Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersinde Ahlak Eğitimi ve Eleştirel Düşünme: Kuramsal Temeller ve Uygulama Örnekleri

Öz

Bu çalışma, eleştirel düşünme becerisinin ahlak eğitimiyle bütünleştirile-rek Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (DKAB) derslerinde nasıl işlevsel hâle geti-rilebileceğini kuramsal temelleriyle ortaya koymayı ve uygulama önerileri geliştirmeyi amaçlamaktadır. 21. yüzyıl öğrenme becerileri arasında yer alan eleştirel düşünme, bireylerin çoklu gerçeklikler ve ahlaki karmaşalar içeren bir dünyada bilinçli, sorumlu ve gerekçeli kararlar alabilmeleri açısından temel bir yeterlilik olarak değerlendirilmektedir. DKAB müfredatında yer alan doğruluk, dürüstlük ve adalet gibi değerlerin içselleştirilebilmesi için öğrencilerin sorgulama, muhakeme ve gerekçelendirme becerilerini geliştir-melerine imkân tanıyan yaklaşımların öğretim süreçlerine dâhil edilmesi gerekmektedir. Araştırma, nitel araştırma desenlerinden doküman inceleme-si yöntemiyle yürütülmüştür. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli (TYMM) Ortak Metni ile DKAB öğretim programları (4-12. sınıflar) veri kaynağı olarak kul-lanılmış, elde edilen veriler yönlendirilmiş içerik analizi yöntemiyle çözüm-lenmiştir. Analiz süreci, önceden belirlenen kavramsal bir çerçeve doğrultu-sunda yürütülmüş; “ahlaki muhakeme”, “eleştirel düşünme”, “değer akta-rımı”, “öğrenci merkezli öğrenme” ve “bütüncül insan” kavramları analiz-de rehberlik eden ön temalar olarak kullanılmıştır. Çalışmada, eleştirel dü-şünmenin kuramsal temelleri ile ahlak eğitiminin pedagojik boyutları ilişki-lendirilmiş; DKAB dersinde uygulanabilecek beş farklı ders senaryosu (ahla-ki dilemma, haber analizi, etik hikâye, dramatizasyon ve yazılı gerekçelen-dirme) önerilmiştir. Bu yönüyle araştırma, eleştirel düşünme ve ahlak eğiti-minin bütünleştirilmesine yönelik kuramsal ve uygulamalı bir çerçeve sun-maktadır. Sonuç olarak öğretim programı, öğretmen eğitimi, değerlendirme yöntemleri ve materyal geliştirme alanlarında bütüncül öneriler geliştirilmiş; bu yaklaşımın öğrencilere etik farkındalık, sorumlu yurttaşlık ve toplumsal değer üretimi gibi alanlarda stratejik katkılarda bulunacağı öngörülmüştür.

Anahtar Kelimeler

• Din eğitimi
• Eleştirel düşünme
• Ahlak eğitimi
• pedagojik uygulama
• bilişsel beceriler

Ethics Education and Critical Thinking in Religious Culture and Eth-ics Classes: Theoretical Foundations and Application Examples

Abstract

This study aims to theoretically demonstrate how critical thinking skills can be integrated with moral education to make them functional in Religi-ous Culture and Ethics (RCE) courses and to develop practical recommen-dations. Critical thinking, one of the 21st-century learning skills, is conside-red a fundamental competency for individuals to make conscious, respon-sible, and reasoned decisions in a world of multiple realities and moral complexities. In order to internalize values such as truthfulness, honesty, and justice included in the RCE curriculum, approaches that enable stu-dents to develop their questioning, reasoning, and justification skills must be incorporated into the teaching process. The research was conducted using the document analysis method, one of the qualitative research designs. The joint text of the The Century of Türkiye Education Model (TCEM) Joint Text and RCE teaching programs (grades 4-12) were used as data sources; the data obtained were analyzed using a directed content analysis method. The analysis process was conducted in line with a pre-determined conceptual framework; the concepts of “moral reasoning,” “critical thinking,” “value transfer,” “student-centered learning,” and “holistic human” were used as preliminary themes guiding the analysis. The study linked the theoretical foundations of critical thinking with the pedagogical dimensions of moral education and proposed five different lesson scenarios (moral dilemma, news analysis, ethical story, dramatization, and written justification) that could be applied in RCE lessons. In this respect, the research offers a theore-tical and practical framework for integrating critical thinking and moral education. As a result, comprehensive recommendations have been develo-ped in the areas of curriculum, teacher training, assessment methods, and material development; it is anticipated that this approach will make strate-gic contributions in areas such as students' ethical awareness, responsible citizenship, and social value production.

Keywords

• Religious education
• Critical thinking
• Moral education
• pedagogical prac-tice
• cognitive skills

References

1. Alsaleh, Nada. “Teaching Critical Thinking Skills: Literature Review”. Tur-kish Online Journal of Educational Technology 19/1 (01 Ocak 2020), 21-39.
2. Arslan, Görkem - Batur, Zekerya. “Eleştirel Düşünme Etkinlikleri ile Değer-ler Eğitimi”. Educatione 2/1 (30 Temmuz 2023), 102-137. https://doi.org/10.58650/educatione.1247440
3. Buchs, Céline - Butera, Fabrizio. “Cooperative learning and social skills de-velopment”. British Journal of Educational Psychology 85/4 (01 Ocak 2015), 689-707.
4. Cevizci, Ahmet. Eğitim Felsefesi. Say Yayınları, 2021.
5. Cingöz, Osman - Akyürek, Süleyman. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretmenlerinin Eleştirel Düşünme Eğitimine Katkı Sağlamaya Yönelik Olarak Kullandıkları Yöntem ve Teknikler”. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi 48 (30 Haziran 2020), 76-118.
6. Condon, William - Kelly-Riley, Diane. “Assessing and teaching what we value: The relationship between college-level writing and critical thin-king abilities”. Assessing Writing 9/1 (31 Aralık 2004), 56-75. https://doi.org/10.1016/j.asw.2004.01.003
7. Çakmak, Fatih. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi Öğretmenlerinin Eleşti-rel Düşünme Becerisine Yönelik Görüşleri”. Uluslararası Bilim ve Eğitim Dergisi 5/2 (29 Ağustos 2022), 69-89. https://doi.org/10.47477/ubed.1127830
8. Çimer, Atilla - Timuçin, Melih. World Conference on Learning, Teaching and Administration Papers. “Content of an in-service training to develop and assess activities minding critical thinking”. Procedia - Social and Behavio-ral Sciences 9 (01 Ocak 2010), 958-962. https://doi.org/10.1016/j.sbspro.2010.12.267

9. Çubukçu, Feryal. “The Interface between Critical Thinking Strategies and Moral Development”. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi 1/2 (30 Aralık 2011), 73-85.
10. Doğan, Sariye. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Derslerinde Ahlak Eğitiminin Öğretmen Görüşleri Kapsamında İncelenmesi”. Uluslararası Sosyal Bi-limler Akademi Dergisi 16 (27 Aralık 2024), 542-566. https://doi.org/10.47994/usbad.1503538
11. Ennis, Robert H. “A Logical Basis for Measuring Critical Thinking Skills.” Educational Leadership 43/2 (1985), 44- 48.
12. Erdoğan, İrfan. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretmen Adaylarının Eleşti-rel Düşünme Eğilim Düzeylerinin İncelenmesi”. Marife Dini Araştırmalar Dergisi 15/2 (30 Aralık 2015), 321-342.
13. Ev, Hacer Aşık. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi (dkab) Öğretmeninin Nitelik Ve Mesleki Yeterlilikleri”. İlköğretim Online 10/2 (26 Haziran 2011), 523-538.
14. Fasko, Daniel. “Critical Thinking and Moral Reasoning: Can You Have One without the Other?”, 1994. https://www.academia.edu/48775385/Critical_Thinking_and_Moral_Reasoning_Can_You_Have_One_wit hout_the_Other
15. Giroux, Henry A. On Critical Pedagogy. New York: Continuum Intl Pub Group, 2011.
16. Giselsson, Kristi. “Critical Thinking and Critical Literacy: Mutually Exclusi-ve?” International Journal for the Scholarship of Teaching and Learning 14/1 (05 Ocak 2020), 1-9. https://doi.org/10.20429/ijsotl.2020.140105
17. Hızıroğlu, İbrahim - Zengin, Mahmut. 21. Yüzyıl Becerileri Işığında Din Kül-türü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programlarının Analizi. İstanbul: Değerler Eğitimi Merkezi Yayınları, 2025.
18. Hökelekli, Hayati. Din Psikolojisi. Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.
19. Hsieh, Hsiu-Fang - Shannon, Sarah. “Three Approaches to Qualitative Con-tent Analysis”. Qualitative Health Research 15/9 (01 Kasım 2005), 1277-1288. https://doi.org/10.1177/1049732305276687
20. Karagöz, Nail - Doğan, Ahmet. “Eleştirel Düşünme Bağlamında DKAB Dersi Programlarının Temel Eğitim Yaklaşımı Yapılandırmacılığın Uy-gulanmasının Değerlendirilmesi”. Dini Araştırmalar 19/48 (20-06-2016) (20 Haziran 2016), 77-102. https://doi.org/10.15745/da.36504
21. Kaynak, Çiğdem CAN. “The Present and Future Status of Moral Education in Turkey”. İçtimaiyat 5/2 (29 Kasım 2021), 429-444. https://doi.org/10.33709/ictimaiyat.999456
22. Knapík, Ján - Kosturková, Martina. “Exploring Critical Thinking, Moral Reasoning and Academic Success as Important Components of Perso-nal and Social Life”. 4803, 2022. https://doi.org/10.21125/edulearn.2022.1139
23. Koç, Ahmet. “Hadis Öğretiminde Eleştirel Düşünme”. Türkiye’de Hadis Eği-timi. ed. Recep Emin Gül - Ahmet Emin Çanakçı. 83-137. Konya: Palet Yayınları, 2022.
24. Kohlberg, Lawrence. Essays on Moral Development. San Francisco: Harper & Row, 1981.
25. Kwak, Duck‐Joo. “Re‐conceptualizing Critical Thinking for Moral Educa-tion in Culturally Plural Societies”. Educational Philosophy and Theory 39/4 (21 Temmuz 2007), 460-470. https://doi.org/10.1111/j.1469- 5812.2007.00353.x
26. Lipman, Matthew. Thinking in Education. Cambridge: Cambridge University Press, 2. Basım, 2003. https://doi.org/10.1017/CBO9780511840272
27. Martin, J.R. “Critical Thinkink for a Humane World”. The Generalizability of Critical Thinking: Multiple Perspectives on an Educational Ideal. ed. Step-hen P. Norris. New York: Teachers College Pr, 1992.
28. Mason, Mark. “Critical Thinking and Learning”. Educational Philosophy and Theory 39 (21 Temmuz 2007), 339- 349. https://doi.org/10.1111/j.1469-5812.2007.00343.x
29. Meydan, Hasan. “Bir Beceri Olarak Ahlak ve Eğitimi: Ahlaki Gelişim Ku-ramlarına Dayalı Bir İnceleme”. İlahiyat Tetkikleri Dergisi 1/55 (30 Ha-ziran 2021), 445-471. https://doi.org/10.29288/ilted.890349
30. Milli Eğitim Bakanlığı. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Dersi (9-12. Sınıf) Öğretim Programı. Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2024.
31. Milli Eğitim Bakanlığı. İlkokul-Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programı (4-8. Sınıflar). Milli Eğitim Bakanlığı Yayınları, 2024.
32. Öncel, Eyyup Serkan. Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Ders Kitaplarında Eleştirel Düşünmeye Ilişkin Öğretmen Görüşleri (Osmaniye Ili Örneği). Erzurum: Atatürk Üniversitesi Eğitim Bilimleri Enstitüsü, Doktora Tezi, 2020.
33. Öncel, Eyyup Serkan. “Eleşti̇rel Düşünme ve Felsefe”. International Journal of Social and Humanities Sciences Research (JSHSR) 6/37 (30 Haziran 2019), 1308-1316. https://doi.org/10.26450/jshsr.1215
34. Öncel, Eyyup Serkan. “İlköğretim Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Öğretim Programının Eleştirel Düşünme Becerileri Açısından İncelenmesi”. OPUS International Journal of Society Researches 11/18 (30 Haziran 2019), 2797-2829. https://doi.org/10.26466/opus.572254
35. Reza, Ali vd. “Critical Thinking in Religious Education: Developing a Fra-mework for Inquiry-Based Learning in Secondary Schools”. Journal Ne-osantara Hybrid Learning 2/3 (2024), 515-526. https://doi.org/10.70177/jnhl.v2i3.2188
36. Şimşek, Hasan - Yıldırım, Ali. Sosyal Bilimlerde Nitel Araştırma Yöntemleri. Ankara: Seçkin Yayıncılık, 2013.
37. Tekin, İshak. “Ahlak Eğitiminde Beceri Merkezli Öğrenme”. Eskişehir Os-mangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi 20 (05 Nisan 2019), 259-287. https://doi.org/10.17494/ogusbd.548355
38. Türer, Celal. “Ahlaktan Eğitime: Yine Ahlak”. Felsefe Dünyası 60 (15 Aralık 2014), 5-29.
39. Uçan, Ayşe Demirel. “Din Kültürü ve Ahlak Bilgisi Derslerinde Eleştirel Dü-şünme Becerisinin Geliştirilmesinde ‘Çocuklar için Felsefe’ Yaklaşımının Kullanılması”. Yakın Doğu Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi 8/2 (25 Aralık 2022), 161-178. https://doi.org/10.32955/neu.ilaf.2022.8.2.01
40. Weinstein, Mark. “Critical Thinking and Moral Education”. Thinking: The Journal of Philosophy for Children 7/3 (01 Kasım 1988), 42-49. https://doi.org/10.5840/thinking19887327
41. Zulkifli, Hafizhah - Hashim, Rosnani. “Moral Reasoning Stages through Hikmah (Wisdom) Pedagogy in Moral Education”. International Journal of Academic Research in Progressive Education and Development 8/4 (30 Aralık 2019). https://doi.org/10.6007/IJARPED/v8-i4/6779
42. “Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Öğretim Programları Ortak Metni”. Milli Eğitim Bakanlığı, 2025.