239-249. https://doi.org/10.1037/0003-066X.56.3.239.
56. Manuela, Sam – Sibley, Chris G. “The Pacific Identity and Wellbeing Scale-Revised (PIWBS-R)”. Cultural Diversity & Ethnic Minority Psychology 21/1 (2014), 146-155. https://doi.org/10.1037/a0037536.
57. Memiş, Mustafa. Dindarlık ile Demokratik Bilimsel ve Sanatsal Tutum Arasındaki İlişki. İstanbul: Kriter Yayınevi, 2024.
58. Newman, David B. – Graham, Jesse. “Religion and Well-Being”. Handbook of Well-Being. ed. Ed Diener – Shigehiro Oishi - Louis Tay, Salt Lake City: DEF Publishers, 2018, 18-29.
59. Nielsen, Michael E. “An Assessment of Religious Conflicts and Their Resolutions”. Journal for the Scientific Study of Religion 37/1 (Mart 1998), 181-190. https://doi.org/10.2307/1388036.
60. Nielsen, Michael E. “Din ve Mutluluk”. çev. Mustafa Ulu. Bilimname XXXIII/1 (2017), 141-144 http://dx.doi.org/10.21646/bilimname.2017.21.
61. Okur, Sinan – Totan, Tarık. “Psikolojik İyi Oluşu Değerlendiren Bradburn Duygulanım Dengesi Ölçeğinin Türkçede İncelenmesi”. Aydın Menderes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 6/2 (2019), 1-12.
62. Pargament, Kenneth I. The Psychology of Religion and Coping: Theory, Research, Practice. New York: Guilford Press. 1997.
63. Pargament, Kenneth I. Spiritually İntegrated Psychotherapy: Understanding and Addressing the Sacred. New York: Guilford Press, 2007.
64. Polatcı, Sema - Ünüvar, Hande. “İşte Mutluluk Ölçeği: Bir Ölçek Geliştirme Çalışması”. Journal of Research in Business 6/1 (2021), 177-202. https://doi.org/10.29228/JRB.10.
65. Prager, Dennis. Happiness is a Serious Problem: A Human Nature Repair Manual. New York: Harper Collins, 1998.
66. Quezera, Lucia vd. “A Validity and Reliability Study of The Subjective Happiness Scale in Mexico”. The Journal of Happiness & Well-Being 4/1 (2016), 90-100.
67. Rizvi, Mohd Ahsan Kabir - Hossain, Mohammad Zakir. “Relationship Between Religious Belief and Happiness: A Systematic Literature Review”. Journal of Religion and Health 56/5 (2017), 1561–1582. https://doi.org/10.1007/s10943-016-0332-6.
68. Seçer, İsmail. Psikolojik Test Geliştirme ve Uyarlama SPSS ve LISREL Uygulamaları. Ankara: Anı Yayıncılık, 2. Basım, 2018.
69. Sukmawati, Fitri vd. “Muslim Spiritual Happiness Scale: The Instrument Development and Validation”. Islamic Guidance and Counseling Journal 5/2 (2022), 135-51. https://doi.org/10.25217/igcj.v5i2.2754.
70. Tabachnick, Barbara G. – Fidell, Linda S. Using Multivariate Statistics. New York: Allyn and Bacon, 5. Basım, 2007.
71. Tavşancıl, Ezel - Keser, Hafize. “İnternete Yönelik Likert Tipi Bir Tutum Ölçeğinin Geliştirilmesi”. Ankara Üniversitesi Eğitim Bilimleri Fakültesi Dergisi 34/1 (2001), 45-60. https://doi.org/10.1501/Egifak_0000000043.
72. Topaloğlu, Bekir – Karaman, Hayrettin. Yeni Kâmus. İstanbul: Nesil Yayınları, 1989.
73. Tuterel - Kışlak, Şennur. “İlişkilerde Mutluluk Ölçeği (İMÖ): Güvenirlik Geçerlik Çalışması”. Kriz Dergisi 10/1 (2002), 37-43. https://doi.org/10.1501/Kriz_0000000174.
74. Tümer, Günay. “Din (Genel Olarak Din)”, Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Erişim 7 Ocak 2025. https://islamansiklopedisi.org.tr/din
75. Uysal, Veysel vd. “Dinî Başa Çıkma ile Umut, Hayat Memnuniyeti ve Psikolojik Sağlamlık Arasındaki Etkileşim Üzerine Bir Araştırma”. Marmara Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi 52 (Haziran 2017), 139-160. https://doi.org/10.15370/maruifd.333535.
76. Veenhoven, Ruut. “Advances in Understanding Happiness”. Revue Québécoise de Psychologie 18/2 (1997), 29-74.
77. Vergote, Antonie. Din İnanç ve İnançsızlık. çev. Veysel Uysal. İstanbul: Marmara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1999.
78. Yalvaç Arıcı, Handan. “Mutluluk Tarihi”. Türkiye Din Eğitimi Araştırmaları Dergisi 9 (2020), 217-243.
79. Yaşlıoğlu, Murat M. “Sosyal Bilimlerde Faktör Analizi ve Geçerlilik: Keşfedici ve Doğrulayıcı Faktör Analizlerinin Kullanılması”. İstanbul Üniversitesi İşletme Fakültesi Dergisi IUJSB 46 (Özel Sayı) (2017), 74-85.
80. Yurdugül, Halil. “Ölçek Geliştirme Çalışmalarında Kapsam Geçerliği İçin Kapsam Geçerlik İndekslerinin Kullanılması”. Pamukkale Üniversitesi, Eğitim Fakültesi XIV. Ulusal Eğitim Bilimleri Kongresi 1 (2005), 771-774.