Araştırma Makalesi

Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi

Sayı: 4 11 Kasım 2026
PDF İndir
EN TR

Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi

Öz

Bu çalışma, Hasan Sezâyî-i Gülşenî’nin Dîvân’ında yer alan tasavvufî makamların hangi kavramsal çerçeve içinde ve ne tür bir yorumla ele alındığını incelemeyi amaçlamaktadır. Çalışmada, tasavvuf literatüründe erken dönem sistematik tasniflerden biri olarak kabul edilen Kelâbâzî’nin Taʿarruf adlı eserinde ortaya koyduğu makam sınıflandırması esas alınmıştır. Bu tercih, söz konusu tasnifin sûfî seyr ü sülûk anlayışını kavramsal ve bütünlüklü bir yapı içinde sunması, Hasan Sezâyî’nin şiirlerinde yer alan tasavvufî kavramların sistematik biçimde değerlendirilmesine imkân vermesi ve klasik tasavvuf anlayışıyla karşılaştırmalı bir inceleme zemini oluşturması bakımından metodolojik bir dayanak sağlamaktadır. Araştırmada nitel araştırma yöntemlerinden belge tarama yöntemi kullanılmış; Hasan Sezâyî Dîvânı’nda tasavvufî makamlarla ilişkili ifadelerin yer aldığı şiirler tespit edilmiştir. Elde edilen metinler, ilgili makam başlıkları altında metin çözümlemesi (şerh) yöntemiyle incelenmiş; her bir makam önce klasik tasavvuf kaynaklarındaki anlam çerçevesiyle değerlendirilmiş, ardından Sezâyî’nin bu kavramları şiir dilinde nasıl yorumladığı, hangi bağlamlarda kullandığı ve hangi anlam genişlemelerine uğrattığı ortaya konulmuştur. İnceleme sonucunda, Sezâyî’nin tasavvufî makamları klasik literatürdeki hiyerarşik ve teorik yapıdan ziyade ilâhî aşk merkezli bir bakış açısıyla yeniden yorumladığı; makamları sadece seyr ü sülûkun aşamaları olarak değil, aynı zamanda aşk, mârifet ve vahdet tecrübesini ifade eden estetik ve sembolik unsurlar hâline dönüştürdüğü belirlenmiştir. Ayrıca bu dönüşümün, Gülşenî geleneğinin şiir dilinde geliştirdiği sembolik anlatım biçimiyle uyumlu olduğu ve Sezâyî’nin dilinde tasavvufî kavramların daha yoğun bir içsel tecrübe vurgusu kazandığı görülmüştür. Bu yönüyle çalışma, tasavvufî kavramların Dîvân şiirindeki yansımalarını ortaya koymakta, Gülşenî geleneğinin şiir dili içerisindeki yorum özelliklerine ışık tutmakta ve tasavvufî makamların Dîvân şiiri metinleri üzerinden sistematik biçimde incelenmesine yönelik sınırlı literatüre özgün ve analitik bir katkı sunmayı hedeflemektedir. Edebiyat ve tasavvuf alanında disiplinlerarası çalışmalara katkı sağlayacaktır.

Anahtar Kelimeler

Kaynakça

  1. Aclûnî, İsmâil b. Muhammed. Keşfu’l-Hafâ. thk. Ahmed el Kâlâşî. 2 Cilt. Beyrut: Müessesetü’r Risâle, 4. Basım, 1985.
  2. Ayverdi, İlhan. Misalli Büyük Türkçe Sözlük. İstanbul: Kubbealtı Neşriyat, 2010.
  3. Baklî, Ruzbihân-ı. Abherü’l-Âşıkîn (Âşıkların Halleri). çev. Emre Taşdemir. İstanbul: Sufi Kitap, 2024.
  4. Cebecioğlu, Ethem. Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü. İstanbul: Anka Yayınları, 2004.
  5. Çanakçı, Sıdıka. Hasan Sezâyî Gülşenî Divânı’nın Tasavvufi Açıdan Değerlendirilmesi. Eskişehir: Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Doktora Tezi, 2025.
  6. Çay, Resul. Hasan Sezâyî’nin Hayatı, Eserleri Halîfeleri̇ ve Tasavvufî Görüşleri̇. Erzincan: Erzincan Binali Yıldırım Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Yüksek Lisans Tezi, 2021.
  7. Demirli, Ekrem. “Vahdet-i Vücûd”. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. 42/431-435. Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2012.
  8. Erdoğan, Kenan. Niyâzî-i Mısrî Dîvânı. Ankara: Akçağ Yayınları, 3. Basım., 2019.

Ayrıntılar

Birincil Dil

Türkçe

Konular

Türk İslam Edebiyatı

Bölüm

Araştırma Makalesi

Yayımlanma Tarihi

11 Kasım 2026

Gönderilme Tarihi

7 Ağustos 2026

Kabul Tarihi

10 Kasım 2026

Yayımlandığı Sayı

Yıl 2026 Sayı: 4

Kaynak Göster

APA
Kaya, İ. (2026). Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi. Mersin İlahiyat Dergisi, 4, 217-241. https://izlik.org/JA83AD52AF
AMA
1.Kaya İ. Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi. Mersin İlahiyat Dergisi. 2026;(4):217-241. https://izlik.org/JA83AD52AF
Chicago
Kaya, İbrahim. 2026. “Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi”. Mersin İlahiyat Dergisi, sy 4: 217-41. https://izlik.org/JA83AD52AF.
EndNote
Kaya İ (11 Kasım 2026) Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi. Mersin İlahiyat Dergisi 4 217–241.
IEEE
[1]İ. Kaya, “Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi”, Mersin İlahiyat Dergisi, sy 4, ss. 217–241, Kas. 2026, [çevrimiçi]. Erişim adresi: https://izlik.org/JA83AD52AF
ISNAD
Kaya, İbrahim. “Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi”. Mersin İlahiyat Dergisi. 4 (11 Kasım 2026): 217-241. https://izlik.org/JA83AD52AF.
JAMA
1.Kaya İ. Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi. Mersin İlahiyat Dergisi. 2026;:217–241.
MLA
Kaya, İbrahim. “Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi”. Mersin İlahiyat Dergisi, sy 4, Kasım 2026, ss. 217-41, https://izlik.org/JA83AD52AF.
Vancouver
1.İbrahim Kaya. Hasan Sezâyî-i Gülşenî Dîvânı’nda Tasavvufî Makamlar: Kelâbâzî Tasnifi Üzerinden Bir Metin Analizi. Mersin İlahiyat Dergisi [Internet]. 11 Kasım 2026;(4):217-41. Erişim adresi: https://izlik.org/JA83AD52AF

Mersin İlahiyat Dergisi, Mersin Üniversitesi İlahiyat Fakültesi'nin bir dergisidir.