İslâm Miras Hukuku Çerçevesinde Dijital Varlıkların İntikali: Fıkhî Sorunlar ve Güncel Yaklaşımlar

Abstract

Dijital teknolojilerin hızla gelişmesi, bireylerin ekonomik, sosyal ve iletişimsel faaliyetlerinin önemli bir bölümünün dijital ortama taşınmasına ve çeşitli dijital varlıkların ortaya çıkmasına yol açmıştır. Bu durum, kişinin ölümü sonrasında sahip olduğu veya kullanımında bulunan dijital nitelikteki mal, hak ve menfaatlerin hukukî statüsü ile bunların mirasçılara intikali konusunda yeni meseleleri gündeme getirmiştir. Bu çalışmanın amacı, dijital varlıkların ölümden sonra miras veya vasiyet yoluyla intikalinin İslâm miras hukuku açısından imkânını ve sınırlarını incelemektir. Çalışmada klasik ve çağdaş fıkıh literatürü ile konuya ilişkin güncel hukukî ve akademik çalışmalar karşılaştırmalı ve analitik bir yöntemle incelenmiş; dijital varlıkların hukukî niteliği, mülkiyete konu olup olamayacağı ve terekeye dâhil edilme şartları değerlendirilmiştir. Bu kapsamda dijital varlık kavramı, dijital hesap ve dijital tereke kavramlarından ayrılarak ele alınmış; sosyal medya ve diğer elektronik hesaplar, kişisel veriler, kripto varlıklar, gelir getirici yazılımlar ve bunlara ilişkin lisanslar ile dijital platformlardan elde edilen gelirler ayrı kategoriler hâlinde incelenmiştir. İnceleme sonucunda, dijital nitelikteki unsurların mirasa konu olup olamayacağının yalnızca dijital olmalarına göre değil, taşıdıkları hukukî niteliğe, malî değere, mülkiyete konu olup olmamalarına ve kişinin ölümünden sonra devam edebilirliğine göre belirlenmesi gerektiği tespit edilmiştir. Bununla birlikte, mirasçıların terekeye ilişkin hakları ile murisin mahremiyeti, kişisel verileri ve unutulma hakkı arasında bir denge kurulması gerektiği sonucuna ulaşılmıştır. Bu çerçevede dijital terekenin kapsamının belirlenmesinde her bir dijital unsurun hukukî niteliğinin ayrı ayrı değerlendirilmesi ve miras hakkı ile mahremiyetin çatıştığı durumlarda ilgili hakların niteliğine göre çözüm üretilmesi gerektiği ortaya konulmuştur.

Keywords

• İslâm hukuku
• miras
• dijital varlıklar
• tereke
• mal
• hak ve menfaat

The Transfer of Digital Assets within the Framework of Islamic Inheritance Law: Jurisprudential Issues and Contemporary Approaches

Abstract

The rapid development of digital technologies has led to the transfer of a significant part of individuals’ economic, social, and communicative activities to the digital environment and to the emergence of various digital assets. This situation has raised new questions concerning the legal status of digitally constituted property, rights, and interests owned or used by individuals after their death, as well as their transfer to heirs. This study aims to examine the possibility and limits of transferring digital assets after death through inheritance or testamentary succession from the perspective of Islamic inheritance law. The study comparatively and analytically examines classical and contemporary fiqh literature alongside current legal and academic studies, evaluating the legal nature of digital assets, whether they can be subject to ownership, and the conditions under which they may be included in the estate. Within this framework, the concept of digital assets is examined separately from the concepts of digital accounts and digital estate. Social media and other electronic accounts, personal data, crypto-assets, income-generating software and the licenses associated with them, and revenues obtained from digital platforms are examined as separate categories. The study concludes that whether digitally constituted elements may be subject to inheritance should not be determined solely by their digital nature, but according to their legal character, financial value, susceptibility to ownership, and capacity to continue after the individual’s death. It also concludes that a balance should be established between the heirs’ rights to the estate and the deceased’s privacy, personal data, and right to be forgotten. Accordingly, each digital element should be evaluated separately in determining the scope of the digital estate, and solutions should be developed according to the nature of the rights involved where inheritance rights conflict with privacy.

Keywords

• Islamic ınheritance law
• digital assets
• estate
• property
• rights and ınterests

انتقال الأصول الرقمية في إطار قانون الميراث الإسلامي: القضايا الفقهية والمقاربات الحديثة

Abstract

أدّى التطور السريع للتقنيات الرقمية إلى انتقال جانب كبير من الأنشطة الاقتصادية والاجتماعية والتواصلية للأفراد إلى البيئة الرقمية، وإلى ظهور أصول رقمية متنوعة. وقد أفضى ذلك إلى بروز مسائل جديدة تتعلق بالمكانة القانونية للأموال والحقوق والمنافع ذات الطبيعة الرقمية التي يملكها الشخص أو يستخدمها بعد وفاته، ومدى انتقالها إلى الورثة. ويهدف هذا البحث إلى دراسة إمكانية انتقال الأصول الرقمية بعد الوفاة عن طريق الميراث أو الوصية وحدود ذلك من منظور أحكام الميراث في الفقه الإسلامي. وقد تناول البحث، بمنهج مقارن وتحليلي، المصادر الفقهية القديمة والمعاصرة إلى جانب الدراسات القانونية والأكاديمية الحديثة ذات الصلة، مع بحث الطبيعة القانونية للأصول الرقمية، ومدى قابليتها للتملك، وشروط إدراجها ضمن التركة. وفي هذا الإطار، عولج مفهوم الأصول الرقمية بصورة مستقلة عن مفهومي الحسابات الرقمية والتركة الرقمية، كما دُرست حسابات وسائل التواصل الاجتماعي والحسابات الإلكترونية الأخرى، والبيانات الشخصية، والأصول المشفّرة، والبرمجيات المدرة للدخل والتراخيص المتعلقة بها، والإيرادات المتحصلة من المنصات الرقمية، بوصفها فئات مستقلة. وخلص البحث إلى أن تحديد مدى خضوع العناصر ذات الطبيعة الرقمية للميراث لا ينبغي أن يقوم على طبيعتها الرقمية وحدها، وإنما ينبغي أن يُراعى فيه طبيعتها القانونية، وقيمتها المالية، وقابليتها للتملك، وإمكان استمرارها بعد وفاة الشخص. كما خلص إلى ضرورة إقامة توازن بين حقوق الورثة المتعلقة بالتركة وبين خصوصية المورث وبياناته الشخصية وحقه في النسيان. وبناءً على ذلك، ينبغي تقييم الطبيعة القانونية لكل عنصر رقمي على حدة عند تحديد نطاق التركة الرقمية، وإيجاد الحلول المناسبة وفقًا لطبيعة الحقوق المتعارضة في الحالات التي يتعارض فيها حق الميراث مع الحق في الخصوصية.

Keywords

• الشريعة الإسلامية
• الميراث
• الأصول الرقمية
• التركة
• الممتلكات
• الحقوق والمصالح

References

1. Kurân-ı Kerîm.
2. Aksoy, Pınar Çağlayan. “The Applicability of Property Law Rules for Crypto Assets: Considerations from Civil Law and Common Law Perspectives”. Law, Innovation and Technology 15/1 (2023), 185-221. https://doi.org/10.1080/17579961.2023.2184140.
3. Altındal, Hasan - Arslan, Yusuf Enes. “Türk Hukukunda Dijital Miras: Karşılaşılan Sorunlar ve Uluslararası Uygulamalar Çerçevesinde Bazı Çözüm Önerileri”. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 25/1 (2021), 313-354. https://doi.org/10.34246/ahbvuhfd.871081.
4. Altınışık, Ahmet Şaban. “İslâm Miras Hukuku Bağlamında Dijital Malvarlıklarının İntikâli: Dijital Miras Örneği”. İslâm ve Yorum V. ed. Harun Bekiroğlu vd. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2021, 505-526. https://isamveri.org/pdfdrg/D311689/2021/2021_ALTINISIK.pdf.
5. Buhûtî, Mansûr b. Yûnus. Keşşâfü’l-ḳınâʿ ʿan metni’l-İḳnâʿ. 15 Cilt. Riyad: Mektebetü’n-Nasri’l-Hadîse, 1. Basım, 1968.
6. Büyüksagis, Erdem - Özyiğit, Sinem - Mirkelam Falay, Selin - Buldağ, İlay Ezgi - Okur, Mustafa Said. “Dijital Varlıkların Miras Yoluyla İntikali”. Yargıtay Dergisi 47/2 (2021), 337-408.
7. Cessâs, Ebû Bekr Ahmed b. Alî er-Râzî, thk. Said Bekdaş. Şerḥu Muḫtaṣari’ṭ-Ṭaḥâvî. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Beşâiri’l-İslâmiyye - Dârü’s-Sirâc, 1. Basım, 2010.
8. Cürcânî, Alî b. Muhammed eş-Şerîf. Muʿcemüt-taʿrîfât. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1. Basım, 1983.

9. Çeliktaş, İlyas. “Vefat Eden Kişinin Elektronik Posta Hesabı Mirasçılara İntikal Eder mi?”. Terazi Hukuk Dergisi 6/62 (2011), 34-39.
10. Demirci, İslâm. “Ata Yadigârından Dijital Mirasa”. İslâm ve Yorum V. ed. Harun Bekiroğlu vd. Malatya: İnönü Üniversitesi Yayınları, 2021, 432-460.
11. https://www.academia.edu/102636763/%C4%B0slam_ve_Yorum_V_Kitap%C3%A7%C4%B1k.
12. Dinç, Yasemin Maraşlı. “Ölümden Sonra Sosyal Medya Hesaplarının Hukuki Akıbeti: Dijital Miras”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi 142 (2019), 273-287.
13. https://search.trdizin.gov.tr/en/yayin/detay/333795.
14. Dyahsitasari, Febrianti - Yassir, Muhammad. “Aset Digital Bitcoin sebagai Objek Harta Waris dalam Perspektif Hukum Islam Kontemporer: Bitcoin Digital Assets as an Object of Inheritance in the Perspective of Contemporary Islamic Law”. Bustanul Fuqaha: Jurnal Bidang Hukum Islam 4/2 (2023), 222-236. https://doi.org/10.36701/bustanul.v4i2.961.
15. Ebû Dâvûd, Süleymân b. el-Eşʿas b. İshâk es-Sicistânî. es-Sünen. Beyrut: Müessesetü’r-Risâle, 1. Basım, 2018.
16. Eroğlu, Şahika. “Dijital Yaşamda Mahremiyet (Gizlilik) Kavramı ve Kişisel Veriler: Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi Bölümü Öğrencilerinin Mahremiyet ve Kişisel Veri Algılarının Analizi”. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi 35/2 (2018), 130-153. https://doi.org/10.32600/huefd.439007.
17. Hamrâvî, Hasan Muhammed Ömer. “Ölümle Birlikte Dijital Varlıkların Mülkiyetinin İntikali: Şerʿî Sorunlar ve Hukuki Zorluklar”. Mecelletu Qiṭâʿi’ş-Şerîʿa ve’l-Kānûn 15 (2024), 2141-2210. https://search.emarefa.net/detail/BIM-1626363.
18. İbn Âbidîn, Muhammed Emîn b. Ömer. Reddü’l-muḥtâr ʿale’d-Dürri’l-muḫtâr. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 2. Basım, 2003.
19. İbn Manzûr, Ebû’l-Fazl Cemâluddîn Muhammed b. Mukerrem b. Alî b. Ahmed el-Ensârî er-Ruveyfiî, Lisânu’l-ʿArab. 15 Cilt. Beyrut: Dâru's-Sâdirun, 3. Basım, 1414 H.
20. İbn Nüceym, Zeynüddîn b. İbrâhîm. el-Baḥrü’r-râʾiḳ. 8 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kitâbi’l-İslâmî, 2. Basım, ts.
21. İleri, Çiğdem. “Dijital Miras” - Alman Federal Mahkemesi’nin ‘Facebook’ Kararı Üzerine Bir İnceleme”. Türkiye Barolar Birliği Dergisi 146 (2020), 123-152.
22. İnce Akman, Nurten. “Miras Bırakanın Dijital Bilgilerinin Mirasçılara Geçişi (Dijital Tereke)”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 9/2 (2018), 527-560. https://doi.org/10.21492/inuhfd.466395.
23. Juhász, Ágnes. “Digital Assets and Their Assessment in Private Law with Special Regard on Inheritance Law Provisions”. Revista de Derecho Privado 49 (2025), 113-147. https://doi.org/10.18601/01234366.49.04.
24. Karâfî, Ebü’l-Abbâs Şihâbüddîn Ahmed b. İdrîs. eẕ-Ẕaḫîre fî furûʿi’l-Mâlikiyye. 14 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Garbi’l-İslâmî, 1. Basım, 1994.
25. Küzeci, Elif. Kişisel Verilerin Korunması. İstanbul: On İki Levha Yayıncılık, 2010.
26. Mevsılî, Mecdüddîn Abdullāh b. Mahmûd. el-İḫtiyâr li-taʿlîli’l-Muḫtâr. 5 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Maʿrife, 6. Basım, 2011.
27. Mergīnânî, Burhânüddîn Alî b. Ebî Bekr. el-Hidâye. 4 Cilt. Beyrut: Dâru İhyâi’t-Turâsi’l-Arabî, ts.
28. Molla Hüsrev, Muhammed b. Ferâmurz. Dürerü’l-ḥükkâm fî şerḥi Ġüreri’l-aḥkâm. 2 Cilt. Mısır: Dâru İhyâi’l-Kütübi’l-Arabiyye, ts.
29. Nevevî, Ebû Zekeriyyâ Yaḥyâ b. Şeref b. Mûrî en-. Ravżatü’ṭ-ṭâlibîn ve ʿumdetü’l-müttaḳīn. 12 Cilt. Beyrut: el-Mektebetü’l-İslâmiyye, 3. Basım, 1991.
30. Rachmawan, Farhan - Hidayah, Astika Nurul. “Legal Certainty and Protection of Heirs’ Rights over Digital Assets: Reconstruction of Islamic Inheritance Law in the Digitalization Era”. El-Hadhanah: Indonesian Journal of Family Law and Islamic Law 5/2 (2025), 100-114. https://www.journal.ar-raniry.ac.id/index.php/Hadhanah/article/view/8110.
31. Şevkânî, Muhammed b. Alî. Neylü’l-evṭâr. 15 Cilt. Suudi Arabistan: Dârü İbnü’l-Cevzî, 1. Basım, 1428.
32. Yılmaz, Süleyman - Erkan, Vehbi Umut. “Sosyal Medya Hesaplarının Miras Yoluyla İntikal Edip Edemeyeceği Sorusunun Kişisel Verileri Koruma Hukuku Kapsamında İncelenmesi”. İnönü Üniversitesi Hukuk Fakültesi Dergisi 11/2 (2020), 567-586. https://doi.org/10.21492/inuhfd.789817.
33. Yurttakal, Caner - Yıldız, Seyfi. “Son Mevzuat Değişiklikleri Çerçevesinde Türkiye’de Sosyal Medya Fenomenlerinin Vergilendirilmesine İlişkin Genel Değerlendirme”. BİLTÜRK Journal of Economics and Related Studies 6/2 (2024), 122-135. https://doi.org/10.47103/bilturk.1415418.
34. Zekeriyyâ el-Ensârî, Ebû Yaḥyâ Zeynüddîn Zekeriyyâ b. Muhammed. Esne’l-meṭâlib. 4 Cilt. Beyrut: Dârü’l-Kütübi’l-İslâmiyye, ts.
35. Zuhaylî, Vehbe. el-Fıḳhü’l-İslâmî ve edilletüh. 10 Cilt. Dımaşk: Dârü’l-Fikr, 31. Basım, 2009.