Kaya Yazıtları Işığında Hassân b. Sâbit Ailesinin Yeniden İnşası: Epigrafik Veriler ve Rical Literatürünün Mukayesesi

Öz

İslam arkeolojisi bünyesinde yeni gelişen bir alan olan kaya yazılarına dair yürütülen yüzey araştırmaları her geçen gün artmaktadır. Özellikle son yıllarda ivme kazanan bu saha çalışmaları; Asr-ı Saâdet’te aktif rol oynamış sahâbe ailelerine ve onların hemen ardından gelen tâbiîn nesline dair daha önce bilinmeyen yepyeni birincil verilerin ortaya çıkmasını sağlamaktadır. Taşa kazınmış bu ilkyazı örnekleri, resmi devlet ideolojisinden veya kâtiplerin edebi kaygılarından uzak, tamamen bireysel beyanlar içermesi bakımından klasik kaynaklarda eksik olan kronolojik ve biyografik boşlukları doldurmaya yaramaktadır. Bu doğrultuda çalışma, Tebük/Hismâ bölgesinde keşfedilen ve Hz. Peygamber’in şairi Hassân b. Sâbit’in ailesine atfedilen yeni kitabeleri konu edinmektedir. Klasik rical literatürü şairin nesli hakkında sınırlı bilgi sunup yalnızca oğlu Abdurrahman üzerinde yoğunlaşırken, yazılarda el-Hüsâm ve el-Velîd isimlerinin zikri araştırmanın temel sorunsalını oluşturmaktadır. Ancak kaya yazılarının içerik açısından sınırlı bilgi sunması ve kesinlik barındırmaması, bu şahısların kimlik tespiti hususunda metodolojik bir problem olarak karşımıza çıkmaktadır. Söz konusu problemin aşılması amacıyla çalışmada disiplinlerarası mukayeseli bir yöntem uygulanmıştır. Bölgede bulunan yeni kitabelerin paleografik, morfolojik ve filolojik analizleri yapılmış; elde edilen epigrafik bulgular klasik rical ve ensâb kaynaklarındaki şecere kayıtlarıyla karşılaştırılmıştır. Böylece kesin hükümler koymaktan kaçınılarak, mevcut verilerin ilk yüzyıl İslam toplumundaki Ensar ailelerinin coğrafi hareketliliğini, kimlik algısını ve şiirin yazılı kültüre intikal sürecini anlamadaki işlevselliği test edilmiştir.

Anahtar Kelimeler

• İslam Tarihi
• Hassân b. Sâbit
• Kaya Yazıtları
• el-Husâm
• Erken İslamî Dönem Epigrafisi
• Tâbiîn Nesli.

Reconstruction of the Family of Hassân b. Thâbit in Light of Rock Inscriptions: A Comparison of Epigraphic Data and Rical Literature

Öz

Surface surveys on rock inscriptions, a newly emerging field within Islamic archaeology, are increasing day by day. These field studies, which have gained momentum especially in recent years, provide unprecedented primary data regarding the families of the Companions (Sahaba) who played an active role in the Age of Bliss and the following generation of Successors (Tabi'un). These earliest writing examples carved on stone serve to fill the chronological and biographical gaps missing in classical sources, as they contain completely individual expressions free from official state ideology or the literary concerns of scribes. Accordingly, this study focuses on the new inscriptions discovered in the Tabuk/Hisma region and attributed to the family of Hassan b. Thabit, the poet of the Prophet. While the classical rical literature provides limited information about the poet's lineage and concentrates almost exclusively on his son Abdurrahman, the identification of the names al-Husam and al-Walid in the inscriptions constitutes the main problem of the research. However, the fact that rock inscriptions offer limited information in terms of content and lack dogmatic certainties poses a methodological problem regarding the identification of these individuals. In order to overcome this problem, an interdisciplinary comparative method has been applied in the study. Paleographic, morphological, and philological analyses of the new inscriptions found in the region were conducted, and the obtained epigraphic findings were compared with the genealogical records in the classical rical and ansab sources. Thus, by avoiding absolute judgments, the functionality of the available data in understanding the geographical mobility, identity perception, and transmission process of poetry into written culture among the Ansar families in the first century of Islamic society has been tested.

Anahtar Kelimeler

• Islamic History
• Hassân b. Thâbit
• Rock Inscriptions
• el-Husâm
• Early Islamic Epigraphy
• Tabi'un Generation.

Kaynakça

1. Alevî, Muzaffer b. el-Fadl. Nadratu’l-iğrîd fî nusreti’l-karîd. Beyrût: Dâru’s-Sadr, ts.
2. Alsahra. “نقوشٌ صخرية توثّق القاب الصحابة”, 20 Haziran 2018. https://alsahra.org/2018/06/نقوشٌ-توثّق-القاب-الصحابة/
3. Alsahra. “نقوش وحكايات من زمن الصحابة والتابعين”. Erişim 18 Şubat 2026. https://alsahra.org/2025/06/نقوش-وحكايات-من-زمن-الصحابة-والتابعين/
4. Belâzürî, Ebü’l-Hasen Ahmed b. Yahyâ b. Câbir b. Dâvûd. Ensâbü’l-eşrâf. thk. Süheyl Zekkar - Riyad Zirikli. Beyrût: Dâru’l-Fikr, 1417/1996.
5. Buhârî, Ebû Abdullah Muhammed b. İsmâil. et-Târîhu’l-kebîr. thk. Muhammed b. Salih. Riyâd: en-Nâşirü’l-Mütemeyyiz, 1440/2019.
6. Cook, Michael - Crone, Patricia. Hagarism: The Making of the Islamic World. Cambridge: Cambridge University Press, 1977.
7. Ebû Nuaym el-İsfehânî, Ahmed b. Abdullah. Ma’rifetü’s-sahâbe. thk. Âdil b. Yûsuf. Riyâd: Dâru’l-Vatan, 1419/1998.
8. Elmalı, Hüseyin. “Hassân b. Sâbit”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 16/399-402. İstanbul, 1997.

9. Ghabban, Ali ibn Ibrahim. “The inscription of Zuhayr, the oldest Islamic inscription (24 AH⁄AD 644–645), the rise of the Arabic script and the nature of the early Islamic state”. çev. Robert Hoyland 19 (2008), 209-236.
10. Goldziher, Ignaz. Muhammedanische Studien. Halle: Max Niemeyer, 1989.
11. Gruendler, Beatrice. The Development of the Arabic Scripts. Atlanta: Scholars Press, 1993.
12. Hassân b. Sâbit. Divânü Hasssân b. Sâbit. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l- İlmiyye, 1414/1994.
13. Hassân b. Sâbit. Şerhu Dîvâni Hassân b. Sâbit el-Ensârî. thk. Abdurrahmân el-Berkûkî. Mısır: Matbaatü’r-Rahmâniyye, 1347/1929.
14. Hizmetli, Sabri. İslâm Tarihçiliği Üzerine. Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları, 1991.
15. İbn Abdilberr, Ebû Ömer Cemâlüddîn Yûsuf b. Abdillâh b. Muhammed. el-İstîʿâb fî maʿrifeti’l-ashâb. thk. Abdullah b. Abdülmuhsin et-Türkî. Mısır: Merkezü Hicr lil Buhûsi’d-Dirâseti’l-İslâmiyye, 1440/2019.
16. İbn Abdürabbih, Ebû Ömer Şihâbüddîn Ahmed b. Muhammed b. Abdirabbih b. Habîb el-Kurtubî. el-İkdü’l-ferid. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1404.
17. İbn Asâkir, Ebü’l-Kāsım Alî b. el-Hasen b. Hibetillâh b. Abdillâh b. Hüseyn. Târîhu medîneti Dımaşk. thk. Muhibbuddîn Ebû Saîd Amr b. Garâme. Dâru’l-Fikr, 1415/1995.
18. İbn Habîb, Ebû Ca‘fer Muhammed b. Habîb b. Ümeyye. el-Muhabber. thk. Ilse Lichtenstädter. Beyrut: Dâru’l-Âfâki’l-Cedîde, 1361/1942.
19. İbn Hacer el-Askalânî, Ebü’l-Fazl Şihâbüddîn Ahmed b. Alî b. Muhammed. Nüzhetü’l-elbâb fi’l-elkâb. thk. Abdülaziz Muhammed b. Sâlih es-Südeyrî. Riyâd: Mektebetü’r-Rüşd, 1409 /1989.
20. İbn Hazm, Ebû Muhammed Alî b. Ahmed b. Saîd. Cemheretü ensâbi’l-Arab. thk. Abdüsselâm Muhammed Hârûn. Mısır: Dâru’l-Maʿârif, 1948.
21. İbn Hibbân, Ebû Hâtim Muhammed b. Hibbân b. Ahmed el-Büstî. es-Sikât. Haydarâbâd, 1393/1973.
22. İbn Hişâm, Ebû Muhammed Abdülmelik. es-Sîretu’n-Nebeviyye. thk. Mustafa es-Saka vd. Beyrût: Şirketü Mektebe ve Matbaa Mustafa el-Bânî el-Halebî, 2. Basım, 1375/1955.
23. İbn Kuteybe, Ebû Muhammed Abdullāh b. Müslim. el-Meʿârif. Kahire: Matabatü’l-Âmiriye, 1300.
24. İbn Saʿd, Ebû Abdillâh Muhammed b. Sa‘d b. Menî‘ el-Kâtib el-Hâşimî. Kitâbü’t-Tabakāti’l-kübrâ. thk. Ali Muhammed Ömer. Mısır: Mektebetu Hancî, 1421/2001.
25. İbn Sellâm el-Cumâhî, Ebû Abdillâh Muhammed. Tabakātü fuhûli’ş-şuʿarâʾ. thk. Mahmud Muhammed Şâkir. Cidde: Dâru’l-Medenî, ts.
26. İbnü’l-Esîr, Ebü’l-Hasen İzzüddîn Alî b. Muhammed b. Muhammed. Üsdü’l-gābe fî maʿrifeti’s-sahâbe. thk. Ali Ahmed Muavviz - Adil Ahmed Abdülmevcûd. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1415/1994.
27. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Cemheretü’n-Neseb. thk. Ali Ömer. Mısır: Mektebetü’s-Sekafetü’d-Diniyye, 1431/2010.
28. İbnü’l-Kelbî, Ebü’l-Münzir Hişâm b. Muhammed b. Sâib b. Bişr. Nesebü Meʿad ve’l-Yemeni’l-kebîr. thk. Hasan Nâcî. Beyrût: Âlemü’l-Kütüb, 1408/1988.
29. Kahtânî, Üsâme b. Abdullah b. Muhammed. “el-Hattü’l-Hicazî fi Dâvi’l-Nukûşü’s-Sahriyye el-İslâmiyya el-Mübakkira” 21 (2024), 1268-1304. https://doi.org/https://doi.org/10.21608/byn.2024.405263.
30. Nâs, İhsan en-. Kütübü’l-ensâbi’l-Arab. Dımaşk: el-Mecmu’l-İlmi’l-Arabiyye, 1991.
31. Sa‘îd, Abdullah Abdülazîz vd. Emevilerin Tarih Arşivi Hismâ Yazıları. ed. Ünal Kılıç. çev. Hakan Temir - Müfid Yüksel. Bursa: DTA Yayıncılık, 2026.
32. Sa‘îd, Abdullah Abdülazîz vd. Nukûşü Hismâ el-İslâmiyye. ed. Muhammed b. Abdullah es-Seyf. Riyâd: Mecelletü’l-Arabiyye, 1439.
33. Sâihî el-Alâ. “Dirâse Mefâhimîyye li’n-Nukûşu’s-Sahriyye”. Journal of Legal and Social Studies 9/1 (2024), 483-491.
34. Sezgin, Fuat. Geschichte des arabischen Schrifttums. Leiden: Brill, 1975.
35. Suhârî, Ebû el-Münzir Seleme b. Müslim. Ensâb. thk. Muhammed İhsân en-Nas. Arabistan: Vizâretü’t-Turâsi’s-Sekâfe, 4. Basım, 1427/2006.
36. Temir, Hakan. “Erken İslam Dönemi Kaya Yazılarında Hz. Muhammed’in Anılması ve Rahmet Tasavvuru”. UMDE Dini Tetkikler Dergisi 9/1 (31 Temmuz 2026), 49-70. https://doi.org/10.54122/umde.1909458
37. Temir, Hakan - Oğuzhan, İbrahim. “İslam Arkeolojisi İçinde Genç Bir Disiplin: Kaya Yazıları”. Mersin İlahiyat Dergisi 2 (26 Şubat 2026), 1-15.
38. Temir, Hakan - Yıldız, İbrahim. “Erken Dönem Arap Kaya Yazılarındaki ‘Rabbi Mûsâ ve Hârûn’ İfadesinin Analizi, Teolojik ve Sosyolojik Rolü”. Marifetname 13/1 (28 Haziran 2026), 63-90. https://doi.org/10.47425/marifetname.vi.1896957
39. Tüveycirî, Sa’d b. Muhammed. “X’te نقش مهم وجديد : سعد بن محمد التويجري”. Erişim 09 Haziran 2026. https://x.com/OfNajd/status/1243940166538051584
40. Tüveycirî, Sa’d b. Muhammed. “X’te سعد بن محمد التويجري: "وفي نفس الواجهة الصخرية كتب عبدالرحمن ابن حسان بن ثابت نقشا نصه”. 28 Mart 2020. Erişim 09 Haziran 2026. https://x.com/OfNajd/status/1243966690762915841
41. Uçar, İlyas. Hz. Muhammed Zamanında Medine’de Gündelik Hayat. Ankara: Fecr Yayınevi, 2019.
42. Vâkıdî, Ebû Abdillâh Muhammed b. Ömer b. Vâkıd. Futûhü’ş-Şâm. thk. Abdüllatif Abdurrahman. Beyrût: Dârü’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1417/1887.
43. Wellhausen, Julius. Arap Devleti ve Sukutu. çev. Fikret Işıltan. Ankara: Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Yayınları, 1965.
44. Yüksel, Müfid. “Arabistan-Tebuk/Hisma حسمی ‘da, Tâbiînin ulularından Yezîd bin Umeyr bin Habîb bin Humâşe El-Ensarî El-Hatmî ve oğlu hadis Râvisi Umeyr bin Yezid bin Umeyr’e ait çok önemli erken İslâmi dönem kaya yazıtları ve tercümeleri”. Erişim 09 Mayıs 2026. https://mufity.blogspot.com/2022/08/arabistan-tebukhisma-da-tabiinin.html
45. Yüksel, Müfid. “Hicâz’da Emevi Halifesi/Hükümdarı Muaviye bin Ebi Süfyan’a ait 58/677-678 Tarihli Su Seddi İnşa Kitabesi ve Türkçe-İngilizce Tercümesi”. Erişim 29 Ocak 2026. https://mufity.blogspot.com/2025/07/hicazda-emevi-halifesihukumdar-muaviye.html
46. Yüksel, Müfit. “Arabistan-Tebuk/Hisma حسمی ‘da Sahabe ve Tâbiîne ait yeni keşfedilen çok önemli Erken İslâmi dönem kaya yazıtları ve tercümeleri”. Erişim 09 Haziran 2026. https://mufity.blogspot.com/2025/02/arabistan-tebukhisma-da-cok-onemli.html
47. Yüksel, Müfit. “Medine-i Münevere’nin Kuzeyinde Ğâru’s-Sevâkîn غار السواقين Mevkiinde erken İslâmi dönem kaya yazıtları (50 Yazıt) ve tercümeleri”. Erişim 07 Mayıs 2026. https://mufity.blogspot.com/2026/04/medine-i-muneverenin-kuzeyinde-garus.html
48. Yüksel, Müfit. “Medine-Şam Yolu Üzerinde Hz. Resul-i Ekrem (S.A.V)’in Bazı Amcazâdelerine ve Tâbiîn’e Ait 91/710 Tarihli Hacc Yolculuğu ile ilgili Erken İslâmi Dönem Kaya Yazıtları Ve Türkçe-İngilizce Tercümeleri”. Erişim 09 Haziran 2026. https://mufity.blogspot.com/2019/06/medine-sam-yolu-uzerinde-tabiine-ait.html
49. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Siyeru aʿlâmi’n-nübelâʾ. thk. Muhammed Eymen eş-Şebrâvî. Mısır: Dâru’l-Hadîs, 1427/2006.
50. Zehebî, Ebû Abdillâh Şemsüddîn Muhammed b. Ahmed b. Osmân. Târîhü’l-İslâm. thk. Ömer Abdüsselâm Tedmûrî. Beyrût: Dâru’l-Kütübi’l-Arabî, 1413/1993.
51. Zübeyrî, Ebû Abdillâh Mus‘ab b. Abdillâh b. Mus‘ab. Kitâbü Nesebi Kureyş. thk. E. Lévi Provençal. Kahire: Dâru’l-Maʿârif, 3. Basım, ts.